శేష ఉవాచ। కథితౌ వై సుమతినా వాల్మీకేరాశ్రమే శిశూ । పుత్రౌ స్వీయావితి జ్ఞాత్వా వాల్మీకిం ప్రతి సంజగౌ
శేషుడు ఇలా చెప్పాడు: వాల్మీకి ఆశ్రమంలో సుమతి ఈ సంగతులన్నీ చెప్పాడు. ఆ బాలురు తన కుమారులేనని తెలుసుకుని, వాల్మీకిని ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు.
శ్రీరామ ఉవాచ। కౌ శిశూ మమ సారూప్యధారకౌ బలినాం వరౌ । కిమర్థం తిష్ఠతస్తత్ర ధనుర్విద్యావిశారదౌ
శ్రీరాముడు ఇలా అన్నాడు: నా రూపాన్ని ధరించి, బలవంతులలో శ్రేష్ఠులుగా ఉన్న ఈ బాలురు ఎవరు? ధనుర్విద్యలో నిపుణులై, అక్కడ ఎందుకు ఉన్నారు?
అమాత్యకథితౌ శ్రుత్వా విస్మయో మమ జాయతే । యౌ శత్రుఘ్నం హనూమంతం లీలయాంగ బబంధతుః
అమాత్యులు చెప్పిన మాటలు విని, శత్రుఘ్నుడు, హనుమంతుడు ఇద్దరినీ ఎంత సులభంగా బంధించారో తెలుసుకుని నాకు ఆశ్చర్యం కలిగింది.
తస్మాచ్ఛంస మునే సర్వం బాలయోశ్చ విచేష్టితమ్ । యథా మే పరమా ప్రీతిర్భవత్యేవమభీప్సితా
కాబట్టి, మునివరా! ఆ ఇద్దరు బాలుర చర్యలు అన్నీ నాకు చెప్పండి. అప్పుడు నేను ఎంతో ఆనందాన్ని పొందగలను — అదే నాకు కావలసింది.
ఇతి తత్కథితం శ్రుత్వా రాజరాజస్య ధీమతః । ఉవాచ పరమం వాక్యం స్పష్టాక్షరసమన్వితమ్
ఇలా ఆ కథ విని, ఆ ధీరుడైన రాజాధిరాజు స్పష్టమైన పదాలతో ఉన్న ఉత్తమమైన మాటలు పలికాడు.
వాల్మీకిరువాచ। తవాంతర్యామిణో నౄణాం కథం జ్ఞానం చ నో భవేత్ । తథాపి కథయామ్యత్ర తవ సంతోషహేతవే
వాల్మీకి ఇలా అన్నాడు: మేము మీలాంటి మహానుభావుల అంతరంగ జ్ఞానం ఎలా తెలుసుకోగలం? అయినా, మీ సంతృప్తికోసం నేను ఇక్కడ చెప్పుతాను.
రాజన్యౌ బాలకౌ మహ్యమాశ్రమే బలినాం వరౌ । త్వత్సారూప్యధరౌ స్వాంగమనోహరవపుర్ధరౌ
రాజకుమారులైన ఆ ఇద్దరు బాలురు, బలవంతులలో శ్రేష్ఠులు, నా ఆశ్రమంలో నాతో ఉన్నారు. వారు మీ రూపాన్ని ధరించి, అందమైన స్వరూపంతో మెరిసిపోతున్నారు.
త్వయా యదా వనే త్యక్తా జానకీ వై నిరాగసీ । అంతర్వత్నీ వనే ఘోరే విలపంతీ ముహుర్ముహుః
మీరు ఎప్పుడైతే నిస్సహాయురాలైన సీతను అడవిలో విడిచిపెట్టారో, ఆమె అక్కడ భయంకరమైన అడవిలో పదే పదే విలపిస్తూ ఉండేది.
కురరీమివ దుఃఖార్తాం వీక్ష్యాహం తవ వల్లభామ్ । జనకస్య సుతాం పుణ్యామాశ్రమే త్వానయం తదా
మీ ప్రియమైన జనకుని కుమార్తెను, బాధతో విలపిస్తున్న పక్షిని చూసినట్టు చూసి, నేను ఆమెను నా ఆశ్రమానికి తీసుకొచ్చాను.
తస్యాః పర్ణకుటీరమ్యా రచితా మునిపుత్రకైః । తస్యామసూత పుత్రౌ ద్వౌ భాసయంతౌ దిశో దశ
ఆమె కోసం మునిపుత్రులు ఒక అందమైన పర్ణశాలను నిర్మించారు. అక్కడ ఆమె పదినెడు దిక్కులను ప్రకాశింపజేసే ఇద్దరు కుమారులను ప్రసవించింది.
తయోరకరవం నామ కుశో లవ ఇతి స్ఫుటమ్ । వవృధాతేఽనిశం తత్ర శుక్లపక్షే యథా శశీ
వారికి నేను 'కుశ' మరియు 'లవ' అని పేర్లు పెట్టాను. వారు అక్కడ రోజురోజుకీ పెరిగిపోతూ, శుక్లపక్షంలో చంద్రుడు పెరిగినట్టు వెలిగిపోతున్నారు.
కాలేనోపనయాద్యాని సర్వాణి కృతవానహమ్ । వేదాన్సాంగానహం సర్వాన్గ్రాహయామాస భూపతే
కాలక్రమంలో వారికి అవసరమైన అన్ని ఉపనయనాది కర్మలు చేశాను. అన్ని వేదాలను, వాటి ఉపవేదాలతో సహా నేర్పాను, ఓ రాజా!
సర్వాణి సరహస్యాని శృణుష్వ ముఖతో మమ । ఆయుర్వేదం ధనుర్విద్యాం శస్త్రవిద్యాం తథైవ చ
నా నోటినుండి నీవు విను — ఆయుర్వేదం, ధనుర్విద్య, ఆయుధాల విద్య ఇలా అన్ని రహస్య విద్యలను నేర్పాను.
విద్యాం జాలంధరీం చాథ సంగీతకుశలౌ కృతౌ । గంగాకూలే గాయమానౌ లతాకుంజవనేషు చ
జాలంధరీ అనే మాయావిద్యను కూడా నేర్పాను. సంగీతంలో నిపుణులుగా చేసి, గంగా తీరంలో, లతా కుఞ్జాలలో వారు పాటలు పాడేవారు.
చంచలౌ చలచిత్తౌ తౌ సర్వవిద్యావిశారదౌ । తదాహమతిసంతోషం ప్రాప్తశ్చాహం రఘూత్తమ
ఆ ఇద్దరూ చంచలులు, చలించే మనస్సు కలవారు, అన్ని విద్యల్లో ప్రావీణ్యం సాధించారు. అప్పుడు నాకు ఎంతో సంతృప్తి కలిగింది, రఘువంశశ్రేష్ఠా!
దత్త్వా సర్వాణి చాస్త్రాణి మస్తకే నిహితః కరః । అతీవగానకుశలౌ దృష్ట్వా లోకా విసిష్మిరే । షడ్జమధ్యమగాంధారస్వరభేదవిశారదౌ
వారికి అన్ని ఆయుధ విద్యలు నేర్పి, తలపై చేయి ఉంచాను. వారు సంగీతంలో అపూర్వ నైపుణ్యం కనబరిచారు. షడ్జమధ్యమగాంధార స్వరాల్లో ప్రావీణ్యం చూపగా, లోకాలు ఆశ్చర్యపోయాయి.
తథావిధౌ విలోక్యాహం గాపయామి మనోహరమ్ । భవిష్యజ్ఞానయోగాచ్చ కృతం రామాయణం శుభమ్
వారిని అలా చూసి, ఆకర్షణీయమైన పాటలు పాడించాను. భవిష్యత్తు జ్ఞానంతో, నేను పవిత్రమైన రామాయణాన్ని రచించాను.
మృదంగపణవాద్యాది యంత్రవీణావిశారదౌ । వనేవనే చ గాయంతౌ మృగపక్షివిమోహకౌ
మృదంగం, పణవం, ఇతర వాద్యాలు, యంత్రవీణలో నైపుణ్యం కలిగి, అడవి నుంచి అడవికి తిరుగుతూ, వారు పాడిన పాటలకు జంతువులు, పక్షులు మంత్రముగ్ధులయ్యేవి.
అద్భుతం గీతమాధుర్యం తవ రామకుమారయోః । శ్రోతుం తౌ వరుణో బాలా వా నినాయ విభావరీమ్
ఓ రామా! నీ కుమారుల గానం ఎంత మధురంగా, అద్భుతంగా ఉండేదో, వారిద్దరి పాట వినేందుకు వరుణుడు కూడా ఆ రాత్రి అక్కడే గడిపాడు.
మనోహరవయోరూపౌ గానవిద్యాబ్ధిపారగౌ । కుమారౌ జగదుస్తత్ర లోకేశాదేశతః కలమ్
ఆ ఇద్దరు కుమారులు, అందమైన యవ్వనంతో, శరీర సౌందర్యంతో, సంగీత విద్యాసముద్రాన్ని దాటి, లోకపాలుల ఆజ్ఞతో అక్కడ పాటలు పాడారు.
పరమం మధురం రమ్యం పవిత్రం చరితం తవ । శుశ్రావ వరుణః సార్ద్ధం కుటుంబేన చ గాయకైః
నీ పవిత్రమైన, మధురమైన, అందమైన చరిత్రను వరుణుడు తన కుటుంబంతో పాటు గాయకులతో కలిసి ఆనందంగా వినాడు.
శృణ్వన్నైవ గతస్తృప్తిం మిత్రేణ వరుణః సహ । సుధాతోఽపి పరం స్వాదుచరితం రఘునందన
తన మిత్రునితో కలిసి వినినా, వరుణుడు తృప్తి పొందలేదు, రఘునందన, నీ చరిత్ర అమృతంలా మధురంగా ఉంది.
గానానందమహాలోభ హృతప్రాణేంద్రియక్రియః । ప్రత్యాగంతుం దిదేశాసౌ కుమారౌ న హి తావకౌ
పాటల ఆనందంలో మునిగి, గొప్ప సంతోషంతో తన శరీర, ఇంద్రియాల పనులు మరిచిపోయి, నీ ఇద్దరు కుమారులను తిరిగి పంపమని ఆజ్ఞాపించలేదు.
రమణీయ మహాభోగైర్లోభితావపి బాలకౌ । చలితౌ న గురోశ్చాత్మమాతుః పాదాంబుజస్మృతేః
ఎన్ని రకాల అందమైన, గొప్ప ఆనందాలు కనిపించినా, ఆ బాలురు గురువు, తల్లి పదపద్మాలను గుర్తు చేసుకుంటూ అక్కడే ఉన్నారు, వెళ్లిపోలేదు.
అహం చాపి గతః పశ్చాద్వరుణాలయముత్తమమ్ । వరుణః ప్రేమసహితః పూజాం చక్రే మమ ప్రభో
తర్వాత నేను కూడా వరుణుని అద్భుతమైన ఇంటికి వెళ్లాను. అక్కడ వరుణుడు ప్రేమతో నన్ను పూజించాడు, ప్రభూ.
పృచ్ఛతే జన్మకర్మాది సర్వజ్ఞాయాపి బాలయోః । వరుణాయాబ్రువం సర్వం జన్మవిద్యాద్యుపాగమమ్
బాలుర జన్మం, కార్యాలు మొదలైనవన్నీ వరుణుడు అడిగినప్పుడు, అతడు అన్నీ తెలిసినవాడైనా, వారి జన్మం, విద్య, ఆచారాలు అన్నీ నేను వివరంగా చెప్పాను.
శ్రుత్వా సీతాసుతౌ దేవః స చక్రేంబరభూషణైః । దేవదత్తమితి గ్రాహ్యమితి మద్వాక్యగౌరవాత్
ఇది విని, దేవుడు సీతా కుమారులను దేవతల వస్త్రాభరణాలతో అలంకరించాడు. నా మాటలకు గౌరవంగా, వారికి దేవతల బహుమతులు అర్హమని ప్రకటించాడు.
ఆహృతం రాజపుత్రాభ్యాం యద్దత్తం వరుణేన తత్ । ప్రసన్నేన తయోర్వాద్యగానవిద్యావయోగుణైః । తతో మామబ్రవీత్సీతాముద్దిశ్య వరుణః కృతీ
రాజకుమారులు తెచ్చినదాన్ని, వరుణుడు ఇచ్చినదాన్ని, వారి సంగీతం, గానం, విద్య, లక్షణాలకు సంతోషించి, వరుణుడు సీతను గురించి నన్ను అడిగాడు.
సీతాపతి వ్రతాధుర్యా రూపశీలవయోన్వితా । వీరపుత్రా మహాభాగా త్యాగం నార్హతి కర్హిచిత్
సీతా దేవి, వ్రతంలో స్థిరంగా, అందం, స్వభావం, వంశంతో కూడినవారు, వీరపుత్రులతో కూడిన మహాభాగ్యవంతురాలు, ఆమెను ఎప్పుడూ వదిలిపెట్టకూడదు.
మహతీ హానిరేతస్యాస్త్యాగే హి రఘునందన । సిద్ధీనాం పరమాసిద్ధిరేషా తే హ్యనపాయినీ
సీతను వదిలితే నీకు గొప్ప నష్టం కలుగుతుంది, రఘునందన. ఆమె నీకు అన్ని సిద్ధుల్లో శ్రేష్ఠమైన, ఎప్పటికీ నశించని సిద్ధి.