ఇతి వాక్యం శిశూనాం సా సమాకర్ణ్య సుదారుణమ్ । పపాత భూతలోపస్థే దుఃఖయుక్తా రురోద హ
పిల్లలు చెప్పిన ఆ కఠినమైన మాటలు విని, ఆమె దుఃఖంతో నేలమీద పడిపోయి కన్నీళ్లు పెట్టింది.
సీతోవాచ। కథం నృపో దయాహీనో బాలేన సహ యుధ్యతి । అధర్మకృతదుర్బుద్ధిర్యో మద్బాలం న్యపాతయత్
సీత దేవి ఇలా చెప్పింది: 'ఒక రాజు దయ లేకుండా ఎలా ఒక చిన్నవాడితో యుద్ధం చేయగలడు? పాపముగా, చెడ్డ మనసుతో నా బిడ్డను పడగొట్టాడు.'
లవ వీరభవాన్కుత్ర వర్తతేఽతి బలాన్వితః । కథం త్వం నిష్కృపస్యాహో రాజ్ఞోఽహార్షీద్ధయోత్తమమ్
'లవుడు, పరాక్రమశాలి అయిన వీరుడు, ఎక్కడ ఉన్నాడు? నీవు ఆ దయలేని రాజుకి ఆ గొప్ప గుర్రాన్ని ఎలా తీసుకెళ్లావు?'
త్వం బాలస్తే దురాక్రాంతాః సర్వశస్త్రవిశారదాః । రథస్థా విరథస్త్వం వై కథం యుద్ధం సమం భవేత్
నీవు చిన్నవాడివి, వారు అందరూ ఆయుధాల్లో నిపుణులు, ఓడించలేనివారు. నీవు కాలినడకన, వారు రథాలలో—ఈ యుద్ధం సమానంగా ఎలా ఉండగలదు?
తాతాహం తు త్వయా సార్ద్ధం రామత్యాగాసుఖం జహౌ । ఇదానీం రహితా యుష్మత్కథం జీవామి కాననే
నా బిడ్డా, నీవు ఉన్నప్పుడు నేనూ నీతో కలిసి రాముని ఇంటి సుఖాన్ని వదిలాను. ఇప్పుడు నీవు లేని ఈ అడవిలో నేను ఎలా బ్రతుకుతాను?
ఏహి మాం ముంచ యజ్ఞాశ్వం గచ్ఛత్వేష మహీపతిః । మద్దుఃఖం నాభిజానాసి మమ దుఃఖప్రమార్జకః
రా నా దగ్గరకు, ఆ యజ్ఞ గుర్రాన్ని విడిచిపెట్టు, రాజు వెళ్లిపోవచ్చు. అతనికి నా దుఃఖం తెలియదు, నా బాధను తుడిచేవాడు కాదు.
కుశో యద్యభవిష్యత్స రణే వీరశిరోమణిః । అమోచయిష్యదధునా భవంతం భూపపార్శ్వతః
కుశుడు, యుద్ధంలో ఉన్నవాడైతే, ఆ వీరులలో శ్రేష్ఠుడు, ఇప్పటికే నిన్ను ఆ రాజు వద్ద నుండి విడిపించేవాడు.
సోఽపి మద్దైవతో నాస్తి సమీపే కిం కరోమ్యతః । దైవమేవ మమాప్యత్ర కారణం దుఃఖసంభవే
కానీ నా దైవం కూడా ఇప్పుడు నా దగ్గర లేదు—ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయగలను? నా ఈ దుఃఖానికి కారణం నా విధి మాత్రమే.
ఏవమాది బహుశ్రీమత్యేషా వై విలలాప హ । పాదాంగుష్ఠేన లిఖతీ భూమిం నేత్రద్వయాశ్రుభిః
ఈ విధంగా, ఆ మహా పుణ్యవంతురాలు ఎన్నో విధాలుగా విలపిస్తూ, తన పాదపు వేలు తో నేలపై గీయుతూ, రెండు కన్నీళ్లతో కన్నీళ్లు కార్చింది.
బాలాన్ప్రతి జగాదాసౌ పృథుకః స చ భూపతిః । కథం మత్సుతమాపాత్య రణే కుత్ర గమిష్యతి
ఆ పిల్లలతో భూపతి పృథుకుడు ఇలా అన్నాడు: 'యుద్ధంలో నా కుమారుడిని పడగొట్టిన తరువాత, అతను ఎక్కడికి వెళ్తాడు?'
ఇతి వాక్యం వదత్యేషా జానకీ పతిదేవతా । తావత్కుశస్తు సంప్రాప్త ఉజ్జయిన్యా మహర్షిభిః
ఇలా తన భర్తకు అంకితమైన జానకీ మాట్లాడుతుండగా, అదే సమయంలో కుశుడు మహర్షులతో కలిసి ఉజ్జయినికి వచ్చాడు.
మాఘాసితచతుర్దశ్యాం మహాకాలం సమర్చ్య చ । ప్రాప్య భూరివరాంస్తస్మాదాగమన్మాతృసన్నిధౌ
మాఘ మాసంలో శుక్ల పక్ష చతుర్దశినాడు మహాకాళుని పూజించి, అక్కడి నుండి ఉత్తమమైన వరాలు పొంది, తల్లి దగ్గరకు వచ్చాడు.
జానకీం విహ్వలాం దృష్ట్వా నేత్రోద్భూతాశ్రు విక్లవామ్ । శోకవిహ్వలదీనాంగీం బభాషే యావదుత్సుకః
జానకిని చూసి, ఆమె కన్నీళ్లతో, దుఃఖంతో శరీరం బలహీనంగా ఉన్నదాన్ని గమనించి, అతడు ఉత్సాహంతో ఆమెతో మాట్లాడాడు.
తదా స్వబాహురవదత్స్ఫురద్యుద్ధాభిశంసనః । హృదయే చరణోత్సాహో బభూవాతిరథస్య హి
అప్పుడు తన భుజాన్ని చూపిస్తూ, యుద్ధానికి సిద్ధమని ఉత్సాహంతో, అతని మనసులో పరాక్రమం ఉప్పొంగింది.
స ప్రత్యువాచ జననీం దీనగద్గదభాషిణీమ్ । మాతస్తవ గతం దుఃఖం మయి పుత్ర ఉపస్థితే
తల్లి దుఃఖంతో, వణికిన స్వరంతో మాట్లాడుతున్నప్పుడు, కుశుడు ఇలా అన్నాడు: 'తల్లి, నేను నీ వద్ద ఉన్నాను కాబట్టి నీ దుఃఖం పోయింది.'
మయి జీవతి తే నేత్రాదశ్రూణి భువి నో పతన్ । ప్రసూమువాచాశ్రుఖిన్నాం దీనగద్గదభాషిణీమ్
నేను బ్రతికినంతవరకు, నీ కన్నీళ్లు నేలపై పడవు. ఇలా తన తల్లిని, కన్నీళ్లతో బాధపడుతూ, వణికిన స్వరంతో ఓదార్చాడు.
కుశో దుఃఖమితః సద్యో దుఃఖితాం ధీరమానసః । మమ భ్రాతా లవః కుత్ర వర్తతే వైరిమర్దనః
కుశుడు వెంటనే మనసులో బాధతో నిండిపోయాడు. 'నా అన్నయ్య లవుడు, శత్రువులను ఓడించే వాడు, ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?' అని ఆలోచించాడు.
సదా మామాగతం జ్ఞాత్వా ప్రహర్షన్సన్నిధావియాత్ । న దృశ్యతే కథం వీరః కుత్ర రంతుం గతో బలీ
అతడు ఎప్పుడూ నేను వచ్చినట్టు తెలుసుకుని ఆనందంగా నా దగ్గరకు వచ్చేవాడు. ఇప్పుడు ఆ వీరుడు కనబడటం లేదు, ఆ బలవంతుడు ఎక్కడకు వెళ్ళిపోయాడో?
కేన వా సహ బాలత్వాద్గతో మాం వై నిరీక్షితుమ్ । కిం త్వం రోదిషి మే మాతర్లవః కుత్ర స వర్తతే
తన చిన్న వయస్సు వల్ల ఎవరిదగ్గరికి వెళ్ళాడో, నన్ను చూడటానికి ఎవరితో కలిసి వెళ్లాడో తెలియదు. కానీ అమ్మా, నువ్వు ఎందుకు ఏడుస్తున్నావు? ఆ లవుడు ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?
తన్మే కథయ సర్వం యత్తవ దుఃఖస్య కారణమ్ । తచ్ఛ్రుత్వా పుత్రవాక్యం సా దుఃఖితా కుశమబ్రవీత్
నీ బాధకి కారణం ఏమిటో నాకు పూర్తిగా చెప్పు. తన కుమారుని మాటలు విని, ఆ తల్లి బాధతో కుశునితో మాట్లాడింది.
లవో ధృతో నృపేణాత్ర కేనచిద్ధయరక్షిణా । బబంధ బాలకో మేత్ర హయం యాగక్రియోచితమ్
లవుణ్ని ఇక్కడ ఓ రాజు, గుర్రాల రక్షకుడు పట్టుకున్నాడు. ఆ బాలుడు యాగానికి ఉద్దేశించిన గుర్రాన్ని కట్టాడు.
తద్రక్షకాన్బహూఞ్జిగ్యే ఏకోఽనేకాన్రిపూన్బలీ । రాజా తం మూర్చ్ఛితం కృత్వా బబంధ రణమూర్ధని
అతడు ఒక్కడే అయినా అనేకమంది రక్షకులను ఓడించాడు. రాజు యుద్ధంలో అతడిని అపస్మారకుడిని చేసి బంధించాడు.
బాలకా ఇతి మామూచుః సహగంతార ఏవ హి । తతోఽహం దుఃఖితా జాతా నిశమ్య లవమాధృతమ్
అతని తోడుబాటువాళ్లు, 'అతడు బాలుడు' అని నాకు చెప్పారు. లవుణ్ని పట్టుకున్నారని విని నేను బాధతో నిండిపోయాను.
త్వం మోచయ బలాత్తస్మాత్కాలే ప్రాప్తో నృపోత్తమాత్ । నిశమ్య మాతుర్వచనం కుశః కోపసమన్వితః । జగాద తాం దశన్నోష్ఠం దంతైర్దంతాన్వినిష్పిషన్
నువ్వు సమయం వచ్చినప్పుడు ఆ గొప్ప రాజు నుండి బలవంతంగా అతడిని విడిపించాలి. తల్లి మాటలు విని, కుశుడు కోపంతో పెదవిని కొరికి, పళ్లను పళ్లతో నలిపుకుంటూ ఆమెతో ఇలా అన్నాడు.
కుశ ఉవాచ। మాతర్జానీహి తం ముక్తం లవం పాశస్య బంధనాత్ । ఇదానీం హన్మి తం బాణైః సమగ్రబలవాహనమ్
కుశుడు అన్నాడు: అమ్మా, లవుణ్ని ఆ బంధనాల నుండి నేను తప్పక విడిపిస్తాను. ఇప్పుడు ఆ రాజును, అతని సైన్యాన్ని బాణాలతో సంహరిస్తాను.
యది దేవోఽమరో వాపి యది శర్వః సమాగతః । తథాపి మోచయే తస్మాద్బాణైర్నిశితపర్వభిః
అతడు దేవుడైనా, అమరుడైనా, శివుడు అయినా వచ్చినా, నేను నా బాణాలతో అతడిని అక్కడినుంచి తప్పక విడిపిస్తాను.
మా రోదిషి మాతరిహ వీరాణాం రణమూర్ఛితమ్ । కీర్తయేఽత్ర భవత్యేవ పలాయనమకీర్తయే
ఇక్కడ ఏడవవద్దు అమ్మా, యుద్ధంలో వీరులు అపస్మారకులు కావడం సహజం. నీకోసం నేను కీర్తిని తెస్తాను, పారిపోవడం వల్ల అపకీర్తి కలిగించను.
దేహి మే కవచం దివ్యం ధనుర్గుణసమన్వితమ్ । శిరస్త్రాణం చ మే మాతః కరవాలం తథాశితమ్
నాకు ఆ దివ్య కవచాన్ని, విల్లు, దాని తంతిని, తలకవచాన్ని, అలాగే పదునైన ఖడ్గాన్ని ఇవ్వు అమ్మా.
ఇదానీం యామి సమరే పాతయామి బలం మహత్ । మోచయామి భ్రాతరం స్వం రణమధ్యాద్విమూర్ఛితమ్
ఇప్పుడు నేను యుద్ధానికి వెళ్తున్నాను. ఆ గొప్ప సైన్యాన్ని పడగొట్టి, యుద్ధ మధ్యలో అపస్మారంలో ఉన్న నా అన్నయ్యను విడిపిస్తాను.
న మోచయామ్యద్య పుత్రం తవ మాతర్మహారణాత్ । తదా తౌ మే భవత్పాదౌ సంరుష్టౌ భవతాం క్షితౌ
ఈ రోజు నేను నీ కుమారుణ్ని ఆ మహాయుద్ధం నుండి విడిపించకపోతే, అప్పుడు నేను, నా అన్నయ్య ఇద్దరం నీ పాదాలను మట్టితో కప్పుతాము.