వైనతేయసమారూఢో లోకకర్త్తా జగత్పతిః । ఏవం యో ధ్యాయతే నిత్యమనన్యమనసా నరః
వైనతేయుడైన గరుడుని మీద కూర్చున్నవాడు, లోకాలను సృష్టించేవాడు, జగత్పతి. ఎవడు ఈ విధంగా ఎప్పుడూ ఏకాగ్రంగా ధ్యానం చేస్తాడో—
ముచ్యతే సర్వపాపేభ్యో విష్ణులోకం స గచ్ఛతి । ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం ధ్యానభేదం జగత్పతేః
అతడు అన్ని పాపాల నుండి విముక్తి పొంది, విష్ణు లోకానికి చేరుకుంటాడు. ఈ విధంగా జగత్పతిని ధ్యానించే విధానాలన్నీ నీకు వివరించాను.
అంబరీష ఉవాచ- సాధుసాధు మునిశ్రేష్ఠ లోకానుగ్రహకారక । విష్ణోర్ధ్యానం త్వయా ప్రోక్తం సగుణం నిర్గుణం చ యత్
అంబరీషుడు ఇలా అన్నాడు — మునిశ్రేష్ఠా! నిజంగా మీరు ఎంతో మంచివారు, లోకానికి ఉపకారకులు. మీరు విష్ణువు ధ్యానాన్ని, గుణాలతో కూడినదాన్ని, గుణరహితమైనదాన్ని కూడా వివరించారు.
అధునా లక్షణం బ్రూహి భక్తేః సాధు కృపాకర । యాదృశీ క్రియతే యేన యథా యత్ర యదా తథా
ఇప్పుడు, దయామయుడా, భక్తి లక్షణాల్ని నాకు చెప్పండి. అది ఎలా ఉంటుంది? ఎవరు, ఎలా, ఎక్కడ, ఎప్పుడు ఆ భక్తిని ఆచరిస్తారు?
సూత ఉవాచ- ఇత్యుక్తమాకర్ణ్య నృపోత్తమస్య మునిః ప్రహృష్టో నిజగాద భూపమ్ । శృణుష్వ రాజన్నిఖిలాఘహారిణీం భక్తిం హరేస్తే ప్రవదామి సమ్యక్
సూతుడు ఇలా చెప్పాడు — రాజు ఇలా అడిగినప్పుడు ఆ ముని ఆనందంతో రాజును ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: రాజా! పాపాలను తొలగించే హరిభక్తిని నేను పూర్తిగా వివరించబోతున్నాను, వినండి.
అథ భక్తిం ప్రవక్ష్యామి వివిధాం పాపనాశినీమ్ । వివిధా భక్తిరుద్దిష్టా మనోవాక్కాయసంభవా
ఇప్పుడు పాపాలను హరించే భక్తి విధులను వివిధంగా వివరించబోతున్నాను. భక్తి అనేక విధాలుగా ఉంటుంది; అది మనస్సు, వాక్కు, శరీరంతో కలుగుతుంది.
లౌకికీ వైదికీ చాపి భవేదాధ్యాత్మికీ తథా । ధ్యానధారణయా బుద్ధ్యా వేదానాం స్మరణం హి యత్
భక్తి లోకికమైనదైనా, వేదపద్ధతిలోనిదైనా, లేదా ఆధ్యాత్మికమైనదైనా ఉండొచ్చు. ధ్యానం, ధారణ, బుద్ధితో వేదాలను జ్ఞాపకం చేసుకోవడం కూడా దీనిలో భాగమే.
విష్ణుప్రీతికరీ చైషా మానసీ భక్తిరుచ్యతే । మంత్రవేదసముచ్చారైరవిశ్రాంతవిచింతనైః
విష్ణువును సంతోషపెట్టే విధంగా మనస్సులో నిరంతరం మంత్రాలు, వేదపాఠాలు జపిస్తూ, ఆలోచిస్తూ ఉండడాన్ని మానసిక భక్తి అంటారు.
జాప్యైశ్చారణ్యకైశ్చైవ వాచికీ భక్తిరుచ్యతే । వ్రతోపవాసనియమైః పఞ్చేంద్రియజయేన చ
మంత్రజపం, అరణ్యపఠనాలు, నిరంతరంగా వాక్కుతో చేసే ప్రార్థనల ద్వారా వాచిక భక్తి అంటారు. వ్రతాలు, ఉపవాసాలు, నియమాలు, ఐదు ఇంద్రియాలను నియంత్రించడం ద్వారా —
కాయికీ సైవ నిర్దిష్టా భక్తిః సర్వార్థసాధినీ । భూషణైర్హేమరత్నాంకైశ్చిత్రాభిర్వాగ్భిరేవ చ
శరీరంతో చేసే సేవను కాయిక భక్తి అంటారు, ఇది అన్ని ఫలితాలను ఇస్తుంది. బంగారం, రత్నాలతో అలంకరించడం, అందమైన మాటలతో సేవ చేయడం —
వాసః ప్రతిసరైః సూత్రైః పావకవ్యజనోచ్ఛ్రితైః । నృత్యవాదిత్రగీతైశ్చ సర్వబల్యుపహారకైః
వస్త్రాలు, రక్షలు, ధాగులు, పతాకాలు, వాయిద్యాలతో, నృత్యం, సంగీతం, గానం, వివిధ రకాల నైవేద్యాలతో సేవ చేయడం —
భక్ష్యభోజ్యాన్నపానైశ్చ యా పూజా క్రియతే నరైః । నారాయణం సముద్దిశ్య భక్తిః సా లౌకికీ మతా
భోజనాలు, పానీయాలు, అన్నపానీయాలతో నారాయణునికి చేసే పూజను లోకిక భక్తి అంటారు.
కాయికీ సైవ నిర్దిష్టా భక్తిః సర్వార్థసాధికీ । ఋగ్యజుఃసామజాప్యాని సంహితాధ్యయనాని చ
ఇది కూడా కాయిక భక్తి, అన్ని ఫలితాలను ఇస్తుంది. ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేద మంత్రాల పఠనం, సంహితల అధ్యయనం —
క్రియంతే విష్ణుముద్దిశ్య సా భక్తిర్వైదికోచ్యతే । వేదమంత్రహవిర్యాగైః క్రియాయా వైదికీ మతా
విష్ణువును ఉద్దేశించి ఇవన్నీ చేయబడితే, దానిని వేదభక్తి అంటారు. వేదమంత్రాలతో, హవిర్భాగాలతో చేసే క్రియలను వేదపద్ధతి అంటారు.
దర్శే చ పౌర్ణమాస్యాం చ కర్త్తవ్యం చాగ్నిహోత్రకమ్ । ప్రాశనం దక్షిణాదానం పురోడాశం చరు క్రియా
అమావాస్య, పౌర్ణమి రోజుల్లో అగ్నిహోత్రం చేయాలి. పాయసం, దక్షిణా, పూర్ణాహుతి, చారు వంటి నైవేద్యాలు సమర్పించాలి.
ఇష్టిర్ధృతిః సోమపానం యాజ్ఞియం కర్మ సర్వశః । అగ్నిభూమ్యనిలాకాశ ద్యుతి శంకర భాస్కరమ్
యజ్ఞాలు, స్థిరత, సోమపానం, అగ్ని, భూమి, వాయువు, ఆకాశం, వెలుగు, శివుడు, సూర్యుని కోసం చేసే అన్ని కర్మలు —
తముద్దిశ్యకృతం కర్మ తత్సర్వం విష్ణుదైవతమ్ । ఆధ్యాత్మికీతి వివిధా బ్రహ్మభక్తిస్థితా నృప
వీటన్నింటిని కూడా విష్ణువుని ఉద్దేశించి చేయాలి. రాజా! వివిధ ఆధ్యాత్మిక భక్తి విధానాలు బ్రహ్మభక్తిలో స్థిరంగా ఉంటాయి.
సాంఖ్యాఖ్యాం యోగసంజాతాం శృణు భూప యథోదితామ్ । చతుర్వింశతి తత్త్వాని ప్రధానాదీని సంఖ్యయా
రాజా! యోగం ద్వారా కలిగే సాంక్యభక్తి గురించి వినండి. ప్రధానాది నాలుగు విభాగాలుగా ఇరవై నాలుగు తత్త్వాలు ఉన్నాయి.
అచేతనాని భోగ్యాని పురుషః పంచవింశకః । చేతనః స సముద్దిష్టో కర్తా భోక్తా చ కర్మణామ్
అవి జడమైనవి, అనుభవించదగినవి. ఇరవై ఐదవది పురుషుడు — అతను చైతన్యవంతుడు, కర్మలకు అధికారి, అనుభవించేవాడు అని చెప్పబడింది.
ఆత్మా నిత్యోవ్యయశ్చైవ అధిష్ఠాతా ప్రయోజకః । పురుషోఽవ్యక్త నిత్యః స్యాత్కారణం చ మహేశ్వరః
ఆత్మ శాశ్వతమైనది, అవినాశినది, నియంత్రణచేయువాడు, ప్రేరేపించేవాడు. పురుషుడు అవ్యక్తుడు, నిత్యుడు, కారణమైన మహేశ్వరుడు.
తత్త్వసర్గో భావసర్గో భూతసర్గశ్చ తత్త్వతః । సంఖ్యాయాః పరిసంఖ్యాయాః ప్రధానం చ గుణాత్మకమ్
తత్వాల సృష్టి, భావాల సృష్టి, భూతాల సృష్టి — ఇవన్నీ నిజంగా లెక్కించడానికే. ప్రాధాన్యం అనగా మూల ప్రకృతి, అది గుణాలతో కూడి ఉంటుంది.
జ్ఞాత్వా సాధర్మ్యవైధర్మ్యం ప్రధానం చ విధర్మి చ । కారణం బ్రహ్మణశ్చైవ కామిత్వమిదముచ్యతే
ప్రకృతికి సమానమైనదీ, భిన్నమైనదీ ఏంటో, అలాగే కారణం, బ్రహ్మ యొక్క కోరికలు తెలుసుకోవడమే నిజమైన జ్ఞానం అని అంటారు.
ప్రయోజ్యత్వం ప్రధానస్య వైధర్మ్యమిదముచ్యతే । సర్వత్ర కర్తృతా బ్రహ్మ పురుషస్యాప్యకర్తృతా
ప్రకృతిని ఇతరులు పనిచేయించడమే దానికి భిన్నత. అన్ని చోట్ల కర్తృత్వం బ్రహ్మదే; పురుషునికి మాత్రం కర్తృత్వం ఉండదు.
అచేతనప్రధానేన సమత్వమిదముచ్యతే । తత్త్వాంతరం చ తత్త్వానాం కార్యకారణమేవ చ
చైతన్యం లేని ప్రకృతితో సమానత ఇక్కడ చెప్పబడింది. అలాగే తత్వాల మధ్య తేడా, కారణం-ఫలిత సంబంధం కూడా ఉంది.
ప్రయోజనం ప్రయోజ్యత్వం జ్ఞాత్వా తత్త్వప్రసంఖ్యయా । సంఖ్యాతముచ్యతే ప్రాజ్ఞైర్విజయార్థవిచింతకైః
తత్వాల లెక్కదిద్దుతూ, ప్రయోజనం, ప్రయోజ్యత్వం తెలుసుకున్నవారు, విజయం కోరే జ్ఞానులు సరిగ్గా లెక్కించారని చెబుతారు.
ఇతి మత్వాస్య సద్భావం తత్త్వం సంఖ్యాం చ తత్త్వతః । బ్రహ్మతత్త్వాధికం చాపి భూతతత్త్వం విదుర్బుధాః
దీనికి నిజమైన స్వరూపాన్ని, తత్వాలను, వాటి లెక్కను అర్థం చేసుకున్నవారు, బ్రహ్మతత్వం ఉన్నతమైనదని, భూతతత్వాన్ని కూడా తెలుసుకుంటారు.
సాంఖ్యైః కృతా భక్తిరేషా భక్తిరాధ్యాత్మికీ స్మృతా । యోగజామపి తే భూప శృణు భక్తిం వదామ్యహమ్
సాంక్యులు స్థాపించిన ఈ భక్తిని ఆధ్యాత్మిక భక్తి అంటారు. రాజా! యోగం ద్వారా కలిగే భక్తి గురించి ఇప్పుడు నేను చెబుతాను, విను.
ప్రాణాయామపరో నిత్యం ధ్యానవాన్నియతేంద్రియః । భైక్ష్యభక్షవ్రతీ చాపి సర్వప్రత్యాహృతేన్ద్రియః
ప్రాణాయామంలో నిత్యం నిమగ్నుడై, మనస్సును ధ్యానంలో నిలిపి, ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, భిక్షతో జీవించి, అన్ని ఇంద్రియాలను ఉపసంహరించినవాడు—
ధారణం హృదయే కృత్వా ధ్యాయమానో మహేశ్వరమ్ । హృత్పద్మకర్ణికాసీనం పీతవస్త్రం సులోచనమ్
హృదయంలో ధారణ చేసి, హృదయ పద్మపు మధ్యలో కూర్చున్న, పసుపు వస్త్రాలు ధరించిన, సుందరమైన కళ్లతో ఉన్న మహేశ్వరుని ధ్యానం చేస్తాడు.
పశ్యన్నుద్యోతితముఖం బ్రహ్మసూత్రకటీతటమ్ । శ్వేతవర్ణం చతుర్బాహుం వరదాభయహస్తకమ్
ఆయన ప్రకాశవంతమైన ముఖాన్ని, బ్రహ్మసూత్రంతో అలంకరించిన నడుమును, తెల్లవర్ణాన్ని, నాలుగు చేయులతో వరదాభయ హస్తాలను దర్శిస్తాడు.