శేష ఉవాచ-। ఇతి సందేశమాదాయ సీతాం ప్రతి జగత్పతేః । ఆహ లక్ష్మణ ఆత్మేశమానతః ప్రణయాద్ధరౌ
శేషుడు ఇలా అన్నాడు—ప్రపంచాధిపతియైన రాముని సందేశాన్ని సీతకు తీసుకుని, లక్ష్మణుడు ప్రేమతో నమస్కరించి, తన ఆత్మాధిపతిని ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు.
సీతానయనముద్దిశ్య ప్రసన్నస్త్వం యదూచివాన్ । కథయిష్యామి తద్వాక్యం వినయేన సమన్వితమ్
సీతను తీసుకురావాలని నీవు సంతోషంగా చెప్పిన మాటలను వినయంతో చెప్పుతాను.
ఇత్యుక్త్వా పాదయోర్నత్వా రఘునాథస్య లక్ష్మణః । జగామ త్వరితః సీతాం రథే తిష్ఠన్మహాజవే
ఇలా చెప్పి, రఘునాథుని పాదాలకు నమస్కరించిన లక్ష్మణుడు, వేగంగా రథంపై నిలబడి సీతవద్దకు వెళ్లాడు.
వాల్మీకిః శ్రీయుతౌ వీక్ష్య రామపుత్రౌ మహౌజసౌ । ఉవాచ స్మితమాధాయ ముఖం కృత్వా మనోహరమ్
వాల్మీకి, రాముని ఇద్దరు కుమారులను, మహోజస్వులుగా చూసి, ఆకర్షణీయమైన ముఖంతో చిరునవ్వుతో మాట్లాడాడు.
యువాం ప్రగాయతాం పుత్రౌ రామచారిత్రమద్భుతమ్ । వీణాం ప్రవాదయంతౌ చ కలగానేన శోభితమ్
మీ ఇద్దరూ, కుమారులారా! రాముని అద్భుతమైన చరిత్రను పాడుతూ, వీణ వాయిస్తూ, మధురమైన గానంతో అలంకరించబడుతున్నారు.
ఇత్యక్తౌ తౌ సుతౌ రామచారిత్రం బహుపుణ్యదమ్ । అగాయతాం మహాభాగౌ సువాక్యపదచిత్రితమ్
అలా, ఆ మహాభాగ్యులు ఇద్దరూ, పుణ్యఫలదాయకమైన రాముని చరిత్రను, అందమైన పదాలతో అలంకరించి పాడారు.
యస్మిన్ధర్మవిధిః సాక్షాత్పాతివ్రత్యం తు యత్స్థితమ్ । భ్రాతృస్నేహో మహాన్యత్ర గురుభక్తిస్తథైవ చ
అందులో ధర్మ నియమం ప్రత్యక్షంగా ఉంది. పతివ్రతా ధర్మం స్థిరంగా ఉంది. అన్నదమ్ముల మధ్య అపారమైన ప్రేమ ఉంది. పెద్దవారికి భక్తి కూడా ఉంది.
స్వామిసేవకయోర్యత్ర నీతిర్మూర్తిమతీ కిల । అధర్మకరశాస్తిం వై యత్ర సాక్షాద్రఘూద్వహాత్
యజమాని-దాసుల మధ్య మంచి నడవడి అక్కడ ప్రత్యక్షంగా ఉంది. దుర్మార్గులకు శిక్షను రఘువంశంలో ఉత్తముడైనవాడు స్వయంగా అమలు చేస్తాడు.
తద్గానేన జగద్వ్యాప్తం దివి దేవా అపి స్థితాః । కిన్నరా అపి యద్గానం శ్రుత్వా మూర్చ్ఛామితాః క్షణాత్
ఆ పాటతో ప్రపంచం అంతా నిండిపోయింది. ఆకాశంలో దేవతలు కూడా నిలబడి చూశారు. కిన్నరులు ఆ సంగీతాన్ని విని ఒక్కసారిగా మైమరచిపోయారు.
వీణాయారణితం శ్రుత్వా తాలమానేన శోభితమ్ । నిఖిలా పరిషత్తత్ర శాలభం జీవచిత్రితా
వీణా మృదంగాల శబ్దాన్ని, లయబద్ధంగా వినిపించే తాళాన్ని విని, అక్కడున్న అందరూ ప్రాంగణంలో జీవంతో చిత్రించబడినట్లుగా మంత్రముగ్ధులయ్యారు.
హర్షాదశ్రూణిముంచంతో రామాద్యా భూమిపాస్తథా । తద్గానపంచమాలాపమోహితాశ్చిత్రితోపమాః
ఆ ఆనందంతో కన్నీళ్లు కారుస్తూ రాముడు, ఇతర రాజులు ఆ పాటలోని ఐదు రకాల స్వరాల మాధుర్యానికి మోహితులై, ఆశ్చర్యంతో మనసు పరవశించిపోయింది.
తత్ర రామః సుతౌ దృష్ట్వా మహాగానవిమోహకౌ । అదాత్తాభ్యాం సువర్ణస్య లక్షం లక్షం పృథక్పృథక్
అక్కడ రాముడు తన ఇద్దరు కుమారులు ఆ గొప్ప పాటకు ఎంత మంత్రముగ్ధులయ్యారో చూసి, వారిద్దరికీ వేర్వేరుగా లక్ష లక్ష బంగారు నాణేలు ఇచ్చాడు.
తదా దానపరం దృష్ట్వా వాల్మీకిం మునిసత్తమమ్ । అబ్రూతాం ప్రహసంతౌ తౌ కించిద్వక్రభ్రువౌ తతః
ఆ సమయంలో వారిద్దరూ దానం చేయడంలో ఎంత ఆసక్తి చూపుతున్నారో చూసి, మహర్షి వాల్మీకి చిరునవ్వుతో, కొద్దిగా వంకర కనుబొమ్మలతో వారితో మాట్లాడాడు.
మునే మహానయోనేన క్రియతే భూమిపేన వై । యదావాభ్యాం సువర్ణాని దాతుమిచ్ఛతి లోభయన్
మహర్షీ, రాజు మాకు బంగారం ఇచ్చి మాయ చేయాలనుకుంటే, దాంతో ఎంత గొప్ప ప్రయోజనం కలుగుతుందో చెప్పండి.
ప్రతిగ్రహో బ్రాహ్మణానాం శస్యతే నేతరేషు వై । ప్రతిగ్రహపరో రాజా నరకాయైవ కల్పతే
బ్రాహ్మణులకు దానం స్వీకరించడం శ్రేయస్కరం, ఇతరులకు కాదు. దానం తీసుకోవడంలో ఆసక్తి చూపే రాజు నరకానికి గురవుతాడు.
ఆవయోః కృపయా ముక్తం రాజ్యం భుంక్తే మహీపతిః । కథం దాతుం సువర్ణాని వాంఛతి శ్రేయసాంచితః
మన కరుణ వల్లే రాజు తన రాజ్యాన్ని అనుభవిస్తున్నాడు. అలాంటి వాడు, పుణ్యంతో నిండిన వాడు, మాకు బంగారం ఇవ్వాలని ఎందుకు కోరుతున్నాడు?
ఇత్యుక్తవంతౌ తౌ దృష్ట్వా వాల్మీకిః కృపయాయుతః । అశంసద్యుష్మత్పితరం జానీథాం నీతివిత్తమౌ
ఇలా వారు మాట్లాడినదాన్ని చూసి, వాల్మీకి మహర్షి కరుణతో నిండిపోయి, 'మీ తండ్రి ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడు' అని ప్రశంసించాడు.
ఇతి శ్రుత్వా మునేర్వాక్యం బాలకౌ నృపపాదయోః । లగ్నౌ వినయసంయుక్తౌ మాతృభక్త్యాతినిర్మలౌ
మహర్షి మాటలు విని, ఇద్దరు బాలురు తల్లిదండ్రులపై అపారమైన భక్తితో, వినయంగా రాజు పాదాలకు మోకాళ్ళపై పడి నమస్కరించారు.
రామో బాలౌ దృఢం స్వాంగే పరిరభ్య ముదాన్వితః । మేనే స్త్రియాస్తదా ధర్మౌ మూర్తిమంతావుపస్థితౌ
రాముడు ఆనందంతో తన ఇద్దరు కుమారులను గట్టిగా ఆలింగనం చేసి, ఆ సమయంలో వారిని స్త్రీరూపంలో ధర్మ స్వరూపులుగా భావించాడు.
సభాపి రామసుతయోర్వీక్ష్య వక్త్రే మనోరమే । జానకీపతిభక్తిత్వం సత్యం మేనే మునీశ్వర
రాముని కుమారుల ముఖాలు ఎంత అందంగా ఉన్నాయో చూసి, అక్కడున్న సభా సభ్యులు, అలాగే మహర్షి కూడా, వారు జనకీ పతికి నిజమైన భక్తులు అని అంగీకరించారు.
ఇతి శేషముఖప్రోక్తం శ్రుత్వా వాత్స్యాయనోఽబ్రవీత్ । రామాయణం శ్రోతుమనాః సర్వధర్మసమన్వితమ్
శేషుడు చెప్పిన మాటలు విని, వాత్స్యాయనుడు, అన్ని ధర్మాలతో నిండిన రామాయణాన్ని వినాలని ఆశించి, అతనితో మాట్లాడాడు.
వాత్స్యాయన ఉవాచ। కస్మిన్కాలే కృతం స్వామిన్రామాయణమిదం మహత్ । కస్మాచ్చకార కిన్తత్ర వర్ణనం తద్వదస్వ మే
వాత్స్యాయనుడు ఇలా అడిగాడు: 'ప్రభూ! ఈ గొప్ప రామాయణం ఎప్పుడు రచించబడింది? దాన్ని ఎవరు రచించారు? దాని విషయమేమిటో నాకు చెప్పండి.'
శేష ఉవాచ-। ఏకదా గతవాన్విప్రో వాల్మీకిర్విపినం మహత్ । యత్ర తాలాస్తమాలాశ్చ కింశుకా యత్ర పుష్పితాః
శేషుడు ఇలా చెప్పాడు: 'ఒకసారి వాల్మీకి మహర్షి పెద్ద అడవిలోకి వెళ్లాడు. అక్కడ తాళ, తమాల, పుష్పాలతో కింశుక వృక్షాలు ఉన్నాయి.'
కేతకీ యత్ర రజసా కుర్వతీ సౌరభం వనమ్ । శశిప్రభేవ మహతీ దృశ్యతే శుభ్రకర్ణభృత్ । చంపకోబకులశ్చాపి కోవిదారః కురంటకః
అక్కడ కేతకీ పువ్వులు తమ రేణువుతో అడవిని పరిమళంతో నింపాయి. తెల్లని పువ్వులతో మెరిసే చెట్లు చంద్రునిలా ప్రకాశించాయి. అక్కడ చంపక, బకుల, కోవిదార, కురంటక వృక్షాలు ఉన్నాయి.
అనేకే పుష్పితా యత్ర పాదపాః శోభనే వనే । కోకిలానాం విరావేణ షట్పదానాం చ శబ్దితైః
ఆ అందమైన అడవిలో ఎన్నో పువ్వులు పూసిన చెట్లు ఉన్నాయి. కోయిలలు కూసే శబ్దంతో, తేనెటీగల గుంపుల మధురగానంతో ఆ అడవి మారుమోగింది.
సంఘుష్టం సర్వతో రమ్యం మనోహరవయోన్వితమ్ । తత్ర క్రౌంచయుగం రమ్యం కామబాణప్రపీడితమ్
అందమైన ఆ అడవి చుట్టూ మధురమైన శబ్దాలతో మారుమోగుతూ, ఆకర్షణీయంగా కనిపించేది. అక్కడ ఒక జంట క్రౌంచ పక్షులు, మనసు ఆకర్షించే ప్రేమబాణాలకు బాధపడుతూ నివసించేవి.
పరస్పరం ప్రహృషితం రేమే స్నిగ్ధతయా స్థితమ్ । తదా వ్యాధః సమాగత్య తయోరేకం మనోహరమ్
ఆ ఇద్దరూ పరస్పరం ఆనందంగా, ప్రేమతో కలిసి సంతోషంగా గడిపారు. అప్పుడు ఒక వేటగాడు అక్కడికి వచ్చి, వారిలో ఒకదానిని ఎంతో అందంగా చూసాడు.
అవధీన్నిర్దయః కశ్చిన్మాంసాస్వాదనలోలుపః । తదా క్రౌంచీ వ్యాధహతం స్వపతిం వీక్ష్య దుఃఖితా
దయలేని, మాంసం తినాలనే ఆశతో ఉన్న ఒక వేటగాడు, వారిలో ఒకదాన్ని残గా చంపాడు. అప్పుడు ఆ క్రౌంచి పక్షి తన భర్తను వేటగాడు చంపినదాన్ని చూసి ఎంతో దుఃఖించింది.
విలలాప భృశం దుఃఖాన్ముంచంతీ రావముచ్చకైః । తదా మునిః ప్రకుపితో నిషాదం క్రౌంచఘాతకమ్
ఆమె తీవ్ర దుఃఖంతో గొప్పగా ఏడుస్తూ, గట్టిగా అరవసాగింది. అప్పుడు ఆ ముని, ఆ క్రౌంచి పక్షిని చంపిన వేటగాడిని చూసి కోపంగా అయ్యాడు.
శశాప వార్యుపస్పృశ్య సరితః పావనం శుభమ్ । మా నిషాద ప్రతిష్ఠాం త్వమగమః శాశ్వతీః సమాః
పవిత్రమైన నది నీటిని తాకి, ఆ ముని వేటగాడిని శపించాడు: 'ఓ నిషాదా! నువ్వు ఎన్నో యుగాలు నిలకడను పొందవు.'