లవో ధృతో నృపేణాత్ర కేనచిద్ధయరక్షిణా । బబంధ బాలకో మేత్ర హయం యాగక్రియోచితమ్
లవుణ్ని ఇక్కడ ఓ రాజు, గుర్రాల రక్షకుడు పట్టుకున్నాడు. ఆ బాలుడు యాగానికి ఉద్దేశించిన గుర్రాన్ని కట్టాడు.
తద్రక్షకాన్బహూఞ్జిగ్యే ఏకోఽనేకాన్రిపూన్బలీ । రాజా తం మూర్చ్ఛితం కృత్వా బబంధ రణమూర్ధని
అతడు ఒక్కడే అయినా అనేకమంది రక్షకులను ఓడించాడు. రాజు యుద్ధంలో అతడిని అపస్మారకుడిని చేసి బంధించాడు.
బాలకా ఇతి మామూచుః సహగంతార ఏవ హి । తతోఽహం దుఃఖితా జాతా నిశమ్య లవమాధృతమ్
అతని తోడుబాటువాళ్లు, 'అతడు బాలుడు' అని నాకు చెప్పారు. లవుణ్ని పట్టుకున్నారని విని నేను బాధతో నిండిపోయాను.
త్వం మోచయ బలాత్తస్మాత్కాలే ప్రాప్తో నృపోత్తమాత్ । నిశమ్య మాతుర్వచనం కుశః కోపసమన్వితః । జగాద తాం దశన్నోష్ఠం దంతైర్దంతాన్వినిష్పిషన్
నువ్వు సమయం వచ్చినప్పుడు ఆ గొప్ప రాజు నుండి బలవంతంగా అతడిని విడిపించాలి. తల్లి మాటలు విని, కుశుడు కోపంతో పెదవిని కొరికి, పళ్లను పళ్లతో నలిపుకుంటూ ఆమెతో ఇలా అన్నాడు.
కుశ ఉవాచ। మాతర్జానీహి తం ముక్తం లవం పాశస్య బంధనాత్ । ఇదానీం హన్మి తం బాణైః సమగ్రబలవాహనమ్
కుశుడు అన్నాడు: అమ్మా, లవుణ్ని ఆ బంధనాల నుండి నేను తప్పక విడిపిస్తాను. ఇప్పుడు ఆ రాజును, అతని సైన్యాన్ని బాణాలతో సంహరిస్తాను.
యది దేవోఽమరో వాపి యది శర్వః సమాగతః । తథాపి మోచయే తస్మాద్బాణైర్నిశితపర్వభిః
అతడు దేవుడైనా, అమరుడైనా, శివుడు అయినా వచ్చినా, నేను నా బాణాలతో అతడిని అక్కడినుంచి తప్పక విడిపిస్తాను.
మా రోదిషి మాతరిహ వీరాణాం రణమూర్ఛితమ్ । కీర్తయేఽత్ర భవత్యేవ పలాయనమకీర్తయే
ఇక్కడ ఏడవవద్దు అమ్మా, యుద్ధంలో వీరులు అపస్మారకులు కావడం సహజం. నీకోసం నేను కీర్తిని తెస్తాను, పారిపోవడం వల్ల అపకీర్తి కలిగించను.
దేహి మే కవచం దివ్యం ధనుర్గుణసమన్వితమ్ । శిరస్త్రాణం చ మే మాతః కరవాలం తథాశితమ్
నాకు ఆ దివ్య కవచాన్ని, విల్లు, దాని తంతిని, తలకవచాన్ని, అలాగే పదునైన ఖడ్గాన్ని ఇవ్వు అమ్మా.
ఇదానీం యామి సమరే పాతయామి బలం మహత్ । మోచయామి భ్రాతరం స్వం రణమధ్యాద్విమూర్ఛితమ్
ఇప్పుడు నేను యుద్ధానికి వెళ్తున్నాను. ఆ గొప్ప సైన్యాన్ని పడగొట్టి, యుద్ధ మధ్యలో అపస్మారంలో ఉన్న నా అన్నయ్యను విడిపిస్తాను.
న మోచయామ్యద్య పుత్రం తవ మాతర్మహారణాత్ । తదా తౌ మే భవత్పాదౌ సంరుష్టౌ భవతాం క్షితౌ
ఈ రోజు నేను నీ కుమారుణ్ని ఆ మహాయుద్ధం నుండి విడిపించకపోతే, అప్పుడు నేను, నా అన్నయ్య ఇద్దరం నీ పాదాలను మట్టితో కప్పుతాము.
శేష ఉవాచ। ఇతి వాక్యేన సంతుష్టా జానకీ శుభలక్షణా । సర్వం ప్రాదాదస్త్రవృందం జయాశీర్భిర్నియుజ్యతమ్
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: అతని మాటలు విని, మంగళకర లక్షణాలున్న జానకీ సంతోషించి, ఆయుధాలన్నీ ఇచ్చి, విజయాశీస్సులతో పంపింది.
ప్రయాహి పుత్ర సంగ్రామం లవం మోచయ మూర్చ్ఛితమ్ । ఇత్యాజ్ఞప్తః కుశః సంఖ్యే కవచీ కుండలీ బలీ
పిల్లా, యుద్ధానికి వెళ్లి అపస్మారంలో ఉన్న లవుణ్ని విడిపించు అని ఆజ్ఞాపించగా, కుశుడు బలవంతుడై, కవచం, కుండలాలు ధరించాడు.
ముకుటీ కరవాలీ చ చర్మధారీ ధనుర్ధరః । అక్షయావిషుధీ కృత్వా స్కంధయోః సింహవీర్యయోః
అతడు ముకుటం పెట్టుకుని, ఖడ్గాన్ని పట్టుకుని, కవచాన్ని ధరించి, విల్లు చేతబట్టి, తన సింహపర్వతాలాంటి భుజాలపై ఎప్పటికీ తరుగని బాణ సంచులను సిద్ధం చేసుకున్నాడు.
జగామ తరసా నత్వా మాతృపాదౌ రథాగ్రణీః । వేగేన యావద్యుద్ధాయ గచ్ఛతి క్షిప్రమాహవే
రథాలకు నాయకుడైన అతడు, తల్లి పాదాలకు నమస్కరించి, వేగంగా యుద్ధానికి బయలుదేరాడు. యుద్ధం కోసం అతడు త్వరగా పరుగెత్తాడు.
తావద్దదర్శ స్వలవం వైరివృందనిపాతకమ్ । ఆయాంతం తం కుశం వీరా దదృశుః సుమహాభటాః
అప్పటికి, శత్రు సేనలను సంహరించగల శక్తివంతుడు అయిన స్వలవుడు వచ్చుచున్నాడని, మహాబలశాలులు అయిన యోధులు కుశుని సమీపిస్తున్నాడని చూశారు.
కృతాంతమివ సంహర్తుం సర్వం విశ్వముపస్థితమ్ । లవో మహాబలం దృష్ట్వా కుశం భ్రాతరమాగతమ్
ప్రపంచాన్ని అంతం చేయడానికి వచ్చిన యమధర్మరాజు లాగా, అపారమైన బలంతో వచ్చిన తన అన్నయ్య కుశుని చూసి, లవుడు సిద్ధంగా నిలిచాడు.
అత్యంతం వహ్నివద్యుద్ధే దిదీపే వాయునా సమమ్ । రథాదున్ముచ్య చాత్మానం యుద్ధాయ స వినిర్గతః
ఆ యుద్ధంలో, అతడు అగ్ని వలె ప్రకాశిస్తూ, గాలితో కలిసినట్టు వెలిగాడు. తన రథం నుండి దిగి, యుద్ధానికి ముందుకు వచ్చాడు.
కుశః సర్వాన్రణస్థాన్వై వీరాన్పూర్వదిశి క్షిపత్ । పశ్చిమాయాం దిశి లవః కోపాత్సర్వాన్సమైరయత్
కుశుడు యుద్ధరంగంలో ఉన్న యోధులను తూర్పు దిశగా తోసిపారేశాడు. లవుడు కోపంతో వారందరినీ పడమర దిశగా నడిపించాడు.
కుశబాణవ్యథావ్యాప్తా లవసాయకపీడితాః । సైన్యే జనా మునే సర్వే ఉత్కల్లోలాంబుధిభ్రమాః ౪౭ ఉత్కల। కుశేన చ లవేనాథ శరవ్రాతైః ప్రపీడితమ్ । న శర్మ లేభే సకలం సైన్యం వీరప్రపూరితమ్
మునీశ్వరా! కుశుని బాణాలతో బాధపడుతూ, లవుని అస్త్రాలతో గాయపడి, ఆ సైన్యంలో ఉన్నవారు గాలిలో అలలు లాగ తడబడిపోయారు. కుశుడు, లవుడు విసిరిన బాణవర్షాలతో ఆ సైన్యం పూర్తిగా అల్లకల్లోలమై, ఎంత వీరులు ఉన్నా వారికి ఎలాంటి శాంతి లేకుండా పోయింది.
ఇతస్తతః ప్రభగ్నం తద్బలం త్రస్తం పునః పునః । న కుత్రచిద్రణే స్థిత్వా యుద్ధమైచ్ఛద్బలాన్వితః
ఆ సైన్యం ఇక్కడ అక్కడ పరుగులు తీయగా, మళ్లీ మళ్లీ భయంతో చెల్లాచెదురై పోయింది. ఎంత బలమున్నా, ఎక్కడా నిలబడి యుద్ధం చేయాలని ఆశపడలేదు.
ఏతస్మిన్సమయే రాజా శత్రుఘ్నః పరతాపనః । కుశం వీరం యయౌ యోద్ధుం తాదృశం లవసన్నిభమ్
అప్పుడే, శత్రువులను సంహరించేవాడు అయిన శత్రుఘ్నుడు, లవునితో సమానమైన వీరుడు అయిన కుశునితో యుద్ధం చేయడానికి బయలుదేరాడు.
కుశం దృష్ట్వా బలాక్రాంతం రామమూర్తిసమప్రభమ్ । రథే తిష్ఠన్హేమమయే జగాద పరవీరహా
బలంతో నిండిన, రాముని రూపాన్ని పోలిన కుశుని చూసి, శత్రుఘ్నుడు తన బంగారు రథంలో నిలబడి, శత్రు వీరులను సంహరించేవాడు ఇలా అన్నాడు.
శత్రుఘ్న ఉవాచ। కోఽసి త్వం సన్నిభో భ్రాత్రా లవేన సుమహాబలః । కిం నామాసి మహావీర కస్తే తాతః క్వ తే ప్రసూః
శత్రుఘ్నుడు ఇలా అడిగాడు: నీవెవరు? నీకు నీ అన్నయ్య లవునితో పోలిక ఉంది, అపారమైన బలముంది. ఓ మహావీరా! నీ పేరు ఏమిటి? నీ తండ్రెవరు? నీవు ఎక్కడ పుట్టావు?
కథం వనే ద్విజైర్జుష్టే తిష్ఠసి త్వం నరర్షభ । సర్వం శంస యథాయుధ్యే త్వయా సహ మహాబల
ఓ మానవశ్రేష్ఠా! మునులు నివసించే ఈ అరణ్యంలో నీవు ఎలా ఉంటున్నావు? నీ గురించి అన్నీ చెప్పు. నీతో యుద్ధం చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను, ఓ మహాబలుడా!
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య కుశః ప్రోవాచ భూమిపమ్ । మేఘగంభీరయా వాచా నాదయన్రణమండలమ్
ఈ మాటలు విని, కుశుడు మేఘగంభీరమైన స్వరంతో యుద్ధరంగాన్ని మారుమోగిస్తూ రాజుతో ఇలా అన్నాడు.
కేవలం సుషువే సీతా పతివ్రతపరాయణా । వనే వసావో వాల్మీకేశ్చరణార్చనతత్పరౌ
పతివ్రతా ధర్మానికి నిబద్ధురాలైన సీతామాత ఒక్కరే మమ్మల్ని ప్రసవించింది. మేము వనంలో వాసం చేస్తూ, వాల్మీకి పాదార్చనలో నిమగ్నమై ఉండేవాళ్లం.
మాతృసేవాసముద్యుక్తౌ సర్వవిద్యావిశారదౌ । కుశో లవ ఇతి ప్రఖ్యామాగతౌ భూపతేఽనఘ
తల్లిని సేవించడంలో నిమగ్నమై, అన్ని విద్యల్లో నిపుణులమై, మేము కుశుడు, లవుడు అని పేరు పొందాము, ఓ పాపరహిత రాజా!
కస్త్వం వీరో రణశ్లాఘీ కిమర్థం హయసత్తమః । ముక్తోఽస్తి సమరే త్వద్య జేతాసి బలసంయుతః
నీవెవరు, ఓ యుద్ధవీరా! యుద్ధంలో గర్వపడే వాడివి. ఈరోజు యుద్ధంలో నీవు బలంతో కూడిన ఉత్తమ కుదిరిన గుర్రాన్ని ఎందుకు విడిచావు?
యుధ్యస్వ త్వం మయా సార్ద్ధం యది వీరోఽసి భూమిప । ఇదానీం పాతయిష్యామి భవంతం రణమూర్ధని
ఓ రాజా! నీవు నిజంగా వీరుడవైతే, నాతో యుద్ధం చేయు. ఇప్పుడు నిన్ను యుద్ధరంగంలో నేనే పడగొడతాను.
శత్రుఘ్నస్తం సుతం జ్ఞాత్వా సీతాయా రామసంభవమ్ । విసిష్మాయ స్వయం చిత్తే కోపాద్ధనురుపాదదత్
శత్రుఘ్నుడు, అతడు సీతాదేవి కుమారుడు, రాముని వంశజుడని తెలుసుకుని, తన మనసులో ఆశ్చర్యపోయాడు. కోపంతో తన విల్లు ఎత్తుకున్నాడు.