శేష ఉవాచ। శత్రుఘ్నం పతితం వీక్ష్య సురథః ప్రవరో నృపః । ప్రయయౌ మణినా సృష్టే రథే తిష్ఠన్మహాద్భుతే
శత్రుఘ్నుడు పడిపోయినదాన్ని చూసి, రాజులలో శ్రేష్ఠుడు అయిన సురథుడు, రత్నాలతో అలంకరించబడిన అద్భుతమైన రథంపై నిలబడి ముందుకు సాగాడు.
పుష్కలస్తు రణే పూర్వం పాతితః స విచారయన్ । లవం యయౌ తదా యోద్ధుం మహావీరబలోన్నతమ్
పుష్కలుడు యుద్ధంలో ముందుగా పడిపోయి, ఆలోచించి, మహా వీరబలంతో ఉన్న లవుడిని యుద్ధానికి ఎదుర్కొనడానికి వెళ్లాడు.
సురథః కుశమాసాద్య బాణాన్ముంచన్ననేకధా । వ్యథయామాస సమరే మహావీరశిరోమణిః
సురథుడు కుశుని దగ్గరికి వచ్చి, అనేక బాణాలను వదిలి, యుద్ధంలో మహావీరులలో మణిగా ఉన్న కుశునికి బాధ కలిగించాడు.
సురథం విరథం చక్రే బాణైర్దశభిరుచ్ఛిఖైః । ధనుశ్చిచ్ఛేద తరసా సుదృఢం గుణపూరితమ్
కుశుడు పదిమంది పదునైన బాణాలతో సురథుని రథం లేకుండా చేసి, బలమైన, బాగా లాగిన ధనుస్సును వేగంగా కోసేశాడు.
అస్త్రప్రత్యస్త్రసంహారైః క్షైపణైః ప్రతిక్షేపణైః । అభవత్తుములం యుద్ధం వీరాణాం రోమహర్షణమ్
ఆయుధాలు, ప్రతియుద్ధాలు, క్షిపణుల మార్పిడి వల్ల, వీరుల మధ్య రోమాంచకమైన ఘోరమైన యుద్ధం జరిగింది.
అత్యంతం సమరోద్యుక్తే సురథే దుర్జయే నృపే । కుశః సంచింతయామాస కింకర్తవ్యం రణే మయా
ఓడించలేని రాజైన సురథుడు యుద్ధానికి ఎంతో ఉత్సాహంగా ఉన్నప్పుడు, కుశుడు యుద్ధంలో తాను ఏం చేయాలో ఆలోచించసాగాడు.
విచార్య నిశితం ఘోరం సాయకం సముపాదదే । హననాయ నృపస్యాస్య మహాబలసమన్వితః
ఆలోచించి, మహాబలంతో కూడిన ఈ రాజును సంహరించేందుకు కుశుడు ఒక పదునైన భయంకరమైన బాణాన్ని ఎత్తుకున్నాడు.
తమాగతం శరం దృష్ట్వా కాలానలసమప్రభమ్ । ఛేత్తుం మతిం చకారాశు తావల్లగ్నో మహాశరః
కాలాగ్ని వంటి జ్వలించే ఆ బాణం వస్తున్నదాన్ని చూసి, దాన్ని కోయాలని సురథుడు వెంటనే నిర్ణయించుకున్నప్పటికీ, అప్పటికే ఆ మహాబాణం అతనిని తాకింది.
ముమూర్చ్ఛ సమరే వీరో మహావీరబలస్తతః । పపాత స్యందనోపస్థే సారథిస్తముపాహరత్
అప్పుడు మహావీరబలంతో ఉన్న ఆ వీరుడు యుద్ధంలో మూర్చిపోయి, తన రథపు ఆసనంపై పడిపోయాడు. అతని సారథి అతన్ని తీసుకెళ్లాడు.
సురథే పతితే దృష్ట్వా కుశం జయసమన్వితమ్ । త్రాసయంతం వీరగణానియాయ పవనాత్మజః
సురథుడు పడిపోయి, కుశుడు విజయం సాధించినదాన్ని చూసి, వాయుపుత్రుడు అయిన హనుమంతుడు, వీరసేనలను భయపెట్టుతూ వచ్చాడు.
సమీరసూనుం ప్రబలమాయాంతం వీక్ష్య వానరమ్ । జహాస దర్శయన్దంతాన్కోపయన్నివ తం క్రుధా
శక్తివంతుడైన వాయుపుత్రుడు వానరరూపంలో వస్తున్నాడని చూసి, కుశుడు నవ్వుతూ, తన పళ్ళను చూపిస్తూ, కోపంతో అతన్ని రెచ్చగొట్టినట్టు కనిపించాడు.
ఉవాచ చ హనూమంతమేహి త్వం మమ సంముఖమ్ । భేత్స్యే బాణసహస్రేణ మృతో యాస్యసి యామినీమ్
అతడు హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు: "నీవు నా ఎదుటకు రా. నేను నిన్ను వెయ్యి బాణాలతో ఛిద్రం చేస్తాను; చనిపోయి రాత్రిపూటలోకి వెళ్తావు."
ఇత్యుక్తో హనుమాఞ్జ్ఞాత్వా రామసూనుం మహాబలమ్ । స్వామికార్యం ప్రకర్తవ్యమితి కృత్వా ప్రధావితః
అలా అనగానే, హనుమంతుడు రాముని మహాబలంతో కూడిన కుమారుడిని గుర్తించి, తన యజమాని పనిని చేయాలని నిర్ణయించి, వేగంగా పరుగెత్తాడు.
శాలముత్పాట్య తరసా విశాలం శతశాఖినమ్ । కుశం వక్షసి సంలక్ష్య యయౌ యోద్ధుం మహాబలః
వంద కొమ్మలతో ఉన్న గొప్ప శాలవృక్షాన్ని బలంగా పీకి, హనుమంతుడు మహాబలంతో, కుశుని ఛాతిని లక్ష్యంగా చేసుకుని యుద్ధానికి ముందుకు వెళ్లాడు.
శాలహస్తం సమాయాంతం హనూమంతం మహాబలమ్ । త్రిభిః క్షురప్రైర్వివ్యాధ హృది చంద్రోపమైర్బలీ
శాలవృక్షాన్ని చేతిలో పట్టుకుని, మహాబలంతో ఉన్న హనుమంతుడు దగ్గరకు వస్తుండగా, కుశుడు చంద్రప్రభలతో మెరిసే మూడు పదునైన బాణాలతో అతని హృదయాన్ని గాయపరిచాడు.
స బాణవిద్ధస్తరసా కుశేన బలశాలినా । శాలేన హృది సంజఘ్నే దంతాన్నిష్పిష్య మారుతిః
బలశాలిగా ఉన్న కుశుడు వేగంగా బాణాలతో హనుమంతుని గాయపరిచాడు. హనుమంతుడు తన పళ్ళను బిగించి, శాలవృక్షంతో కుశుని ఛాతిలో బలంగా కొట్టాడు.
శాలాహతస్తదా బాలః కించిన్నాకంపత స్మయాత్ । తదా వీరాః ప్రశంసాం తు ప్రచక్రుస్తస్య బాల్యతః
శాలవృక్షంతో కొట్టినా, ఆ బాలుడు చిరునవ్వుతో కాస్త కూడా కదలలేదు. అప్పుడు అక్కడి వీరులు అతని బాల్యాన్ని పొగిడారు.
స శాలేన హతో వీరః సంహారాస్త్రం సమాదదే । సంహన్తుం వైరిణం కోపాత్కుశః స పరమాస్త్రవిత్
శాలవృక్షంతో గాయపడ్డ కుశుడు, పరమాస్త్రాలలో నిపుణుడై, శత్రువును కోపంతో సంహరించేందుకు సంహారాస్త్రాన్ని ఎత్తుకున్నాడు.
సంహారాస్త్రం సమాలోక్య దుర్జయం కుశమోచితమ్ । దధ్యౌ రామం స్వమనసా భక్తవిఘ్నవినాశకమ్
కుశుడు విడిచిన గెలవలేని భయంకరమైన సంహారాస్త్రాన్ని చూసి, ఆ వానరుడు తన మనసులో భక్తుల అడ్డంకులను తొలగించే రాముని ధ్యానించాడు.
తదా ముక్తం కుశేనాశు తదస్త్రం హృది మారుతేః । లగ్నం మహావ్యథాకారి తేన మూర్చ్ఛామితః పునః
ఆ సమయంలో కుశుడు విడిచిన ఆ ఆయుధం వేగంగా వాయుపుత్రుడి హృదయంలో తగిలి తీవ్రమైన బాధ కలిగించింది. దాంతో అతడు మళ్లీ అపస్మారంలో పడిపోయాడు.
మూర్చ్ఛాం ప్రాప్తం తు తం దృష్ట్వా ప్లవంగం బలసంయుతః । వివ్యాధ సాయకైస్తీక్ష్ణైః సైన్యం తత్సకలం మహత్
ఆ మహాబలశాలి వానరుడు అపస్మారంలో పడిపోయినట్టు చూసి, అతడు పదునైన బాణాలతో ఆ గొప్ప సైన్యాన్ని అంతటినీ దాడి చేశాడు.
తస్య బాణాయుతైర్భగ్నం బలం సర్వం రణాంగణే । పలాయనపరం జాతం చతురంగసమన్వితమ్
అతని అనేక బాణాల వర్షంతో యుద్ధరంగంలో ఆ సైన్యం మొత్తం ఛిన్నాభిన్నమై, నాలుగు విభాగాల సైన్యమంతా పారిపోవడం మొదలుపెట్టింది.
తదా కపిపతిః కోపాత్సుగ్రీవో రక్షకో మహాన్ । అభ్యధావన్నగాన్నైకానుత్పాట్య కుశముద్భటమ్
అప్పుడు వానరుల రాజైన సుగ్రీవుడు, గొప్ప రక్షకుడు, కోపంతో ఎన్నో చెట్లు పీకి, ఉగ్రుడైన కుశుని ఎదుటకు దూసుకెళ్లాడు.
కుశః సర్వాన్ప్రచిచ్ఛేద లీలయా ప్రహసన్నగాన్ । పునరప్యాగతాన్వృక్షాంశ్చిచ్ఛేద తరసా బలీ
కుశుడు నవ్వుతూ సులభంగా అన్ని చెట్లను కోసేశాడు. మళ్లీ తిరిగి వచ్చిన చెట్లను కూడా తన బలంతో వేగంగా నరికేశాడు.
అనేకబాణవ్యథితః సుగ్రీవః సమరాంగణే । జగ్రాహ పర్వతం ఘోరం కుశమస్తకమధ్యతః
యుద్ధరంగంలో అనేక బాణాల వల్ల బాధపడుతున్న సుగ్రీవుడు, భయంకరమైన ఒక కొండను ఎత్తి, కుశుని తలపై విసిరాడు.
కుశస్తం నగమాయాంతం వీక్ష్య బాణైరనేకధా । నిష్పిపేష చకారాశు మహారుద్రాంగయోగ్యతామ్
ఆ కొండ తనవైపు వస్తున్నదని చూసిన కుశుడు, అనేక బాణాలతో దానిని వెంటనే ఛిద్రం చేసి, మహారుద్రునికి సమర్పించదగ్గదిగా మార్చేశాడు.
సుగ్రీవస్తన్మహత్కర్మ దృష్ట్వా బాలేన నిర్మితమ్ । జయాశాప్రతినిర్వృత్తో బభూవ సమరాంగణే
బాలుడైన కుశుడు చేసిన ఆ గొప్ప కార్యాన్ని చూసి, సుగ్రీవుడు యుద్ధరంగంలో విజయం మీద ఆశను పూర్తిగా కోల్పోయాడు.
రణమధ్యే దురాక్రాంతం కుశం లాంగూలతాడకమ్ । అత్యమర్షీరుషాక్రాంతస్తం హంతుం నగమాదదే
యుద్ధమధ్యలో, దగ్గరగా చేరలేని, తన తోకతో దెబ్బలు కొడుతున్న కుశుని చూసి, సుగ్రీవుడు తీవ్రమైన కోపంతో అతన్ని చంపేందుకు మరో కొండను ఎత్తుకున్నాడు.
ఆత్మానం హంతుముద్యుక్తం వీక్ష్య సుగ్రీవమాదరాత్ । తాడయామాస బహుభిః సాయకైః శితపర్వభిః
సుగ్రీవుడు తనను తానే చంపుకోవడానికి సిద్ధమవుతున్నాడని గమనించిన కుశుడు, గౌరవంతో అతనిపై అనేక పదునైన బాణాలు వదిలాడు.
స తాడితో బహువిధైః శరైః పీడాసమన్వితః । కుశం హంతుం సమారబ్ధో యయౌ శాలం సమాదదే
అనేక విధాలైన బాణాలతో గాయపడి, బాధతో నిండిన సుగ్రీవుడు, కుశుని సంహరించేందుకు ముందుకు వెళ్లి, ఒక శాలవృక్షాన్ని పట్టుకున్నాడు.