తత్త్వసర్గో భావసర్గో భూతసర్గశ్చ తత్త్వతః । సంఖ్యాయాః పరిసంఖ్యాయాః ప్రధానం చ గుణాత్మకమ్
తత్వాల సృష్టి, భావాల సృష్టి, భూతాల సృష్టి — ఇవన్నీ నిజంగా లెక్కించడానికే. ప్రాధాన్యం అనగా మూల ప్రకృతి, అది గుణాలతో కూడి ఉంటుంది.
జ్ఞాత్వా సాధర్మ్యవైధర్మ్యం ప్రధానం చ విధర్మి చ । కారణం బ్రహ్మణశ్చైవ కామిత్వమిదముచ్యతే
ప్రకృతికి సమానమైనదీ, భిన్నమైనదీ ఏంటో, అలాగే కారణం, బ్రహ్మ యొక్క కోరికలు తెలుసుకోవడమే నిజమైన జ్ఞానం అని అంటారు.
ప్రయోజ్యత్వం ప్రధానస్య వైధర్మ్యమిదముచ్యతే । సర్వత్ర కర్తృతా బ్రహ్మ పురుషస్యాప్యకర్తృతా
ప్రకృతిని ఇతరులు పనిచేయించడమే దానికి భిన్నత. అన్ని చోట్ల కర్తృత్వం బ్రహ్మదే; పురుషునికి మాత్రం కర్తృత్వం ఉండదు.
అచేతనప్రధానేన సమత్వమిదముచ్యతే । తత్త్వాంతరం చ తత్త్వానాం కార్యకారణమేవ చ
చైతన్యం లేని ప్రకృతితో సమానత ఇక్కడ చెప్పబడింది. అలాగే తత్వాల మధ్య తేడా, కారణం-ఫలిత సంబంధం కూడా ఉంది.
ప్రయోజనం ప్రయోజ్యత్వం జ్ఞాత్వా తత్త్వప్రసంఖ్యయా । సంఖ్యాతముచ్యతే ప్రాజ్ఞైర్విజయార్థవిచింతకైః
తత్వాల లెక్కదిద్దుతూ, ప్రయోజనం, ప్రయోజ్యత్వం తెలుసుకున్నవారు, విజయం కోరే జ్ఞానులు సరిగ్గా లెక్కించారని చెబుతారు.
ఇతి మత్వాస్య సద్భావం తత్త్వం సంఖ్యాం చ తత్త్వతః । బ్రహ్మతత్త్వాధికం చాపి భూతతత్త్వం విదుర్బుధాః
దీనికి నిజమైన స్వరూపాన్ని, తత్వాలను, వాటి లెక్కను అర్థం చేసుకున్నవారు, బ్రహ్మతత్వం ఉన్నతమైనదని, భూతతత్వాన్ని కూడా తెలుసుకుంటారు.
సాంఖ్యైః కృతా భక్తిరేషా భక్తిరాధ్యాత్మికీ స్మృతా । యోగజామపి తే భూప శృణు భక్తిం వదామ్యహమ్
సాంక్యులు స్థాపించిన ఈ భక్తిని ఆధ్యాత్మిక భక్తి అంటారు. రాజా! యోగం ద్వారా కలిగే భక్తి గురించి ఇప్పుడు నేను చెబుతాను, విను.
ప్రాణాయామపరో నిత్యం ధ్యానవాన్నియతేంద్రియః । భైక్ష్యభక్షవ్రతీ చాపి సర్వప్రత్యాహృతేన్ద్రియః
ప్రాణాయామంలో నిత్యం నిమగ్నుడై, మనస్సును ధ్యానంలో నిలిపి, ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, భిక్షతో జీవించి, అన్ని ఇంద్రియాలను ఉపసంహరించినవాడు—
ధారణం హృదయే కృత్వా ధ్యాయమానో మహేశ్వరమ్ । హృత్పద్మకర్ణికాసీనం పీతవస్త్రం సులోచనమ్
హృదయంలో ధారణ చేసి, హృదయ పద్మపు మధ్యలో కూర్చున్న, పసుపు వస్త్రాలు ధరించిన, సుందరమైన కళ్లతో ఉన్న మహేశ్వరుని ధ్యానం చేస్తాడు.
పశ్యన్నుద్యోతితముఖం బ్రహ్మసూత్రకటీతటమ్ । శ్వేతవర్ణం చతుర్బాహుం వరదాభయహస్తకమ్
ఆయన ప్రకాశవంతమైన ముఖాన్ని, బ్రహ్మసూత్రంతో అలంకరించిన నడుమును, తెల్లవర్ణాన్ని, నాలుగు చేయులతో వరదాభయ హస్తాలను దర్శిస్తాడు.
యోగజా మానసీసిద్ధిర్విష్ణుభక్తిః పరా స్మృతా । య ఏవం భక్తిమాన్దేవం విష్ణుభక్తిః స ఉచ్యతే
యోగం వల్ల మనస్సులో కలిగే సిద్ధి, విష్ణుభక్తిలో పరమమైనదిగా చెప్పబడింది. ఇలాంటి భక్తితో ఉన్నవాడే విష్ణుభక్తుడు అని అంటారు.
ఏవం భక్తిః సముద్దిష్టా వివిధా నృపనందన । సాత్వికీ రాజసీ చైవ తామసీభేదతస్త్విమాః
ఇలా, రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! భక్తిని వివిధ రూపాల్లో వివరించాను. ఇవి సాత్విక, రాజస, తామస స్వభావాలుగా ఉంటాయి.
నానాప్రకారా విజ్ఞేయా విష్ణోరమితతేజసః । యథాగ్నిః సుసమృద్ధార్చ్చిః కరోత్యేధాంసి భస్మసాత్
అపారమైన తేజస్సుతో ఉన్న విష్ణుభక్తికి అనేక విధాలున్నాయని తెలుసుకోవాలి. బాగా మండే అగ్ని ఎలా ద్రవ్యాన్ని బూడిద చేస్తుందో—
పాపాని భగవద్భక్తిస్తథా దహతి తత్క్షణాత్
అలాగే, భగవంతుని భక్తి కూడా పాపాలను వెంటనే కాల్చేస్తుంది.
యావజ్జనో న శృణుతే భువి విష్ణుభక్తిం సాక్షాత్సుధారసమశేషరసైకసారమ్ । తావజ్జరామరణజన్మశతాభిఘాతదుఃఖాని తాని లభతే బహుదేహజాని
ఈ భూమిపై ఎవరికైనా విష్ణుభక్తి గురించి, అది అమృతసారంలా, అన్ని రుచుల మాధుర్యంలా ఉన్నదని వినిపించకపోతే, వారు పుట్టుపుట్టు, వృద్ధాప్యం, మరణం, ఎన్నో జన్మల బాధలు అనుభవిస్తారు.
సంకీర్తితశ్చింతితకీర్తిరంతః శ్రుతానుభావో భగవాననంతః । సమంతతోఽఘవినిహంతి మేఘం వాయుర్యథాభానురివాంధకారమ్
పాడబడే, ధ్యానించబడే, లోపల వినిపించే అనంతుడు భగవంతుడు — ఆయన పాపాలను ఎక్కడైనా తొలగిస్తాడు. గాలి మేఘాలను ఎలా పారద్రోలుతుందో, సూర్యుడు చీకటిని ఎలా తొలగిస్తాడో అలాగే.
న దాన దేవార్చన యాగ తీర్థ స్నాన శ్రుతాచార తపః క్రియాభిః । తథా విశుద్ధిం లభతేంఽతరాత్మా యథా హృదిస్థే భగవత్యనంతే
దానం, దేవార్చన, యజ్ఞం, తీర్థస్నానం, వేదపఠనం, తపస్సు, ఇతర క్రియల వల్ల అంతర్గత ఆత్మకు అంతటి పవిత్రత రాదు. అది హృదయంలో అనంతుడు భగవంతుడు నివసించినప్పుడే కలుగుతుంది.
కథా విశుద్ధా నరనాథ తథ్యాస్తా ఏవ పథ్యా హరినాథ తథ్యాః । సంకీర్తితా యత్ర పవిత్రమూర్తేః సంశ్రూయతే చ శ్రుతసాధుకీర్తిః
నరాధిపా! పవిత్రమైనవి, నిజమైనవే ఆ కథలు. హరినాథా! మేలైనవి, నిజమైనవే ఆ కథలు. పవిత్ర స్వరూపాన్ని ఎక్కడ పాడితే, మేలైనవారి కీర్తిని ఎక్కడ వినిపిస్తే, అవే శుభప్రదాలు.
ధన్యోసి ధీరధరణీధర ధర్మధుర్య్య ధ్యానైకతాన హృదయః పురుషోత్తమస్య । యన్నైష్ఠికీమతిరసౌ తవ సౌభగశ్రీః శ్రీకృష్ణనాథసుకృతః శ్రవణే ప్రవృత్తా
ధైర్యంగా భూమిని మోసే వాడవు, నీతిని కాపాడేవాడవు, నీ హృదయం పరమపురుషుడైన శ్రీకృష్ణుని ధ్యానంలో లీనమై ఉంది. నీ అచంచలమైన భక్తి, అదృష్టం, పుణ్యఫలంతో నీవు శ్రీకృష్ణుని లీలలు వినే భాగ్యం పొందావు. నిజంగా నీవు ధన్యుడవు.
అనారాధ్య హరిం భక్త్యా వరదం విష్ణుమవ్యయమ్ । కుతః శ్రేయో భవేద్భూప పురుషస్యాత్మమానినః
ఓ రాజా! భక్తితో వరాలిచ్చే హరిను, నిత్యుడైన విష్ణువును ఆరాధించకుండా, తనను తాను గొప్పవాడని భావించే మనిషికి నిజమైన శ్రేయస్సు ఎలా కలుగుతుంది?
మాయాజనిరమాయోఽసౌ భక్త్యా రాజన్నమాయయా । సాధ్యతే సాధుపురుషః స్వయం జానాతి తద్భవాన్
ఓ రాజా! మాయలో పుట్టినా మాయకు అతీతుడైన వాడు భక్తితోనే పొందగలడు, మాయతో కాదు. మంచి మనిషి మాత్రమే దీనిని సాధిస్తాడు — నీవే దీనిని బాగా తెలుసు.
న విద్యతే తే నృప ధర్మతత్త్వమజ్ఞాతమేతద్విమలం పునర్మామ్ । త్వం పృచ్ఛసే తీర్థపదం ప్రసంగాత్కథారసం వైష్ణవ గౌరవేణ
ఓ రాజా! నీకు ధర్మస్వరూపం తెలియదు; నాకు కూడా ఈ పవిత్రమైన జ్ఞానం పూర్తిగా తెలియదు. అయినా నీవు వైష్ణవుల గొప్పతనాన్ని గౌరవించి, వారి కథల ఆనందంలో, పవిత్ర మార్గాన్ని నన్ను అడుగుతున్నావు.
నాతః పరం పరమతోషవిశేషపోషం పశ్యామి పుణ్యముచితం చ పరస్పరేణ । సంతః ప్రసహ్య యదనంతగుణాననంతశ్రేయోనిధీనధికభావభుజో భుజంతి
ఇంతకంటే గొప్ప పుణ్యం, పరమానందాన్ని కలిగించేది ఇంకేదీ లేదు. మంచి వారు పరస్పరం మించిపోతూ, అపారమైన గుణాలు, అనంతమైన శ్రేయస్సును అనుభవిస్తారు.
బ్రాహ్మణాః సురభీ సత్య శ్రద్ధా యాగ తపాంసి చ । శ్రుతి స్మృతి దయా దీక్షా శాంతయస్తనవో హరేః
బ్రాహ్మణులు, కామధేను, సత్యం, విశ్వాసం, యజ్ఞాలు, తపస్సు, వేదాలు, స్మృతులు, దయ, దీక్ష, శాంతి — ఇవన్నీ హరిదేవుని రూపాలే.
ఆదిత్యశ్చంద్రమా వాయుర్భూమిరాపోంఽబరం దిశః । బ్రహ్మావిష్ణుశ్చ రుద్రశ్చ సర్వభూతమయో విభుః
సూర్యుడు, చంద్రుడు, వాయువు, భూమి, నీరు, ఆకాశం, దిక్కులు, బ్రహ్మ, విష్ణువు, రుద్రుడు — వీటిలో అన్నిటిలోను విస్తరించి ఉన్నవాడు పరమాత్మ.
విశ్వరూపః స్వయం చక్రే జగదేతచ్చరాచరమ్ । స్వయం బ్రాహ్మణమావిశ్య సదాన్నముపభుంజతే
విశ్వరూపాన్ని ధరించి, ఈ చరాచర జగత్తును తానే సృష్టించాడు. బ్రాహ్మణునిలో ప్రవేశించి, తానే అన్నాన్ని స్వీకరిస్తాడు.
తతస్తు తీర్థాస్పదపాదరేణూన్ధరాధరాత్మాలయ భూమిదేవాన్ । పరాత్మనః పూజయ పుణ్యలక్ష్మీ సర్వస్వభూతానఖిలాత్మభూతాన్
కాబట్టి, పవిత్ర స్థలాల పాదధూళిని, పర్వతాలను, భూమిదేవతలను, అన్నీ జీవులను పరమాత్మ స్వరూపంగా భావించి, భక్తితో పూజించు.
బ్రాహ్మణం విష్ణుబుద్ధ్య్యా యో విద్వాంసం సాధు పశ్యతి । స ఏవ వైష్ణవో యశ్చ స్వస్వకర్మైకనిష్ఠితః
బ్రాహ్మణుడిని విష్ణువు అని భావించి, జ్ఞానంతో గౌరవించే వాడు, తన కర్తవ్యాన్ని నిబద్ధంగా చేసే వాడే నిజమైన వైష్ణవుడు.
కించిదేతన్మయాప్రోక్తం రహస్యం సమయో హి మే । స్నాతుం గంతుం చ గంగాయాం న కథావసరోఽధికః
ఈ రహస్యాన్ని కొంతమేర చెప్పాను. ఇప్పుడు నాకు గంగానదిలో స్నానం చేయడానికి సమయం అయింది. మరింతగా కథ చెప్పడానికి వీలు లేదు.
ప్రాప్తోఽయం మాధవో మాసః పుణ్యో మాధవవల్లభః । తస్యాపి సప్తమీ శుక్లా గంగాయామతిదుర్ల్లభా
ఇప్పుడు మాధవ మాసం వచ్చింది. ఇది మాధవునికి ప్రియమైన పవిత్రమైన నెల. ఇందులో శుక్లపక్ష సప్తమి గంగానదిలో అత్యంత అరుదైనది.