కిం విద్యయా చ తపసా కిం త్యాగేన నయేన వా । కిం వివిక్తేన మనసా స్త్రీభిర్యస్య హృతం మనః
స్త్రీలు మనసు దోచినవాడికి విద్య, తపస్సు, త్యాగం, మంచి నడవడి, ఏకాగ్రత — ఇవన్నీ ఏ ఉపయోగం?
ఏక ఏవ సుహృద్ధర్మో నిధనేష్వనుయాతి యః । సర్వమన్యచ్ఛరీరేణ సమం నాశం గమిష్యతి
మరణానంతరం కూడా వెంట వచ్చే స్నేహితుడు ధర్మమే. మిగతావన్నీ శరీరంతో పాటు నశించి పోతాయి.
ధర్మం శనైః సంచినుయాద్వల్మీకమివ పుత్తికాః । ధర్మేణ హి సహాయేన తమస్తరతి దుస్తరమ్
పుట్టికలు వల్మీకాన్ని నిర్మించినట్లు, మనిషి క్రమంగా ధర్మాన్ని కూడబెట్టాలి. ధర్మం తోడుంటే, ఎంతటి అంధకారమైన కష్టాన్ని అయినా దాటి పోవచ్చు.
అనిలోల్లాసితోత్తాల జలకల్లోల చంచలమ్ । కిం న జానాసి రాజేంద్ర నృణాం జీవిత విభ్రమమ్
ఓ రాజేంద్రా! గాలిలో ఊగిపడే అలలవంటి మనుషుల జీవితం ఎంత చంచలమో నీకు తెలియదా?
వినయో రత్నముకుటః సత్యధర్మౌ చ కుండలే । త్యాగశ్చ కంకణో యేషాం కిం తేషాం జడమండనైః
వినయం వజ్రముకుటమై, సత్యధర్మాలు కుండలాలై, త్యాగం కంకణంగా ఉన్నవారికి, మిగతా ముద్దుబొమ్మలతో ఏమి అవసరం?
మృతం శరీరముత్సృజ్య కాష్ఠలోష్టసమం భువి । విముఖా బాంధవా యాంతి ధర్మస్తమనుగచ్ఛతి
శరీరం చనిపోయి, మట్టిలో కలిసిపోయిన తర్వాత, బంధువులు దూరమవుతారు. కానీ ధర్మమే మనిషిని వెంటాడుతుంది.
గమ్యమానేషు సర్వేషు క్షీయమాణే తథాయుషి । జీవితే లుప్యమానే చ కిముత్థాయ న ధావసి
అందరూ వెళ్ళిపోతుండగా, నీ ఆయుష్సు తగ్గిపోతూ, ప్రాణం కూడా మాయమవుతుంటే, నువ్వెందుకు లేచి త్వరగా పనే మొదలుపెట్టడం లేదు?
కుటుంబం పుత్రదారాది శరీరం ద్రవ్యసంచయః । పారక్యమధ్రువం కింతు స్వీయే సుకృతదుష్కృతే
కుటుంబం, పిల్లలు, భార్య, ఈ శరీరం, సంపద — ఇవన్నీ స్థిరంగా ఉండవు, మనవే కావు; నీకు నిజంగా నీ మంచి చెడు పనులే సొంతం.
యదా సర్వం పరిత్యజ్య గంతవ్యమవశేన తే । అనర్థే కిం ప్రసక్తస్త్వం స్వధర్మం నానుతిష్ఠసి
అన్నీ వదిలిపెట్టి తప్పక వెళ్ళాల్సిన సమయం వస్తే, నువ్వెందుకు వ్యర్థమైన వాటికి ఆసక్తి చూపుతున్నావు? నీ ధర్మాన్ని ఎందుకు పాటించడం లేదు?
అవిశ్రామమనాలంబమపాథేయమదేశికమ్ । మృతః కాంతారమధ్వానం కథమేకో గమిష్యసి
చెదరని అడవి మార్గంలో, విశ్రాంతి లేకుండా, తోడుండేవారు లేకుండా, తినిపించేవి లేకుండా, దారి చూపేవాడు లేకుండా, మరణం తర్వాత నువ్వు ఒంటరిగా ఎలా పోతావు?
న హి త్వాం ప్రస్థితం కశ్చిత్పృష్ఠతోఽనుగమిష్యతి । సుకృతం దుష్కృతం చ త్వాం యాస్యంతమనుయాస్యతి
నువ్వు వెళ్ళిపోతున్నప్పుడు ఎవరూ నీ వెంట రావరు; నీ మంచి చెడు పనులే నీతో పాటు వస్తాయి.
శ్రుతిస్మృత్యుదితం కర్మ కులదేశోచితం హితమ్ । ధర్మమూలం నిషేవస్వ సదాచారమతంద్రితః
వేదాలు, శాస్త్రాలు చెప్పిన విధంగా, నీ కుటుంబానికి, దేశానికి తగినట్లు, ధర్మాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, మంచి ప్రవర్తనతో నిర్లక్ష్యం లేకుండా ఆచరించు.
పరిత్యజేదర్థకామౌ స్యాతాం చేద్ధర్మవర్జితౌ । ధర్మేణ ప్రాప్యతే సర్వమర్థకామాదికం సుఖమ్
ధర్మం లేకుండా సంపద, ఇష్టం ఉంటే వాటిని వదిలేయాలి; ఎందుకంటే ధర్మంతోనే సంపద, ఇష్టం, ఇతర సుఖాలన్నీ లభిస్తాయి.
ఇంద్రియాణాం జయం యోగం సమాతిష్ఠేద్దివానిశమ్ । జితేంద్రియో హి శక్నోతి పథి స్థాపయితుం ప్రజాః
రాత్రింబవళ్ళు ఇంద్రియాలను జయించడాన్ని, నియమాన్ని పాటించాలి; ఎందుకంటే ఇంద్రియాలను జయించినవాడు మాత్రమే ఇతరులను సరి దారిలో నడిపించగలడు.
అతిప్రగల్భ లలనా కటాక్ష చపలాశ్రియః । వినయే ప్రణిధానేన చిరం తిష్ఠంతి భూభుజామ్
అతి ధైర్యంగా చూసే స్త్రీల చూపులు, చంచలమైన అదృష్టం — ఇవి రాజులకు వినయంతో, శ్రద్ధతో మాత్రమే ఎక్కువకాలం నిలుస్తాయి.
కామదర్పాదిశీలానామవిచారిత కారిణామ్ । ఆయుషా సహ నశ్యంతి సంపదో మూఢచేతసామ్
కామం, అహంకారం, ఆలోచన లేకుండా చేసే పనులు ఉన్నవారి ఐశ్వర్యం, వారి ఆయుష్సుతో పాటు నశిస్తుంది; ఎందుకంటే వారు మూర్ఖులు.
భూతిభిర్నష్టదృష్టాభిర్నృత్యంతే న మహాశయాః । నాగతాభిర్న యాతాభిర్నదీభిశ్చీయతేంబుధిః
పోయిన ఐశ్వర్యాన్ని, కనబడని ధనాన్ని మహానుభావులు ఆనందించరు; ఎందుకంటే సముద్రం చేరని నదులు, పోయిన నదులు వచ్చినా, పోయినా, సముద్రం నిండదు.
వ్యసనస్య చ మృత్యోశ్చ వ్యసనం కష్టముచ్యతే । వ్యసన్యధోధో వ్రజతి స్వర్గామ్యవ్యసనీ నృపః
బాధలు, మరణం రెండింటిలో బాధే ఎక్కువ కష్టం; ఎందుకంటే దుర్వ్యసనానికి అలవాటైన రాజు పతనమవుతాడు, వాసనలేని వాడు స్వర్గాన్ని పొందుతాడు.
వ్యసనాని దురంతాని కామజాని విశేషతః । త్యజ తస్మాన్మహారాజ కామం ధర్మవిరోధినమ్
వికారాలు, ముఖ్యంగా కామంతో వచ్చేవి, చాలా దుర్జయాలు; అందుకే మహారాజా, ధర్మానికి విరుద్ధమైన కామాన్ని వదిలేయాలి.
జడానామవివేకానామసురాణాం దురాత్మనామ్ । భాగ్యభోగ్యాని రాజ్యాని సంత్యనీతిమతామపి
మూర్ఖులు, వివేకం లేనివారు, దుష్టులు, చెడ్డ మనసున్నవారు, మంచి నడవడిక లేనివారికీ రాజ్యాలు అదృష్టంగా లభిస్తాయి.
నైవ స్థిరాణి తానీహ దురితైరనుసేవితైః । విలీయంతే యథా వహ్నిసంసర్గేణేంధనాని చ
కానీ చెడు పనులతో సంపాదించిన రాజ్యాలు ఇక్కడ నిలవవు; అవి మంటలో ఇంధనం ఎలా కాలిపోతుందో అలాగే నశిస్తాయి.
గచ్ఛతస్తిష్ఠతో వాపి జాగ్రతః స్వపతోఽపి వా । న విచారపరం చేతో యస్యాసౌ మృత ఏవ సః
నడుస్తున్నా, నిలబడి ఉన్నా, మేలుకుని ఉన్నా, నిద్రపోతున్నా, ఎవరి మనస్సు ఆలోచనలో లేనిదైతే, వారు బ్రతికినట్టే కాదు.
ఉపదేష్టా శ్రుతవతాం గురురిత్యుచ్యతే యతః । కింతు త్వాసన్నవిపదాముపదేశాః శిరోరుహాః
వినేవారికి ఉపదేశం చెప్పేవాడు గురువు అని అంటారు; కానీ ప్రమాదం దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు, ఉపదేశాలు తలపైని వెంట్రుకల్లా ఉండిపోతాయి.
విషయజ్వరముత్సృజ్య సమయా స్వస్థయా ధియా । యుక్త్యా చ వ్యవహారిణ్యా స్వార్థః ప్రాజ్ఞేన సాధ్యతే
విషయాల పిచ్చిని వదిలి, మనస్సు స్థిరంగా ఉంచి, యుక్తిగా ప్రవర్తిస్తే, తెలివైనవాడు తన ప్రయోజనాన్ని సాధించగలడు.
అశుభాచ్చలితం యాతి శుభం తస్మాదపీతరమ్ । జంతోశ్చిత్తం చ శిశువత్తస్మాత్తచ్చాలయేద్బలాత్
అశుభమైన దిశ నుండి మనస్సు శుభమైన దిశకు పోతుంది. అందుకే, పిల్లవాడిలా ఉండే మనస్సును బలవంతంగా మంచి దారిలో నడిపించాలి.
ఉపధార్య మతిం రాజన్వృద్ధానాం ధర్మదర్శినామ్ । నియచ్ఛేత్పరయా బుద్ధ్యా చిత్తముత్పథగామి యత్
ధర్మాన్ని తెలుసుకున్న వృద్ధుల మాటలను ఆలోచించి, రాజా, మనస్సు తప్పుదారిలో పోతుంటే, మంచి వివేకంతో దాన్ని నియంత్రించాలి.
న ధనాన్యుపకుర్వంతి న మిత్రాణి న బాంధవాః । న హస్తపాదచలనం న దేశాంతరసంగతమ్
ధనం, స్నేహితులు, బంధువులు, చేతులు కాళ్లు కదలడం, లేదా ఇతర ప్రాంతాలకు వెళ్లడం— ఇవేవీ సహాయపడవు.
న కాయక్లేశవైధుర్యం న తీర్థాయతనాశ్రయః । కేవలం తన్మనస్కస్య జపేనాసాద్యతే పదమ్
శరీర బాధ, అలసట, తీర్థయాత్రలు కూడా కాదు. మనస్సు ఏకాగ్రతతో జపం చేసినప్పుడు మాత్రమే పరమపదాన్ని పొందవచ్చు.
విషయే వర్తమానస్య తస్మాచ్చిత్తస్య సంయమే । యత్నం కుర్యాద్బుధో రాజన్ధ్రువం యంతేవ వాజినామ్
ఇంద్రియ విషయాల్లో మనస్సు ఉన్నప్పుడు, రాజా, తెలివిగలవాడు గుర్రాలను అదుపు చేసేలా మనస్సును నియంత్రించేందుకు ప్రయత్నించాలి.
తత్తత్కుర్యాద్యతో రాజన్భవతా యేన వంచితః । మునిభిశ్చ ఫలైస్తైస్తైరతోప్యాకర్ణయాధునా
రాజా, నిన్ను మోసం చేసిన దేనినైనా చేయాలి. అలాగే, మునులు ఆ పనుల ద్వారా పొందిన ఫలితాలను కూడా ఇప్పుడు విను.