ఇతి వాక్యం వదత్యేషా జానకీ పతిదేవతా । తావత్కుశస్తు సంప్రాప్త ఉజ్జయిన్యా మహర్షిభిః
ఇలా తన భర్తకు అంకితమైన జానకీ మాట్లాడుతుండగా, అదే సమయంలో కుశుడు మహర్షులతో కలిసి ఉజ్జయినికి వచ్చాడు.
మాఘాసితచతుర్దశ్యాం మహాకాలం సమర్చ్య చ । ప్రాప్య భూరివరాంస్తస్మాదాగమన్మాతృసన్నిధౌ
మాఘ మాసంలో శుక్ల పక్ష చతుర్దశినాడు మహాకాళుని పూజించి, అక్కడి నుండి ఉత్తమమైన వరాలు పొంది, తల్లి దగ్గరకు వచ్చాడు.
జానకీం విహ్వలాం దృష్ట్వా నేత్రోద్భూతాశ్రు విక్లవామ్ । శోకవిహ్వలదీనాంగీం బభాషే యావదుత్సుకః
జానకిని చూసి, ఆమె కన్నీళ్లతో, దుఃఖంతో శరీరం బలహీనంగా ఉన్నదాన్ని గమనించి, అతడు ఉత్సాహంతో ఆమెతో మాట్లాడాడు.
తదా స్వబాహురవదత్స్ఫురద్యుద్ధాభిశంసనః । హృదయే చరణోత్సాహో బభూవాతిరథస్య హి
అప్పుడు తన భుజాన్ని చూపిస్తూ, యుద్ధానికి సిద్ధమని ఉత్సాహంతో, అతని మనసులో పరాక్రమం ఉప్పొంగింది.
స ప్రత్యువాచ జననీం దీనగద్గదభాషిణీమ్ । మాతస్తవ గతం దుఃఖం మయి పుత్ర ఉపస్థితే
తల్లి దుఃఖంతో, వణికిన స్వరంతో మాట్లాడుతున్నప్పుడు, కుశుడు ఇలా అన్నాడు: 'తల్లి, నేను నీ వద్ద ఉన్నాను కాబట్టి నీ దుఃఖం పోయింది.'
మయి జీవతి తే నేత్రాదశ్రూణి భువి నో పతన్ । ప్రసూమువాచాశ్రుఖిన్నాం దీనగద్గదభాషిణీమ్
నేను బ్రతికినంతవరకు, నీ కన్నీళ్లు నేలపై పడవు. ఇలా తన తల్లిని, కన్నీళ్లతో బాధపడుతూ, వణికిన స్వరంతో ఓదార్చాడు.
కుశో దుఃఖమితః సద్యో దుఃఖితాం ధీరమానసః । మమ భ్రాతా లవః కుత్ర వర్తతే వైరిమర్దనః
కుశుడు వెంటనే మనసులో బాధతో నిండిపోయాడు. 'నా అన్నయ్య లవుడు, శత్రువులను ఓడించే వాడు, ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?' అని ఆలోచించాడు.
సదా మామాగతం జ్ఞాత్వా ప్రహర్షన్సన్నిధావియాత్ । న దృశ్యతే కథం వీరః కుత్ర రంతుం గతో బలీ
అతడు ఎప్పుడూ నేను వచ్చినట్టు తెలుసుకుని ఆనందంగా నా దగ్గరకు వచ్చేవాడు. ఇప్పుడు ఆ వీరుడు కనబడటం లేదు, ఆ బలవంతుడు ఎక్కడకు వెళ్ళిపోయాడో?
కేన వా సహ బాలత్వాద్గతో మాం వై నిరీక్షితుమ్ । కిం త్వం రోదిషి మే మాతర్లవః కుత్ర స వర్తతే
తన చిన్న వయస్సు వల్ల ఎవరిదగ్గరికి వెళ్ళాడో, నన్ను చూడటానికి ఎవరితో కలిసి వెళ్లాడో తెలియదు. కానీ అమ్మా, నువ్వు ఎందుకు ఏడుస్తున్నావు? ఆ లవుడు ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?
తన్మే కథయ సర్వం యత్తవ దుఃఖస్య కారణమ్ । తచ్ఛ్రుత్వా పుత్రవాక్యం సా దుఃఖితా కుశమబ్రవీత్
నీ బాధకి కారణం ఏమిటో నాకు పూర్తిగా చెప్పు. తన కుమారుని మాటలు విని, ఆ తల్లి బాధతో కుశునితో మాట్లాడింది.
లవో ధృతో నృపేణాత్ర కేనచిద్ధయరక్షిణా । బబంధ బాలకో మేత్ర హయం యాగక్రియోచితమ్
లవుణ్ని ఇక్కడ ఓ రాజు, గుర్రాల రక్షకుడు పట్టుకున్నాడు. ఆ బాలుడు యాగానికి ఉద్దేశించిన గుర్రాన్ని కట్టాడు.
తద్రక్షకాన్బహూఞ్జిగ్యే ఏకోఽనేకాన్రిపూన్బలీ । రాజా తం మూర్చ్ఛితం కృత్వా బబంధ రణమూర్ధని
అతడు ఒక్కడే అయినా అనేకమంది రక్షకులను ఓడించాడు. రాజు యుద్ధంలో అతడిని అపస్మారకుడిని చేసి బంధించాడు.
బాలకా ఇతి మామూచుః సహగంతార ఏవ హి । తతోఽహం దుఃఖితా జాతా నిశమ్య లవమాధృతమ్
అతని తోడుబాటువాళ్లు, 'అతడు బాలుడు' అని నాకు చెప్పారు. లవుణ్ని పట్టుకున్నారని విని నేను బాధతో నిండిపోయాను.
త్వం మోచయ బలాత్తస్మాత్కాలే ప్రాప్తో నృపోత్తమాత్ । నిశమ్య మాతుర్వచనం కుశః కోపసమన్వితః । జగాద తాం దశన్నోష్ఠం దంతైర్దంతాన్వినిష్పిషన్
నువ్వు సమయం వచ్చినప్పుడు ఆ గొప్ప రాజు నుండి బలవంతంగా అతడిని విడిపించాలి. తల్లి మాటలు విని, కుశుడు కోపంతో పెదవిని కొరికి, పళ్లను పళ్లతో నలిపుకుంటూ ఆమెతో ఇలా అన్నాడు.
కుశ ఉవాచ। మాతర్జానీహి తం ముక్తం లవం పాశస్య బంధనాత్ । ఇదానీం హన్మి తం బాణైః సమగ్రబలవాహనమ్
కుశుడు అన్నాడు: అమ్మా, లవుణ్ని ఆ బంధనాల నుండి నేను తప్పక విడిపిస్తాను. ఇప్పుడు ఆ రాజును, అతని సైన్యాన్ని బాణాలతో సంహరిస్తాను.
యది దేవోఽమరో వాపి యది శర్వః సమాగతః । తథాపి మోచయే తస్మాద్బాణైర్నిశితపర్వభిః
అతడు దేవుడైనా, అమరుడైనా, శివుడు అయినా వచ్చినా, నేను నా బాణాలతో అతడిని అక్కడినుంచి తప్పక విడిపిస్తాను.
మా రోదిషి మాతరిహ వీరాణాం రణమూర్ఛితమ్ । కీర్తయేఽత్ర భవత్యేవ పలాయనమకీర్తయే
ఇక్కడ ఏడవవద్దు అమ్మా, యుద్ధంలో వీరులు అపస్మారకులు కావడం సహజం. నీకోసం నేను కీర్తిని తెస్తాను, పారిపోవడం వల్ల అపకీర్తి కలిగించను.
దేహి మే కవచం దివ్యం ధనుర్గుణసమన్వితమ్ । శిరస్త్రాణం చ మే మాతః కరవాలం తథాశితమ్
నాకు ఆ దివ్య కవచాన్ని, విల్లు, దాని తంతిని, తలకవచాన్ని, అలాగే పదునైన ఖడ్గాన్ని ఇవ్వు అమ్మా.
ఇదానీం యామి సమరే పాతయామి బలం మహత్ । మోచయామి భ్రాతరం స్వం రణమధ్యాద్విమూర్ఛితమ్
ఇప్పుడు నేను యుద్ధానికి వెళ్తున్నాను. ఆ గొప్ప సైన్యాన్ని పడగొట్టి, యుద్ధ మధ్యలో అపస్మారంలో ఉన్న నా అన్నయ్యను విడిపిస్తాను.
న మోచయామ్యద్య పుత్రం తవ మాతర్మహారణాత్ । తదా తౌ మే భవత్పాదౌ సంరుష్టౌ భవతాం క్షితౌ
ఈ రోజు నేను నీ కుమారుణ్ని ఆ మహాయుద్ధం నుండి విడిపించకపోతే, అప్పుడు నేను, నా అన్నయ్య ఇద్దరం నీ పాదాలను మట్టితో కప్పుతాము.
శేష ఉవాచ। ఇతి వాక్యేన సంతుష్టా జానకీ శుభలక్షణా । సర్వం ప్రాదాదస్త్రవృందం జయాశీర్భిర్నియుజ్యతమ్
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: అతని మాటలు విని, మంగళకర లక్షణాలున్న జానకీ సంతోషించి, ఆయుధాలన్నీ ఇచ్చి, విజయాశీస్సులతో పంపింది.
ప్రయాహి పుత్ర సంగ్రామం లవం మోచయ మూర్చ్ఛితమ్ । ఇత్యాజ్ఞప్తః కుశః సంఖ్యే కవచీ కుండలీ బలీ
పిల్లా, యుద్ధానికి వెళ్లి అపస్మారంలో ఉన్న లవుణ్ని విడిపించు అని ఆజ్ఞాపించగా, కుశుడు బలవంతుడై, కవచం, కుండలాలు ధరించాడు.
ముకుటీ కరవాలీ చ చర్మధారీ ధనుర్ధరః । అక్షయావిషుధీ కృత్వా స్కంధయోః సింహవీర్యయోః
అతడు ముకుటం పెట్టుకుని, ఖడ్గాన్ని పట్టుకుని, కవచాన్ని ధరించి, విల్లు చేతబట్టి, తన సింహపర్వతాలాంటి భుజాలపై ఎప్పటికీ తరుగని బాణ సంచులను సిద్ధం చేసుకున్నాడు.
జగామ తరసా నత్వా మాతృపాదౌ రథాగ్రణీః । వేగేన యావద్యుద్ధాయ గచ్ఛతి క్షిప్రమాహవే
రథాలకు నాయకుడైన అతడు, తల్లి పాదాలకు నమస్కరించి, వేగంగా యుద్ధానికి బయలుదేరాడు. యుద్ధం కోసం అతడు త్వరగా పరుగెత్తాడు.
తావద్దదర్శ స్వలవం వైరివృందనిపాతకమ్ । ఆయాంతం తం కుశం వీరా దదృశుః సుమహాభటాః
అప్పటికి, శత్రు సేనలను సంహరించగల శక్తివంతుడు అయిన స్వలవుడు వచ్చుచున్నాడని, మహాబలశాలులు అయిన యోధులు కుశుని సమీపిస్తున్నాడని చూశారు.
కృతాంతమివ సంహర్తుం సర్వం విశ్వముపస్థితమ్ । లవో మహాబలం దృష్ట్వా కుశం భ్రాతరమాగతమ్
ప్రపంచాన్ని అంతం చేయడానికి వచ్చిన యమధర్మరాజు లాగా, అపారమైన బలంతో వచ్చిన తన అన్నయ్య కుశుని చూసి, లవుడు సిద్ధంగా నిలిచాడు.
అత్యంతం వహ్నివద్యుద్ధే దిదీపే వాయునా సమమ్ । రథాదున్ముచ్య చాత్మానం యుద్ధాయ స వినిర్గతః
ఆ యుద్ధంలో, అతడు అగ్ని వలె ప్రకాశిస్తూ, గాలితో కలిసినట్టు వెలిగాడు. తన రథం నుండి దిగి, యుద్ధానికి ముందుకు వచ్చాడు.
కుశః సర్వాన్రణస్థాన్వై వీరాన్పూర్వదిశి క్షిపత్ । పశ్చిమాయాం దిశి లవః కోపాత్సర్వాన్సమైరయత్
కుశుడు యుద్ధరంగంలో ఉన్న యోధులను తూర్పు దిశగా తోసిపారేశాడు. లవుడు కోపంతో వారందరినీ పడమర దిశగా నడిపించాడు.
కుశబాణవ్యథావ్యాప్తా లవసాయకపీడితాః । సైన్యే జనా మునే సర్వే ఉత్కల్లోలాంబుధిభ్రమాః ౪౭ ఉత్కల। కుశేన చ లవేనాథ శరవ్రాతైః ప్రపీడితమ్ । న శర్మ లేభే సకలం సైన్యం వీరప్రపూరితమ్
మునీశ్వరా! కుశుని బాణాలతో బాధపడుతూ, లవుని అస్త్రాలతో గాయపడి, ఆ సైన్యంలో ఉన్నవారు గాలిలో అలలు లాగ తడబడిపోయారు. కుశుడు, లవుడు విసిరిన బాణవర్షాలతో ఆ సైన్యం పూర్తిగా అల్లకల్లోలమై, ఎంత వీరులు ఉన్నా వారికి ఎలాంటి శాంతి లేకుండా పోయింది.
ఇతస్తతః ప్రభగ్నం తద్బలం త్రస్తం పునః పునః । న కుత్రచిద్రణే స్థిత్వా యుద్ధమైచ్ఛద్బలాన్వితః
ఆ సైన్యం ఇక్కడ అక్కడ పరుగులు తీయగా, మళ్లీ మళ్లీ భయంతో చెల్లాచెదురై పోయింది. ఎంత బలమున్నా, ఎక్కడా నిలబడి యుద్ధం చేయాలని ఆశపడలేదు.