తతః కుండలకాన్ముక్తో హయో బభ్రామ సర్వతః । న కశ్చిత్తం నిజగ్రాహ స్వవీర్యబలదర్పితః
తర్వాత, కుండలాలు తొలగించబడిన గుర్రం అన్ని వైపులా సంచరించింది. ఎవ్వరూ తమ బలానికీ, పరాక్రమానికీ గర్వంతో, దాన్ని పట్టుకోలేకపోయారు.
వాల్మీకేరాశ్రమే రమ్యే హయః ప్రాప్తో మనోరమః । తత్ర యత్కుతుకం జాతం తచ్ఛృణుష్వ నరోత్తమ
ఆ మణిమయమైన గుర్రం వాల్మీకి ఆశ్రమానికి, ఆహ్లాదకరమైన ప్రదేశానికి చేరింది. అక్కడ జరిగిన ఆశ్చర్యకరమైన సంగతులు విను, ఓ ఉత్తమ పురుషా.
తత్రార్భస్తవ సారూప్యం బిభ్రత్షోడశవార్షికః । జగ్రాహ వీక్ష్య పత్రాంకం వాజినం బలవత్తమః
అక్కడ, పదహారు సంవత్సరాల వయసున్న, నీ రూపాన్ని పోలిన ఒక బాలుడు, ఆ గుర్రంపై ఉన్న గుర్తును చూసి, బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ గుర్రాన్ని పట్టుకున్నాడు.
తత్ర కాలజితా యుద్ధం మహజ్జాతం నరోత్తమ । నిహతస్తేన వీరేణ శితధారేణ హేతినా
అక్కడ కాలజిత్తుతో గొప్ప యుద్ధం జరిగింది, ఓ ఉత్తమ పురుషా. ఆ ధైర్యవంతుడైన యువకుడు, పదునైన ఆయుధంతో అనేకమందిని సంహరించాడు.
అనేకే నిహతాః సంఖ్యే పుష్కలాద్యా మహాబలాః । మూర్చ్ఛితం చాపి శత్రుఘ్నం చక్రే వీరశిరోమణిః
ఆ యుద్ధంలో పుష్కలుడు మొదలైన మహాబలవంతులు అనేకమంది హతమయ్యారు. వీరులలో అగ్రగణ్యుడైన వాడు శత్రుఘ్నుడిని మూర్ఛించాడయ్యాడు.
తదా రాజా మహద్దుఃఖం విచార్య హృదిసంయుగే । కోపేన మూర్చ్ఛితం చక్రే వీరో హి బలినాం వరః
ఆ సమయంలో రాజు హృదయంలో తీవ్ర దుఃఖంతో ఆలోచించి, కోపంతో బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన వాడు, ఆ వీరుడిని మూర్ఛింపజేశాడు.
స యావన్మూర్చ్ఛితో రాజ్ఞా తావదన్యః సమాగతః । తేనైతేన చ సంజీవ్య నాశితం కటకం తవ
రాజు కొట్టిన దెబ్బతో శత్రుఘ్నుడు మూర్ఛించి ఉన్నంతలో, ఇంకొకరు అక్కడికి వచ్చారు. వారి ద్వారా శత్రుఘ్నుడు మళ్లీ సజీవుడయ్యాడు, నీ సైన్యం నాశనం చేయబడింది.
సర్వేషాం మూర్చ్ఛితానాం తు శస్త్రాణ్యాభరణాని చ । గృహీత్వా వానరౌ బద్ధౌ జగ్మతుః స్వాశ్రమం ప్రతి
అక్కడ మూర్ఛించిన వారందరి ఆయుధాలు, ఆభరణాలు తీసుకుని, పవనుని ఇద్దరు కుమారులు వానరులను బంధించి, తమ ఆశ్రమానికి వెళ్లిపోయారు.
కృపాం కృత్వా పునస్తేన దత్తోఽశ్వో యజ్ఞియో మహాన్ । జీవనం ప్రాపితం సర్వం కటకం నష్టజీవితమ్
తర్వాత, దయతో ఆ గొప్ప యజ్ఞ గుర్రాన్ని తిరిగి ఇచ్చారు. నీ సైన్యంలో ప్రాణాలు కోల్పోయిన వారందరికీ మళ్లీ ప్రాణం పోసారు.
వయం గృహీత్వా తం వాహం ప్రాప్తాస్తవ సమీపతః । ఏతదేవ మయా జ్ఞాతం తదుక్తం తే పురోవచః
మేము ఆ గుర్రాన్ని తీసుకుని, ఇప్పుడు నీ సమీపానికి వచ్చాము. నాకు తెలిసినదంతా ఇదే, నిజంగా జరిగినదాన్ని నీకు చెప్పాను.
శేష ఉవాచ। కథితౌ వై సుమతినా వాల్మీకేరాశ్రమే శిశూ । పుత్రౌ స్వీయావితి జ్ఞాత్వా వాల్మీకిం ప్రతి సంజగౌ
శేషుడు ఇలా చెప్పాడు: వాల్మీకి ఆశ్రమంలో సుమతి ఈ సంగతులన్నీ చెప్పాడు. ఆ బాలురు తన కుమారులేనని తెలుసుకుని, వాల్మీకిని ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు.
శ్రీరామ ఉవాచ। కౌ శిశూ మమ సారూప్యధారకౌ బలినాం వరౌ । కిమర్థం తిష్ఠతస్తత్ర ధనుర్విద్యావిశారదౌ
శ్రీరాముడు ఇలా అన్నాడు: నా రూపాన్ని ధరించి, బలవంతులలో శ్రేష్ఠులుగా ఉన్న ఈ బాలురు ఎవరు? ధనుర్విద్యలో నిపుణులై, అక్కడ ఎందుకు ఉన్నారు?
అమాత్యకథితౌ శ్రుత్వా విస్మయో మమ జాయతే । యౌ శత్రుఘ్నం హనూమంతం లీలయాంగ బబంధతుః
అమాత్యులు చెప్పిన మాటలు విని, శత్రుఘ్నుడు, హనుమంతుడు ఇద్దరినీ ఎంత సులభంగా బంధించారో తెలుసుకుని నాకు ఆశ్చర్యం కలిగింది.
తస్మాచ్ఛంస మునే సర్వం బాలయోశ్చ విచేష్టితమ్ । యథా మే పరమా ప్రీతిర్భవత్యేవమభీప్సితా
కాబట్టి, మునివరా! ఆ ఇద్దరు బాలుర చర్యలు అన్నీ నాకు చెప్పండి. అప్పుడు నేను ఎంతో ఆనందాన్ని పొందగలను — అదే నాకు కావలసింది.
ఇతి తత్కథితం శ్రుత్వా రాజరాజస్య ధీమతః । ఉవాచ పరమం వాక్యం స్పష్టాక్షరసమన్వితమ్
ఇలా ఆ కథ విని, ఆ ధీరుడైన రాజాధిరాజు స్పష్టమైన పదాలతో ఉన్న ఉత్తమమైన మాటలు పలికాడు.
వాల్మీకిరువాచ। తవాంతర్యామిణో నౄణాం కథం జ్ఞానం చ నో భవేత్ । తథాపి కథయామ్యత్ర తవ సంతోషహేతవే
వాల్మీకి ఇలా అన్నాడు: మేము మీలాంటి మహానుభావుల అంతరంగ జ్ఞానం ఎలా తెలుసుకోగలం? అయినా, మీ సంతృప్తికోసం నేను ఇక్కడ చెప్పుతాను.
రాజన్యౌ బాలకౌ మహ్యమాశ్రమే బలినాం వరౌ । త్వత్సారూప్యధరౌ స్వాంగమనోహరవపుర్ధరౌ
రాజకుమారులైన ఆ ఇద్దరు బాలురు, బలవంతులలో శ్రేష్ఠులు, నా ఆశ్రమంలో నాతో ఉన్నారు. వారు మీ రూపాన్ని ధరించి, అందమైన స్వరూపంతో మెరిసిపోతున్నారు.
త్వయా యదా వనే త్యక్తా జానకీ వై నిరాగసీ । అంతర్వత్నీ వనే ఘోరే విలపంతీ ముహుర్ముహుః
మీరు ఎప్పుడైతే నిస్సహాయురాలైన సీతను అడవిలో విడిచిపెట్టారో, ఆమె అక్కడ భయంకరమైన అడవిలో పదే పదే విలపిస్తూ ఉండేది.
కురరీమివ దుఃఖార్తాం వీక్ష్యాహం తవ వల్లభామ్ । జనకస్య సుతాం పుణ్యామాశ్రమే త్వానయం తదా
మీ ప్రియమైన జనకుని కుమార్తెను, బాధతో విలపిస్తున్న పక్షిని చూసినట్టు చూసి, నేను ఆమెను నా ఆశ్రమానికి తీసుకొచ్చాను.
తస్యాః పర్ణకుటీరమ్యా రచితా మునిపుత్రకైః । తస్యామసూత పుత్రౌ ద్వౌ భాసయంతౌ దిశో దశ
ఆమె కోసం మునిపుత్రులు ఒక అందమైన పర్ణశాలను నిర్మించారు. అక్కడ ఆమె పదినెడు దిక్కులను ప్రకాశింపజేసే ఇద్దరు కుమారులను ప్రసవించింది.
తయోరకరవం నామ కుశో లవ ఇతి స్ఫుటమ్ । వవృధాతేఽనిశం తత్ర శుక్లపక్షే యథా శశీ
వారికి నేను 'కుశ' మరియు 'లవ' అని పేర్లు పెట్టాను. వారు అక్కడ రోజురోజుకీ పెరిగిపోతూ, శుక్లపక్షంలో చంద్రుడు పెరిగినట్టు వెలిగిపోతున్నారు.
కాలేనోపనయాద్యాని సర్వాణి కృతవానహమ్ । వేదాన్సాంగానహం సర్వాన్గ్రాహయామాస భూపతే
కాలక్రమంలో వారికి అవసరమైన అన్ని ఉపనయనాది కర్మలు చేశాను. అన్ని వేదాలను, వాటి ఉపవేదాలతో సహా నేర్పాను, ఓ రాజా!
సర్వాణి సరహస్యాని శృణుష్వ ముఖతో మమ । ఆయుర్వేదం ధనుర్విద్యాం శస్త్రవిద్యాం తథైవ చ
నా నోటినుండి నీవు విను — ఆయుర్వేదం, ధనుర్విద్య, ఆయుధాల విద్య ఇలా అన్ని రహస్య విద్యలను నేర్పాను.
విద్యాం జాలంధరీం చాథ సంగీతకుశలౌ కృతౌ । గంగాకూలే గాయమానౌ లతాకుంజవనేషు చ
జాలంధరీ అనే మాయావిద్యను కూడా నేర్పాను. సంగీతంలో నిపుణులుగా చేసి, గంగా తీరంలో, లతా కుఞ్జాలలో వారు పాటలు పాడేవారు.
చంచలౌ చలచిత్తౌ తౌ సర్వవిద్యావిశారదౌ । తదాహమతిసంతోషం ప్రాప్తశ్చాహం రఘూత్తమ
ఆ ఇద్దరూ చంచలులు, చలించే మనస్సు కలవారు, అన్ని విద్యల్లో ప్రావీణ్యం సాధించారు. అప్పుడు నాకు ఎంతో సంతృప్తి కలిగింది, రఘువంశశ్రేష్ఠా!
దత్త్వా సర్వాణి చాస్త్రాణి మస్తకే నిహితః కరః । అతీవగానకుశలౌ దృష్ట్వా లోకా విసిష్మిరే । షడ్జమధ్యమగాంధారస్వరభేదవిశారదౌ
వారికి అన్ని ఆయుధ విద్యలు నేర్పి, తలపై చేయి ఉంచాను. వారు సంగీతంలో అపూర్వ నైపుణ్యం కనబరిచారు. షడ్జమధ్యమగాంధార స్వరాల్లో ప్రావీణ్యం చూపగా, లోకాలు ఆశ్చర్యపోయాయి.
తథావిధౌ విలోక్యాహం గాపయామి మనోహరమ్ । భవిష్యజ్ఞానయోగాచ్చ కృతం రామాయణం శుభమ్
వారిని అలా చూసి, ఆకర్షణీయమైన పాటలు పాడించాను. భవిష్యత్తు జ్ఞానంతో, నేను పవిత్రమైన రామాయణాన్ని రచించాను.
మృదంగపణవాద్యాది యంత్రవీణావిశారదౌ । వనేవనే చ గాయంతౌ మృగపక్షివిమోహకౌ
మృదంగం, పణవం, ఇతర వాద్యాలు, యంత్రవీణలో నైపుణ్యం కలిగి, అడవి నుంచి అడవికి తిరుగుతూ, వారు పాడిన పాటలకు జంతువులు, పక్షులు మంత్రముగ్ధులయ్యేవి.
అద్భుతం గీతమాధుర్యం తవ రామకుమారయోః । శ్రోతుం తౌ వరుణో బాలా వా నినాయ విభావరీమ్
ఓ రామా! నీ కుమారుల గానం ఎంత మధురంగా, అద్భుతంగా ఉండేదో, వారిద్దరి పాట వినేందుకు వరుణుడు కూడా ఆ రాత్రి అక్కడే గడిపాడు.
మనోహరవయోరూపౌ గానవిద్యాబ్ధిపారగౌ । కుమారౌ జగదుస్తత్ర లోకేశాదేశతః కలమ్
ఆ ఇద్దరు కుమారులు, అందమైన యవ్వనంతో, శరీర సౌందర్యంతో, సంగీత విద్యాసముద్రాన్ని దాటి, లోకపాలుల ఆజ్ఞతో అక్కడ పాటలు పాడారు.