న ప్రజా న ధనం ధర్మం నార్థం కార్యం చ పశ్యతి । కేవలం కామినీకేలి కలనోచితవాసనః
అతడు ప్రజలను, ధనాన్ని, ధర్మాన్ని, ఏ పనినైనా పట్టించుకోడు. అతని మనసు పూర్తిగా స్త్రీల సాంగత్యంలో లభించే ఆనందాలపైనే నిలిచిపోయింది.
అథ కాలేన మహతా పురోధాస్తస్య కశ్యపః । వచః ప్రోవాచ తం ధర్మ్యమితి చేతస్యచింతయత్
అంతటితో కాక, చాలా కాలం తరువాత అతని పురోహితుడు అయిన కశ్యపుడు, మనసులో ఆలోచిస్తూ, ధర్మబద్ధమైన మాటలు రాజుకు చెప్పాడు.
న వారయతి యో మోహాదధర్మాన్నృపతిం గురుః । సోపి తత్పాపభుక్తస్మాద్బోధనీయః పురోధసా
గురువు మోహంతో రాజును అధర్మపు మార్గం నుంచి ఆపకపోతే, అతడూ ఆ పాపంలో పాలుపంచుకున్నవాడవుతాడు. అట్టి గురువును పురోహితుడు సరిదిద్దాలి.
బోధితోఽప్యవజానాతి స చేద్వాక్యం పురోధసః । పురోధాస్తత్ర నిర్దోషో రాజా స్యాత్సర్వదోషభాక్
పురోహితుడు చెప్పిన మాటలు వినిపించినా రాజు వాటిని పట్టించుకోకపోతే, ఆ పురోహితునికి ఎలాంటి తప్పూ ఉండదు. అన్ని దోషాలు రాజుకే అంటుకుంటాయి.
శృణు రాజన్మమ గురోర్వచో ధర్మార్థసంహితమ్ । అభిన్నార్థముపేతార్థమిచ్ఛారాగాది వర్జితమ్
ఓ రాజా! నా గురువు చెప్పిన ధర్మార్ధములతో కూడిన, ఒక్కటైన అర్థంతో, కోరికలు, మమకారాలు లేని మాటలను విను.
అయమేవ పరో ధర్మో యద్గురోర్వచసి స్థితిః । గుర్వాజ్ఞాయాలవో రాజ్ఞామాయుః శ్రీ సౌఖ్యవర్ద్ధనః
గురువు మాటలో నిలబడటం ఒక్కటే పరమధర్మం. గురువు ఆజ్ఞను పాటిస్తే, రాజుకు ఆయుష్షు, ఐశ్వర్యం, సుఖం పెరుగుతాయి.
న విప్రాస్తర్పితా దానైర్విష్ణుర్నారాధితస్త్వయా । న వ్రతం న తపః కించిన్న తీర్థం హి కృతం త్వయా
నీవు బ్రాహ్మణులను దానాలతో సంతృప్తిపర్చలేదు, విష్ణువును పూజించలేదు. నీవు ఏ వ్రతమూ, తపస్సూ చేయలేదు, ఏ తీర్థయాత్రకూ వెళ్లలేదు.
హరినామ త్వయా కామవశగేన న చింతితమ్ । హా త్వయా భీరుసంగత్యా న విద్వత్సంగతిః కృతా
కామవశానికి లోనై, నీవు హరినామాన్ని ధ్యానించలేదు. హాయ్! భయపడే వాళ్లతో కలసి, నీవు జ్ఞానుల సాంగత్యాన్ని పొందలేదు.
స్మరచామరవాహిన్యో వల్లభాః కస్య న ప్రియాః । కింతు తాః పవనోల్లోలకదలీదలవచ్చలాః
చామరాలు ఊపే ప్రియలు ఎవరికీ ఇష్టమవరు? కానీ, అవి గాలిలో ఊగే అరటి ఆకుల్లా చంచలమైనవే.
తరంగతరలైరర్థైర్భోగైర్భ్రూభంగభంగురైః । ముహూర్తపేయైస్తారుణ్యైర్న తృప్యంతే మహాశయాః
తరంగాల్లా మారిపోతున్న ధనం, క్షణికమైన సుఖాలు, కనురెప్పల వంకరల్లా ఉండే యవ్వనం — ఇవన్నీ మహాత్ములకు తృప్తినివ్వవు.
కిం విద్యయా చ తపసా కిం త్యాగేన నయేన వా । కిం వివిక్తేన మనసా స్త్రీభిర్యస్య హృతం మనః
స్త్రీలు మనసు దోచినవాడికి విద్య, తపస్సు, త్యాగం, మంచి నడవడి, ఏకాగ్రత — ఇవన్నీ ఏ ఉపయోగం?
ఏక ఏవ సుహృద్ధర్మో నిధనేష్వనుయాతి యః । సర్వమన్యచ్ఛరీరేణ సమం నాశం గమిష్యతి
మరణానంతరం కూడా వెంట వచ్చే స్నేహితుడు ధర్మమే. మిగతావన్నీ శరీరంతో పాటు నశించి పోతాయి.
ధర్మం శనైః సంచినుయాద్వల్మీకమివ పుత్తికాః । ధర్మేణ హి సహాయేన తమస్తరతి దుస్తరమ్
పుట్టికలు వల్మీకాన్ని నిర్మించినట్లు, మనిషి క్రమంగా ధర్మాన్ని కూడబెట్టాలి. ధర్మం తోడుంటే, ఎంతటి అంధకారమైన కష్టాన్ని అయినా దాటి పోవచ్చు.
అనిలోల్లాసితోత్తాల జలకల్లోల చంచలమ్ । కిం న జానాసి రాజేంద్ర నృణాం జీవిత విభ్రమమ్
ఓ రాజేంద్రా! గాలిలో ఊగిపడే అలలవంటి మనుషుల జీవితం ఎంత చంచలమో నీకు తెలియదా?
వినయో రత్నముకుటః సత్యధర్మౌ చ కుండలే । త్యాగశ్చ కంకణో యేషాం కిం తేషాం జడమండనైః
వినయం వజ్రముకుటమై, సత్యధర్మాలు కుండలాలై, త్యాగం కంకణంగా ఉన్నవారికి, మిగతా ముద్దుబొమ్మలతో ఏమి అవసరం?
మృతం శరీరముత్సృజ్య కాష్ఠలోష్టసమం భువి । విముఖా బాంధవా యాంతి ధర్మస్తమనుగచ్ఛతి
శరీరం చనిపోయి, మట్టిలో కలిసిపోయిన తర్వాత, బంధువులు దూరమవుతారు. కానీ ధర్మమే మనిషిని వెంటాడుతుంది.
గమ్యమానేషు సర్వేషు క్షీయమాణే తథాయుషి । జీవితే లుప్యమానే చ కిముత్థాయ న ధావసి
అందరూ వెళ్ళిపోతుండగా, నీ ఆయుష్సు తగ్గిపోతూ, ప్రాణం కూడా మాయమవుతుంటే, నువ్వెందుకు లేచి త్వరగా పనే మొదలుపెట్టడం లేదు?
కుటుంబం పుత్రదారాది శరీరం ద్రవ్యసంచయః । పారక్యమధ్రువం కింతు స్వీయే సుకృతదుష్కృతే
కుటుంబం, పిల్లలు, భార్య, ఈ శరీరం, సంపద — ఇవన్నీ స్థిరంగా ఉండవు, మనవే కావు; నీకు నిజంగా నీ మంచి చెడు పనులే సొంతం.
యదా సర్వం పరిత్యజ్య గంతవ్యమవశేన తే । అనర్థే కిం ప్రసక్తస్త్వం స్వధర్మం నానుతిష్ఠసి
అన్నీ వదిలిపెట్టి తప్పక వెళ్ళాల్సిన సమయం వస్తే, నువ్వెందుకు వ్యర్థమైన వాటికి ఆసక్తి చూపుతున్నావు? నీ ధర్మాన్ని ఎందుకు పాటించడం లేదు?
అవిశ్రామమనాలంబమపాథేయమదేశికమ్ । మృతః కాంతారమధ్వానం కథమేకో గమిష్యసి
చెదరని అడవి మార్గంలో, విశ్రాంతి లేకుండా, తోడుండేవారు లేకుండా, తినిపించేవి లేకుండా, దారి చూపేవాడు లేకుండా, మరణం తర్వాత నువ్వు ఒంటరిగా ఎలా పోతావు?
న హి త్వాం ప్రస్థితం కశ్చిత్పృష్ఠతోఽనుగమిష్యతి । సుకృతం దుష్కృతం చ త్వాం యాస్యంతమనుయాస్యతి
నువ్వు వెళ్ళిపోతున్నప్పుడు ఎవరూ నీ వెంట రావరు; నీ మంచి చెడు పనులే నీతో పాటు వస్తాయి.
శ్రుతిస్మృత్యుదితం కర్మ కులదేశోచితం హితమ్ । ధర్మమూలం నిషేవస్వ సదాచారమతంద్రితః
వేదాలు, శాస్త్రాలు చెప్పిన విధంగా, నీ కుటుంబానికి, దేశానికి తగినట్లు, ధర్మాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, మంచి ప్రవర్తనతో నిర్లక్ష్యం లేకుండా ఆచరించు.
పరిత్యజేదర్థకామౌ స్యాతాం చేద్ధర్మవర్జితౌ । ధర్మేణ ప్రాప్యతే సర్వమర్థకామాదికం సుఖమ్
ధర్మం లేకుండా సంపద, ఇష్టం ఉంటే వాటిని వదిలేయాలి; ఎందుకంటే ధర్మంతోనే సంపద, ఇష్టం, ఇతర సుఖాలన్నీ లభిస్తాయి.
ఇంద్రియాణాం జయం యోగం సమాతిష్ఠేద్దివానిశమ్ । జితేంద్రియో హి శక్నోతి పథి స్థాపయితుం ప్రజాః
రాత్రింబవళ్ళు ఇంద్రియాలను జయించడాన్ని, నియమాన్ని పాటించాలి; ఎందుకంటే ఇంద్రియాలను జయించినవాడు మాత్రమే ఇతరులను సరి దారిలో నడిపించగలడు.
అతిప్రగల్భ లలనా కటాక్ష చపలాశ్రియః । వినయే ప్రణిధానేన చిరం తిష్ఠంతి భూభుజామ్
అతి ధైర్యంగా చూసే స్త్రీల చూపులు, చంచలమైన అదృష్టం — ఇవి రాజులకు వినయంతో, శ్రద్ధతో మాత్రమే ఎక్కువకాలం నిలుస్తాయి.
కామదర్పాదిశీలానామవిచారిత కారిణామ్ । ఆయుషా సహ నశ్యంతి సంపదో మూఢచేతసామ్
కామం, అహంకారం, ఆలోచన లేకుండా చేసే పనులు ఉన్నవారి ఐశ్వర్యం, వారి ఆయుష్సుతో పాటు నశిస్తుంది; ఎందుకంటే వారు మూర్ఖులు.
భూతిభిర్నష్టదృష్టాభిర్నృత్యంతే న మహాశయాః । నాగతాభిర్న యాతాభిర్నదీభిశ్చీయతేంబుధిః
పోయిన ఐశ్వర్యాన్ని, కనబడని ధనాన్ని మహానుభావులు ఆనందించరు; ఎందుకంటే సముద్రం చేరని నదులు, పోయిన నదులు వచ్చినా, పోయినా, సముద్రం నిండదు.
వ్యసనస్య చ మృత్యోశ్చ వ్యసనం కష్టముచ్యతే । వ్యసన్యధోధో వ్రజతి స్వర్గామ్యవ్యసనీ నృపః
బాధలు, మరణం రెండింటిలో బాధే ఎక్కువ కష్టం; ఎందుకంటే దుర్వ్యసనానికి అలవాటైన రాజు పతనమవుతాడు, వాసనలేని వాడు స్వర్గాన్ని పొందుతాడు.
వ్యసనాని దురంతాని కామజాని విశేషతః । త్యజ తస్మాన్మహారాజ కామం ధర్మవిరోధినమ్
వికారాలు, ముఖ్యంగా కామంతో వచ్చేవి, చాలా దుర్జయాలు; అందుకే మహారాజా, ధర్మానికి విరుద్ధమైన కామాన్ని వదిలేయాలి.
జడానామవివేకానామసురాణాం దురాత్మనామ్ । భాగ్యభోగ్యాని రాజ్యాని సంత్యనీతిమతామపి
మూర్ఖులు, వివేకం లేనివారు, దుష్టులు, చెడ్డ మనసున్నవారు, మంచి నడవడిక లేనివారికీ రాజ్యాలు అదృష్టంగా లభిస్తాయి.