ధనపుత్రవిహీనస్తు బహుదుఃఖసమన్వితః । దారిద్రేణ సుదుఃఖేన సర్వదైవప్రపీడితః
ఆయనకు ధనం, సంతానం లేవు. ఎన్నో కష్టాలతో బాధపడుతూ, ఎప్పుడూ తీవ్రమైన దారిద్ర్యం వల్ల బాధపడేవాడు.
పుత్రోపాయం ధనస్యాపి దివారాత్రౌ ప్రచింతయేత్ । ఏకదా తు ప్రియా తస్య సుమనా నామ సువ్రతా
పిల్లలు, ధనం సంపాదించేందుకు రాత్రింబవళ్ళు మార్గాలు ఆలోచించేవాడు. ఒకసారి అతని సతీమంతుడు అయిన సుమనా అనే భార్య,
భర్తారం చింతయోపేతమధోముఖమలక్షయత్ । సమాలోక్య తదా కాంతం తమువాచ యశస్వినీ
తన భర్తను ఆలోచనలో మునిగిపోయి, తలవంచి ఉన్నట్టు గమనించింది. అప్పుడు తన ప్రియమైన భర్తను చూసి, ఆ మహిళ అతనితో ఇలా చెప్పింది.
దుఃఖజాలైరసంఖ్యైస్తు తవ చిత్తం ప్రకర్షితమ్ । వ్యామోహేన ప్రమూఢోసి త్యజ చింతాం మహామతే
ఎన్నో బాధల వల్ల నీ మనసు బరువెక్కింది. నీవు అయోమయంలో ఉన్నావు. మహాపండితుడా! ఆందోళనను వదిలిపెట్టు.
మమ దుఃఖం సమాచక్ష్వ స్వస్థో భవ సుఖం వ్రజ । నాస్తి చింతాసమం దుఃఖం కాయశోషణమేవ హి
నీ బాధను నాకు చెప్పు. మనసు స్థిరపరచుకుని సుఖంగా ఉండు. ఆందోళనకన్నా పెద్ద బాధ మరొకటి లేదు, అది శరీరాన్ని మాత్రమే క్షీణింపజేస్తుంది.
తాం సంత్యజ్య ప్రవర్తేత స సుఖేన ప్రమోదతే । చింతాయాః కారణం విప్ర కథయస్వ మమ ప్రభో
దాన్ని వదిలిపెడితే, మనిషి సంతోషంగా జీవించగలడు. బ్రాహ్మణా! ప్రభూ! నీ ఆందోళనకు కారణం ఏమిటో నాకు చెప్పు.
నారద ఉవాచ-। ప్రియావాక్యం స సంశ్రుత్య దేవశర్మా మహామతిః । ఉవాచ వచనం ప్రీతో దుఃఖితోఽపి సతీసఖః
నారదుడు చెప్పెను: ప్రియమైన భార్య మాటలు విని, దేవశర్ముడు మహాపండితుడు అయినా బాధతో ఉన్నప్పటికీ, సంతోషంగా తన సతీమణికి ఇలా సమాధానమిచ్చాడు.
దేవశర్మోవాచ-। యత్త్వయా చింతితం భద్రే కించిద్దుఃఖస్య కారణమ్ । తత్సర్వం తు ప్రవక్ష్యామి శ్రుత్వా చైవావధార్యతామ్
దేవశర్ముడు చెప్పెను: భద్రే! నీవు ఊహించినదే నా బాధకు కారణం. నేను అన్నీ చెబుతాను, నీవు శ్రద్ధగా విను.
న జానే కేన పాపేన ధనహీనోఽస్మి సువ్రతే । తథా పుత్రవిహీనోఽస్మి ఏతద్దుఃఖస్య కారణమ్
సతీమంతుడా! ఏ పాపం వల్ల నాకు ధనం, సంతానం లేవో నాకు తెలియదు. ఇదే నా బాధకు కారణం.
సుమనోవాచ-। శ్రూయతామభిధాస్యామి సర్వసందేహనాశనమ్ । స్వరూపముపదేశస్య సర్వవిజ్ఞానదర్శనమ్
సుమనా చెప్పెను: విను, నేను చెబేది అన్ని సందేహాలను తొలగించేది. ఉపదేశం యొక్క నిజమైన స్వరూపాన్ని, సమస్త జ్ఞానాన్ని తెలుసుకునే మార్గాన్ని చెబుతాను.
సంతోష ఏవ పరమం పుణ్యం సౌఖ్యాదికారణమ్ । అసంతోషః పరం పాపమిత్యాహ భగవాన్హరిః
సంతృప్తి అనేది అత్యున్నత పుణ్యం, సుఖానికి మూలకారణం అని హరిదేవుడు చెప్పారు. అసంతృప్తి అనేది గొప్ప పాపం.
లోభః పాపస్య బీజోఽయం మోహో మూలం చ తస్య వై । అసత్యం తస్య హి స్కంధో మహాశాఖా సువిస్తరాత్
లోభమే పాపానికి విత్తనం, మోహమే దానికి మూలం. అసత్యమే దాని కాండం, దానికి విస్తారంగా పెద్ద పెద్ద శాఖలు ఉంటాయి.
మదకౌటిల్య పత్రాణి కుబుద్ధ్యా పుష్పితః సదా । అనృతం తస్య సౌగంధ్యమజ్ఞానం ఫలమేవ చ
ఆ చెట్టు ఆకులు మదము, వంకరతతో ఎప్పుడూ పుష్పించుచున్నవి; దాని పరిమళం అబద్ధమే, దాని ఫలం అజ్ఞానమే.
కుడ్యం పాషండచౌరాశ్చ క్రూరాః కూటాశ్చ పాపినః । పక్షిణో మోహవృక్షస్య మహాశాఖాసమాశ్రితాః
పాశండులు, దొంగలు, క్రూరులు, మోసగాళ్లు—ఇవన్నీ మోహవృక్షానికి గోడలు, కట్టులు, పెద్ద కొమ్మలపై ఆశ్రయించిన పక్షుల్లా ఉంటారు.
అజ్ఞానం సుఫలం తస్య రసో ధర్మం ఫలస్య హి । భావోదకేన సంవృద్ధిస్తస్య శ్రద్ధా క్రతు ప్రియా
దాని ఫలంగా అజ్ఞానం విస్తారంగా ఉంటుంది; ఆ ఫలానికి రుచి అధర్మమే; భావజలంతో పెరిగి, దాని యజ్ఞానికి విశ్వాసమే ప్రియమైనది.
అధర్మేషు రసస్తస్య ఉత్క్లేదైర్మధురాయతే । తాదృశైశ్చ ఫలైశ్చైవసఫలో లోభపాదపః
దానికి అధర్మంలోనే రుచి ఉంటుంది, కలుషితతతో మధురంగా మారుతుంది; అలాంటి ఫలాలతో, లోభవృక్షానికి నిజమైన ఫలం ఉండదు.
తస్యచ్ఛాయాం సమాశ్రిత్య యో నరః పరివర్తతే । ఫలాని తస్య సోఽశ్నాతి స్వపక్వాని దినేదినే
ఎవరైనా దాని నీడలో ఆశ్రయించి తిరిగితే, వారు ప్రతిరోజూ దాని పండిన ఫలాలను అనుభవిస్తారు.
ఫలానాం చ రసేనాపి అధర్మేణ తు పోషితః । స సంపుష్టో భవేన్మర్త్యః పతనాయ ప్రయచ్ఛతి
ఆ ఫలాల రుచితో, అధర్మంతో పోషించబడినవాడు బాగా పెరిగి, చివరికి పతనానికి దారి తీస్తాడు.
తస్మాచ్చింతాం పరిశ్రిత్య స్వామి లోభం న కారయేత్ । ధనపుత్రకలత్రాణాం చింతామేతాం న కారయేత్
కాబట్టి, అలాంటి ఆందోళనను వదిలిపెట్టి, లోభాన్ని పెంచుకోకూడదు; ధనం, పిల్లలు, భార్య కోసం ఈ ఆందోళనను పెంచుకోకూడదు.
యో హి విద్వాన్నచేత్కాంత మూర్ఖాణాం పథమేవ హి । మృషా చింతయతే నిత్యం దివారాత్రౌ విమోహితః
విద్వాన్ అయినవాడు కూడా, మూర్ఖుల్లా, రాత్రింబవళ్ళు అబద్ధంగా ఆలోచిస్తే, అతడు మాయలో పడిపోతాడు.
శుభార్థం చ ప్రవిందామి కథం పుత్రానహం లభే । ఏవం చింతయతే నిత్యం దివారాత్రౌ విమోహితః
తనకు శుభార్థంగా ఎలా పిల్లలను పొందగలను అని ఎప్పుడూ, రాత్రింబవళ్ళు ఆలోచిస్తూ, మాయలో పడిపోతాడు.
క్షణమేకం ప్రపశ్యేత్స చింతామధ్యే మహత్సుఖమ్ । పునశ్చైతన్యమాయాతి మహాదుఃఖేన పీడ్యతే
ఆందోళన మధ్యలో, ఒక క్షణం గొప్ప ఆనందం అనిపించినా, మళ్లీ జ్ఞానం వచ్చినప్పుడు, అతడు భారీ దుఃఖంతో బాధపడతాడు.
చింతామోహౌ పరిత్యజ్య అనువర్తస్వ తం ద్విజ । సంసారే నాస్తి సంబంధః కేన సార్ధం మహామతే
ఆందోళన, మాయను వదిలిపెట్టి, ఆ మార్గాన్ని అనుసరించు, ద్విజా; ఈ లోకంలో ఎవ్వరితోనూ నిజమైన బంధం లేదు, మహామతి.
మిత్రాశ్చ బాంధవాః పుత్రాః పితామాతా సుతాస్తథా । స్వసంబంధా భవంత్యేతే కలత్రాది తథైవ చ
మిత్రులు, బంధువులు, కుమారులు, తండ్రి, తల్లి, కుమార్తెలు, స్వంత బంధువులు, భార్య—ఇవన్నీ మన బంధువులవుతారు.
దేవశర్మోవాచ-। సంబంధః కీదృశో భద్రే తన్మే విస్తరతో వద । యేన జాయంతి తే సర్వే ధనపుత్రాది బాంధవాః
దేవశర్ముడు ఇలా అడిగాడు: 'భద్రే, ఈ బంధం ఎలా ఉంటుంది? దయచేసి వివరంగా చెప్పు. ధనం, పిల్లలు, బంధువులు ఎలా కలుగుతారు?'
సుమనోవాచ-। భర్తః పంచవిధాః పుత్రా జాయంతే తాన్వదామ్యహమ్ । న్యాసాపహారకం చైకమృణసంబంధినం పరమ్
సుమనా ఇలా చెప్పింది: 'భర్తా, ఐదు విధాలుగా కుమారులు కలుగుతారు. వాటిని నేను చెబుతాను: ఒకరు న్యాసాన్ని అపహరించేవాడు, మరొకరు ఋణబంధంతో ఉండేవాడు.'
రిపుం లభ్యముదాసీనమితి కాంత భవంతి తే । లక్షణాని ప్రవక్ష్యామి తేషామీశ పృథక్పృథక్
శత్రువు, లభ్యుడు, ఉదాసీనుడు—ప్రియమైనవా, వీరే ఆ రకాలు. వారి లక్షణాలను ఒక్కొక్కటిగా నేను వివరంగా చెబుతాను.
పుత్రా మిత్రాః ప్రియా భార్యా పితా మాతా చ బాంధవాః । స్వేనస్వేన హి జాయంతే సంబంధేన మహీతలే
కుమారులు, మిత్రులు, ప్రియ భార్య, తండ్రి, తల్లి, బంధువులు—ఇవన్నీ భూమిపై తమ తమ బంధాల వలన కలుగుతారు.
న్యాసాపహారభావేన యస్య యేన హృతం భువి । న్యాసస్వామీ భవేత్పుత్రో గుణవాన్రూపవాన్భువి
ఎవరైనా ఎవరి న్యాసాన్ని భూమిపై అపహరిస్తే, ఆ న్యాసానికి యజమాని, ఈ లోకంలో గుణవంతుడిగా, అందంగా కుమారుడవుతాడు.
యేన హ్యపహృతం న్యాసం తస్య గేహే న సంశయః । న్యాసాపహారణం దుఃఖం స దత్త్వా దారుణం గతః
ఎవరు న్యాసాన్ని అపహరిస్తే, సందేహం లేదు, అతడు ఆ ఇంట్లోనే జన్మిస్తాడు; న్యాసాన్ని అపహరించి, తీవ్రమైన బాధను ఇచ్చి, అక్కడి నుంచి వెళ్తాడు.