తదేకం పావనం లోకే తద్ధి సర్వం విశోధయేత్ । పూజా చ పంచధా ప్రోక్తా తాసాం భేదం శృణుష్వ మే
ఇది ఒక్కటే లోకంలో పవిత్రతను ఇస్తుంది; ఇది అన్నింటినీ శుభ్రం చేస్తుంది. పూజ ఐదు విధాలుగా చెప్పబడింది. వాటి తేడాలు ఇప్పుడు విను.
అభిగమనముపాదానం యోగః స్వాధ్యాయ ఏవ చ । ఇజ్యా పంచప్రకారార్చా క్రమేణ కథయామి తే
అభిగమనము, ఉపాదానం, యోగం, స్వాధ్యాయం, ఇజ్యా — ఈ ఐదు రకాల పూజలను నేను నీకు క్రమంగా వివరించబోతున్నాను.
తత్వాభిగమనం నామ దేవతాస్థానమార్జనమ్ । ఉపలేపం చ నిర్మాల్యదూరీకరణమేవ చ
అభిగమనము అంటే దేవత స్థలాన్ని శుభ్రం చేయడం, అలంకరించడం, నైవేద్యపు అవశేషాలను తొలగించడం.
ఉపాదానం నామ గంధ పుష్పాదిచయనం తథా । యోగో నామ స్వదేవస్య స్వాత్మనైవాత్మభావనా
ఉపాదానం అంటే గంధం, పువ్వులు మొదలైనవి సమకూర్చడం. యోగం అంటే మన స్వదేవుణ్ణి మన ఆత్మగా భావించడం.
స్వాధ్యాయో నామ మంత్రార్థానుసంధాపూర్వకో జపః । సూక్తస్తోత్రాదిపాఠశ్చ హరేః సంకీర్త్తనం తథా
స్వాధ్యాయం అంటే మంత్రాల అర్థాన్ని మనసులో ఉంచుకుని జపించడం, అలాగే స్తోత్రాలు, హిమ్స్ చదవడం, హరి నామాన్ని పాడడం కూడా స్వాధ్యాయమే.
తత్త్వాదిశాస్త్రాభ్యాసశ్చ స్వాధ్యాయః పరికీర్తితః । ఇజ్యా నామ స్వదేవస్య పూజనం చ యథార్థతః
తత్వాన్ని తెలిపే శాస్త్రాలను పునఃపునః అధ్యయనం చేయడం కూడా స్వాధ్యాయంగా పిలవబడుతుంది. ఇజ్యా అంటే తన ఇష్టదైవాన్ని యథావిధిగా పూజించడం.
ఇతి పంచప్రకారార్చా కథితా తవ సువ్రతే । సార్ష్టి సామీప్య సాలోక్య సాయుజ్య సారూప్యదా క్రమాత్
ఓ సతీ! ఇలా ఐదు విధాల ఆర్చన విధానాలు నీకు వివరించబడ్డాయి. అవి సార్ష్టి, సామీప్య, సాలోక్య, సాయుజ్య, సారూప్య అని వరుసగా చెప్పబడినవి.
ప్రసంగాత్కథయిష్యామి శాలగ్రామశిలార్చనమ్ । కేశవాదేశ్చతుర్బాహోర్దక్షిణోర్ధ్వకరక్రమాత్
ఇప్పుడు సందర్భానుసారం శాలగ్రామశిల పూజను వివరించబోతున్నాను. కేశవుడు, నాలుగు భుజాలు కలవాడు, కుడి, పైభాగపు చేతుల క్రమంలో ప్రారంభిస్తాను.
శంఖచక్రగదాపద్మీ కేశవాఖ్యో గదాధరః । నారాయణః పద్మగదాచక్రశంఖాయుధైః క్రమాత్
కేశవుడు శంఖం, చక్రం, గద, పద్మం ధరించేవాడు, గదాధరుడు అని పిలవబడతాడు. నారాయణుడు పద్మం, గద, చక్రం, శంఖం అనే ఆయుధాలను ఆ క్రమంలో ధరిస్తాడు.
మాధవశ్చక్రశంఖాభ్యాం పద్మేన గదయా భవేత్ । గదాబ్జశంఖచక్రీ చ గోవిందాఖ్యో గదాధరః
మాధవుడు చక్రం, శంఖం, పద్మం, గదతో ఉంటాడు. గోవిందుడు గద, పద్మం, శంఖం, చక్రాన్ని ధరించేవాడు, గదాధరుడని పిలవబడతాడు.
పద్మశంఖారి గదినే విష్ణురూపాయ తే నమః । సశంఖాబ్జ గదాచక్ర మధుసూదన మూర్తయే
పద్మం, శంఖం, ఆయుధ శత్రువు, గదను ధరించే విష్ణుమూర్తికి నమస్కారం. శంఖం, పద్మం, గద, చక్రాన్ని ధరించే మధుసూదన మూర్తికి నమస్కారం.
నమో గదారిశంఖాబ్జయుక్తత్రివిక్రమాయ చ । సారికౌమోదకీ పద్మశంఖ వామన మూర్త్తయే
గద, ఆయుధ శత్రువు, శంఖం, పద్మంతో కూడిన త్రివిక్రమునికి నమస్కారం. శారంగం, కౌమోదకి గద, పద్మం, శంఖం కలిగిన వామనమూర్తికి నమస్కారం.
చక్రాబ్జశంఖగదినే నమః శ్రీధరమూర్త్తయే । హృషీకేశసారిగదాశంఖపద్మిన్నమోస్తు తే
చక్రం, పద్మం, శంఖం, గదను ధరించే శ్రీధరమూర్తికి నమస్కారం. శారంగం, గద, శంఖం, పద్మంతో ఉన్న హృషీకేశా! నీకు నమస్కారం.
సాబ్జశంఖగదాచక్రపద్మనాభ స్వమూర్త్తయే । దామోదరశంఖగదాచక్రపద్మిన్నమోస్తు తే
పద్మం, శంఖం, గద, చక్రంతో ఉన్న పద్మనాభుని స్వరూపానికి నమస్కారం. శంఖం, గద, చక్రం, పద్మంతో ఉన్న దామోదరునికి నమస్కారం.
శంఖాబ్జచక్రగదినే నమః సంకర్షణాయ చ । సారిశంఖగదాబ్జాయ వాసుదేవ నమోస్తుతే
శంఖం, పద్మం, చక్రం, గదను ధరించే సంకర్షణునికి నమస్కారం. శారంగం, శంఖం, గద, పద్మంతో ఉన్న వాసుదేవా! నీకు నమస్కారం.
శంఖచక్రగదాబ్జాయ ధృత ప్రద్యుమ్నమూర్త్తయే । నమోఽనిరుద్ధాయ గదాశంఖాబ్జారివిధారిణే
శంఖం, చక్రం, గద, పద్మాన్ని ధరించే ప్రద్యుమ్నమూర్తికి నమస్కారం. గద, శంఖం, పద్మం, చక్రశత్రువును ధరించే అనిరుద్ధునికి నమస్కారం.
సాబ్జశంఖగదాచక్రపురుషోత్తమమూర్త్తయే । నమోఽధోక్షజరూపాయ గదాశంఖారి పద్మినే
పద్మం, శంఖం, గద, చక్రంతో ఉన్న పురుషోత్తమమూర్తికి నమస్కారం. గద, శంఖం, పద్మశత్రువు, పద్మాన్ని ధరించే అధోక్షజునికి నమస్కారం.
నృసింహమూర్త్తయే పద్మగదాశంఖారిధారిణే । పద్మారిశంఖగదినే నమోస్త్వచ్యుతమూర్త్తయే
పద్మం, గద, శంఖం, చక్రశత్రువును ధరించే నృసింహమూర్తికి నమస్కారం. పద్మం, శంఖశత్రువు, గదను ధరించే అచ్యుతమూర్తికి నమస్కారం.
సగదాబ్జారిశంఖాయ నమః శ్రీకృష్ణమూర్త్తయే । శాలగ్రామశిలాద్వారగతలగ్నద్విచక్రధృక్
గద, పద్మం, శంఖశత్రువు, శంఖాన్ని ధరించే శ్రీకృష్ణమూర్తికి నమస్కారం. ద్వారంలో రెండు చక్రాలు ఉన్న శాలగ్రామశిలకు కూడా నమస్కారం.
శుక్లాభరేఖః శోభాఢ్యః సదేవః శ్రీగదాధరః । లగ్నద్విచక్రో రక్తాభః పూర్వభాగస్తు పుష్కలః
వెన్నెల రేఖతో అలంకరించబడినవాడు, ప్రకాశవంతుడు, దేవతలతో కూడి, శ్రీగదను ధరించేవాడు, ద్వారంలో రెండు చక్రాలు, ఎరుపు వర్ణంతో, ముందు భాగంలో సంపూర్ణంగా ఉన్నవాడు.
సంకర్షణోఽథ ప్రద్యుమ్నః సూక్ష్మచక్రస్తు పీతకః । సుదీర్ఘసుషిరచ్ఛిద్రో హ్యనిరుద్ధస్తు వర్త్తులః
అతడు సంకర్షణుడు, తరువాత ప్రద్యుమ్నుడు; సూక్ష్మమైన చక్రం పసుపు రంగులో ఉంటుంది. అనిరుద్ధుడు చాలా పొడవైన, లోతైన రంధ్రంతో, వృత్తాకారంగా ఉంటాడు.
నీలో ద్వారే త్రిరేఖశ్చ అథ నారాయణోఽసితః । మధ్యే గదాకృతీ రేఖా నాభిపద్మం మహోన్నతమ్
నీలవర్ణం ద్వారంలో, మూడు రేఖలతో ఉంటుంది. నారాయణుడు నలుపు రంగులో ఉంటాడు. మధ్యలో గద ఆకారంలో రేఖ ఉంటుంది. నాభిపద్మం ఎంతో పైకి లేచినట్లుగా ఉంటుంది.
పృథుచక్రో నృసింహో యః కపిలో యస్త్రిబిందుకః । అథవా పంచబిందోస్తు పూజనం బ్రహ్మచారిణః
ఎవరికి చక్రం వెడల్పుగా ఉంటే వారు నరసింహుడు, మూడు బిందువులు ఉన్నవాడు కపిలుడు. బ్రహ్మచారి అయితే, ఐదు బిందువులతో ఉన్నవారిని పూజించాలి.
వరాహః స త్రిలింగో యో విషమద్వయచక్రకః । నీలస్త్రిరేఖః స్థూలోఽథ కూర్మమూర్తిః సబిందుకః
వైషమ్యంగా రెండు చక్రాలు, మూడు గీతలు ఉన్నవాడు వరాహుడు. నీలవర్ణంలో మూడు గీతలు, బలమైన రూపం కలవాడు, బిందువుతో ఉన్నవాడు కూర్మమూర్తి.
కృష్ణః సవర్తులావర్త్త పాండురో ధృతపృష్ఠకః । శ్రీధరః పంచరేఖశ్చ వనమాలీ గదాంకితః
కృష్ణుడు రెండు వలయాల గుర్తులతో ఉంటాడు. పాండురుడు పైభాగం పైకి లేచినవాడు. శ్రీధరుడు ఐదు గీతలు, వనమాల ధరించి, గదా గుర్తుతో ఉంటాడు.
వామనో వర్తులో నామ మధ్యచక్రః సనీలకః । నానావర్ణానేకమూర్తి నాగభోగీ త్వనంతకః
వామనుడు వృత్తాకారంగా, మధ్యలో చక్రం, నీలగుర్తుతో ఉంటాడు. అనంతకుడు అనేక వర్ణాలతో, అనేక రూపాలతో, నాగబంధంతో అలంకరించబడ్డవాడు.
స్థూలో దామోదరో నీలో మధ్యే చక్రః సనీలకః । సంకర్షణద్వారకోవ్యాదథ బ్రహ్మా సులోహితః
దామోదరుడు బలిష్ఠంగా, నీలవర్ణంతో, మధ్యలో చక్రం, నీలగుర్తుతో ఉంటాడు. తరువాత సంకర్షణుడు, ద్వారక, బ్రహ్మా ఉజ్జ్వలమైన ఎరుపు వర్ణంతో ఉంటారు.
సుదీర్ఘరేఖాసుషిర ఏకచక్రాంబుజః పృథుః । పృథుచక్రః స్థూలఛిద్రః కృష్ణో బిందుశ్చ బిందుమాన్
చాలా పొడవైన గీతలు, లోపల ఖాళీగా, ఒక్క చక్రం, పద్మాకారంగా, వెడల్పుగా ఉంటాయి. వెడల్పైన చక్రం, పెద్ద రంధ్రం, కృష్ణుడు బిందువుతో, బిందువుతో కూడి ఉంటాడు.
హ్యగ్రీవోంఽకుశాకారః పంచరేఖః సకౌస్తుభః । వైకుంఠో మల్లవద్భాతి ఏకచక్రమయోసితః
హయగ్రీవుడు అంకుశ ఆకారంగా, ఐదు గీతలు, కౌస్తుభ రత్నంతో ఉంటాడు. వైకుంఠుడు మల్లయోధుడిలా ప్రకాశిస్తూ, ఒక్క చక్రం, రెండు గుర్తులతో ఉంటాడు.
మత్స్యో దీర్ఘాంబుజాకారో దీర్ఘరేఖశ్చ పాండురః । రామచక్రో దక్షరేఖో యః శ్యామః స త్రివిక్రమః
మత్స్యుడు పొడవుగా, పద్మాకారంగా, పొడవైన గీతతో, తెలుపు వర్ణంతో ఉంటాడు. రామచక్రానికి కుడి వైపు గీత ఉంది. నల్లవాడైన త్రివిక్రముడు.