శేష ఉవాచ। ఇతి వాక్యేన సంతుష్టా జానకీ శుభలక్షణా । సర్వం ప్రాదాదస్త్రవృందం జయాశీర్భిర్నియుజ్యతమ్
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: అతని మాటలు విని, మంగళకర లక్షణాలున్న జానకీ సంతోషించి, ఆయుధాలన్నీ ఇచ్చి, విజయాశీస్సులతో పంపింది.
ప్రయాహి పుత్ర సంగ్రామం లవం మోచయ మూర్చ్ఛితమ్ । ఇత్యాజ్ఞప్తః కుశః సంఖ్యే కవచీ కుండలీ బలీ
పిల్లా, యుద్ధానికి వెళ్లి అపస్మారంలో ఉన్న లవుణ్ని విడిపించు అని ఆజ్ఞాపించగా, కుశుడు బలవంతుడై, కవచం, కుండలాలు ధరించాడు.
ముకుటీ కరవాలీ చ చర్మధారీ ధనుర్ధరః । అక్షయావిషుధీ కృత్వా స్కంధయోః సింహవీర్యయోః
అతడు ముకుటం పెట్టుకుని, ఖడ్గాన్ని పట్టుకుని, కవచాన్ని ధరించి, విల్లు చేతబట్టి, తన సింహపర్వతాలాంటి భుజాలపై ఎప్పటికీ తరుగని బాణ సంచులను సిద్ధం చేసుకున్నాడు.
జగామ తరసా నత్వా మాతృపాదౌ రథాగ్రణీః । వేగేన యావద్యుద్ధాయ గచ్ఛతి క్షిప్రమాహవే
రథాలకు నాయకుడైన అతడు, తల్లి పాదాలకు నమస్కరించి, వేగంగా యుద్ధానికి బయలుదేరాడు. యుద్ధం కోసం అతడు త్వరగా పరుగెత్తాడు.
తావద్దదర్శ స్వలవం వైరివృందనిపాతకమ్ । ఆయాంతం తం కుశం వీరా దదృశుః సుమహాభటాః
అప్పటికి, శత్రు సేనలను సంహరించగల శక్తివంతుడు అయిన స్వలవుడు వచ్చుచున్నాడని, మహాబలశాలులు అయిన యోధులు కుశుని సమీపిస్తున్నాడని చూశారు.
కృతాంతమివ సంహర్తుం సర్వం విశ్వముపస్థితమ్ । లవో మహాబలం దృష్ట్వా కుశం భ్రాతరమాగతమ్
ప్రపంచాన్ని అంతం చేయడానికి వచ్చిన యమధర్మరాజు లాగా, అపారమైన బలంతో వచ్చిన తన అన్నయ్య కుశుని చూసి, లవుడు సిద్ధంగా నిలిచాడు.
అత్యంతం వహ్నివద్యుద్ధే దిదీపే వాయునా సమమ్ । రథాదున్ముచ్య చాత్మానం యుద్ధాయ స వినిర్గతః
ఆ యుద్ధంలో, అతడు అగ్ని వలె ప్రకాశిస్తూ, గాలితో కలిసినట్టు వెలిగాడు. తన రథం నుండి దిగి, యుద్ధానికి ముందుకు వచ్చాడు.
కుశః సర్వాన్రణస్థాన్వై వీరాన్పూర్వదిశి క్షిపత్ । పశ్చిమాయాం దిశి లవః కోపాత్సర్వాన్సమైరయత్
కుశుడు యుద్ధరంగంలో ఉన్న యోధులను తూర్పు దిశగా తోసిపారేశాడు. లవుడు కోపంతో వారందరినీ పడమర దిశగా నడిపించాడు.
కుశబాణవ్యథావ్యాప్తా లవసాయకపీడితాః । సైన్యే జనా మునే సర్వే ఉత్కల్లోలాంబుధిభ్రమాః ౪౭ ఉత్కల। కుశేన చ లవేనాథ శరవ్రాతైః ప్రపీడితమ్ । న శర్మ లేభే సకలం సైన్యం వీరప్రపూరితమ్
మునీశ్వరా! కుశుని బాణాలతో బాధపడుతూ, లవుని అస్త్రాలతో గాయపడి, ఆ సైన్యంలో ఉన్నవారు గాలిలో అలలు లాగ తడబడిపోయారు. కుశుడు, లవుడు విసిరిన బాణవర్షాలతో ఆ సైన్యం పూర్తిగా అల్లకల్లోలమై, ఎంత వీరులు ఉన్నా వారికి ఎలాంటి శాంతి లేకుండా పోయింది.
ఇతస్తతః ప్రభగ్నం తద్బలం త్రస్తం పునః పునః । న కుత్రచిద్రణే స్థిత్వా యుద్ధమైచ్ఛద్బలాన్వితః
ఆ సైన్యం ఇక్కడ అక్కడ పరుగులు తీయగా, మళ్లీ మళ్లీ భయంతో చెల్లాచెదురై పోయింది. ఎంత బలమున్నా, ఎక్కడా నిలబడి యుద్ధం చేయాలని ఆశపడలేదు.
ఏతస్మిన్సమయే రాజా శత్రుఘ్నః పరతాపనః । కుశం వీరం యయౌ యోద్ధుం తాదృశం లవసన్నిభమ్
అప్పుడే, శత్రువులను సంహరించేవాడు అయిన శత్రుఘ్నుడు, లవునితో సమానమైన వీరుడు అయిన కుశునితో యుద్ధం చేయడానికి బయలుదేరాడు.
కుశం దృష్ట్వా బలాక్రాంతం రామమూర్తిసమప్రభమ్ । రథే తిష్ఠన్హేమమయే జగాద పరవీరహా
బలంతో నిండిన, రాముని రూపాన్ని పోలిన కుశుని చూసి, శత్రుఘ్నుడు తన బంగారు రథంలో నిలబడి, శత్రు వీరులను సంహరించేవాడు ఇలా అన్నాడు.
శత్రుఘ్న ఉవాచ। కోఽసి త్వం సన్నిభో భ్రాత్రా లవేన సుమహాబలః । కిం నామాసి మహావీర కస్తే తాతః క్వ తే ప్రసూః
శత్రుఘ్నుడు ఇలా అడిగాడు: నీవెవరు? నీకు నీ అన్నయ్య లవునితో పోలిక ఉంది, అపారమైన బలముంది. ఓ మహావీరా! నీ పేరు ఏమిటి? నీ తండ్రెవరు? నీవు ఎక్కడ పుట్టావు?
కథం వనే ద్విజైర్జుష్టే తిష్ఠసి త్వం నరర్షభ । సర్వం శంస యథాయుధ్యే త్వయా సహ మహాబల
ఓ మానవశ్రేష్ఠా! మునులు నివసించే ఈ అరణ్యంలో నీవు ఎలా ఉంటున్నావు? నీ గురించి అన్నీ చెప్పు. నీతో యుద్ధం చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను, ఓ మహాబలుడా!
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య కుశః ప్రోవాచ భూమిపమ్ । మేఘగంభీరయా వాచా నాదయన్రణమండలమ్
ఈ మాటలు విని, కుశుడు మేఘగంభీరమైన స్వరంతో యుద్ధరంగాన్ని మారుమోగిస్తూ రాజుతో ఇలా అన్నాడు.
కేవలం సుషువే సీతా పతివ్రతపరాయణా । వనే వసావో వాల్మీకేశ్చరణార్చనతత్పరౌ
పతివ్రతా ధర్మానికి నిబద్ధురాలైన సీతామాత ఒక్కరే మమ్మల్ని ప్రసవించింది. మేము వనంలో వాసం చేస్తూ, వాల్మీకి పాదార్చనలో నిమగ్నమై ఉండేవాళ్లం.
మాతృసేవాసముద్యుక్తౌ సర్వవిద్యావిశారదౌ । కుశో లవ ఇతి ప్రఖ్యామాగతౌ భూపతేఽనఘ
తల్లిని సేవించడంలో నిమగ్నమై, అన్ని విద్యల్లో నిపుణులమై, మేము కుశుడు, లవుడు అని పేరు పొందాము, ఓ పాపరహిత రాజా!
కస్త్వం వీరో రణశ్లాఘీ కిమర్థం హయసత్తమః । ముక్తోఽస్తి సమరే త్వద్య జేతాసి బలసంయుతః
నీవెవరు, ఓ యుద్ధవీరా! యుద్ధంలో గర్వపడే వాడివి. ఈరోజు యుద్ధంలో నీవు బలంతో కూడిన ఉత్తమ కుదిరిన గుర్రాన్ని ఎందుకు విడిచావు?
యుధ్యస్వ త్వం మయా సార్ద్ధం యది వీరోఽసి భూమిప । ఇదానీం పాతయిష్యామి భవంతం రణమూర్ధని
ఓ రాజా! నీవు నిజంగా వీరుడవైతే, నాతో యుద్ధం చేయు. ఇప్పుడు నిన్ను యుద్ధరంగంలో నేనే పడగొడతాను.
శత్రుఘ్నస్తం సుతం జ్ఞాత్వా సీతాయా రామసంభవమ్ । విసిష్మాయ స్వయం చిత్తే కోపాద్ధనురుపాదదత్
శత్రుఘ్నుడు, అతడు సీతాదేవి కుమారుడు, రాముని వంశజుడని తెలుసుకుని, తన మనసులో ఆశ్చర్యపోయాడు. కోపంతో తన విల్లు ఎత్తుకున్నాడు.
తమాత్తధనుషం దృష్ట్వా కుశః కోపసమన్వితః । విస్ఫారయామాస ధనుః స్వీయం సుదృఢముత్తమమ్
అతడు విల్లు పట్టుకున్నదాన్ని చూసి, కుశుడు కోపంతో తన బలమైన, ఉత్తమమైన విల్లును బిగించాడు.
ముమోచ బాణాన్నిశితాఞ్ఛత్రుఘ్నః సర్వశస్త్రవిత్ । తాంశ్చిచ్ఛేద కుశః సర్వాంల్లీలయా ప్రహసన్రణే
శత్రుఘ్నుడు, అన్ని ఆయుధాల్లో నిపుణుడై, పదునైన బాణాలను వదిలాడు. యుద్ధంలో కుశుడు నవ్వుతూ, ఆ బాణాలను సులభంగా కోసేశాడు.
బాణాశ్చ శతసాహస్రాః కుశస్య చ నృపస్య చ । భువనం వ్యాప్నువన్సర్వం తచ్చిత్రమభవన్మునే
కుశుడు, రాజు ఇద్దరూ వందలాది వేల బాణాలు వదిలారు. ఆ బాణాలతో మొత్తం లోకమే నిండిపోయింది. ఆ దృశ్యం నిజంగా ఆశ్చర్యంగా కనిపించింది, మునివరా!
అగ్న్యస్త్రేణ కుశః సర్వాన్దదాహ తరసా బలీ । శమయామాస తం భూపః పర్జన్యాస్త్రేణ వీర్యవాన్
బలవంతుడైన కుశుడు అగ్నిసాయుధంతో అన్నింటినీ కాల్చేశాడు. ధైర్యవంతుడైన రాజు వర్షాయుధంతో ఆ అగ్నిని ఆపేశాడు.
శమయామాస తం భూపో వాయవ్యేనాతివిక్రమః । తదా వాయురభూత్తీవ్రః సర్వతో రణమండలే । పర్వతాస్త్రేణ తం వాయుం క్షోభయంతం సమావృణోత్
అతిశక్తిమంతుడైన రాజు ఆ ఆయుధాన్ని వాయుసాయుధంతో శాంతింపజేశాడు. అప్పుడంతటా యుద్ధరంగంలో భయంకరమైన గాలి వీచింది. ఆ గాలిని పర్వతాయుధంతో కప్పేశాడు.
వజ్రాస్త్రేణ నృపః సంఖ్యే చిచ్ఛేద సనగోపలాన్ । తదా నారాయణాస్త్రం స ముమోచ కుశ ఉద్భటః । నారాయణం తదా భూపం నాశకత్పరిబాధితుమ్
యుద్ధంలో రాజు వజ్రాయుధంతో పర్వతాలను, వాటి మీద ఉన్న గొపాలులతో కలిపి నాశనం చేశాడు. ఆ తరువాత ఉగ్రుడైన కుశుడు నారాయణాయుధాన్ని వదిలాడు. కానీ అది రాజుకు ఏమాత్రం హాని చేయలేకపోయింది.
తదా ప్రకుపితోఽత్యతం కుశః కోపపరాయణః । ఉవాచ భూపం శత్రుఘ్నం మహాబలపరాక్రమమ్
అప్పుడు కుశుడు చాలా కోపంతో, కోపంలో మునిగిపోయి, మహాబలపరాక్రమం కలిగిన శత్రుఘ్నుని ఇలా అన్నాడు.
జానామి త్వాం మహావీరం సంగ్రామే జయకారిణమ్ । యత్త్వాం నారాయణాస్త్రం మే న బబాధే భయానకమ్
నీవు మహావీరుడవని, యుద్ధంలో ఎల్లప్పుడూ విజయం సాధించేవాడవని నాకు తెలుసు. నా భయంకరమైన నారాయణాయుధం కూడా నిన్ను ఏమీ చేయలేకపోయింది.
ఇదానీం పాతయామ్యద్య భూమౌ త్వాం నృపతే శరైః । త్రిభిశ్చేన్నకరోమ్యేతత్ప్రతిజ్ఞాం తర్హి మే శృణు
రాజా! ఇప్పుడు నిన్ను ఈ రోజు బాణాలతో నేలకూల్చుతాను. మూడు బాణాలతో అది చేయలేకపోతే, నా ప్రతిజ్ఞను విను.
యో మనుష్యవపుః ప్రాప్య దుర్లభం పుణ్యకోటిభిః । తన్నాద్రియేత సంమోహాత్తస్య మేస్త్వత్ర పాతకమ్
మనుష్య శరీరం లక్షల పుణ్యఫలాలతో కూడా దొరకని గొప్పది. దాన్ని మాయతో తక్కువగా భావించే వాడికి తప్పు తప్పక వస్తుంది.