మూర్చ్ఛాం ప్రాప తదా వీరో భూపసాయకసంహతః । సంగరే సర్వవీరాణాం శిరోభిః సమలంకృతే
రాజు వదిలిన బాణానికి గాయపడి, ఆ వీరుడు యుద్ధరంగంలో మూర్చపోయాడు. అక్కడ అన్ని వీరుల తలలతో యుద్ధభూమి అలంకరించబడి ఉంది.
ఇతి శ్రీపద్మపురాణే పాతాలఖణ్డే శేషవాత్స్యాయనసంవాదే రామాశ్వమేధే లవమూర్చ్ఛానామ ద్విషష్టితమోఽధ్యాయః
ఇలా శ్రీపద్మపురాణంలో పాతాళఖండంలో శేషవాత్స్యాయన సంభాషణలో రామాశ్వమేధానికి సంబంధించిన 'లవుని మూర్చ' అనే అరవై రెండవ అధ్యాయం ముగిసింది.
శేష ఉవాచ। లవం విమూర్చ్ఛితం దృష్ట్వా బలివైరివిదారణమ్ । శత్రుఘ్నో జయమాపేదే రణమూర్ధ్ని మహాబలః
శేషుడు చెప్పాడు: బలవంతులైన శత్రువులను సంహరించే లవుడు మూర్చపోయిన దృశ్యాన్ని చూసి, మహాబలుడు శత్రుఘ్నుడు యుద్ధంలో విజయాన్ని సాధించాడు.
లవం బాలం రథే స్థాప్య శిరస్త్రాణాద్యలంకృతమ్ । రామప్రతినిధిం మూర్త్యా తతో గంతుమియేష సః
ఆ చిన్నవాడైన లవుని తలకవచంతో అలంకరించి తన రథంలో కూర్చోబెట్టి, రాముని ప్రతినిధిగా అతడిని తీసుకొని వెళ్లడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
స్వమిత్రం శత్రుణా గ్రస్తమితి దుఃఖసమన్వితాః । బాలామాత్రేఽస్య సీతాయై త్వరితాః సంన్యవేదయన్
తమ మిత్రుడు శత్రువు చేతిలో పడిపోయాడని బాధతో ఉన్న అతని స్నేహితులు, ఆ బాలుడు పట్టుబడిన సంగతి వెంటనే సీతమ్మవారికి తెలియజేశారు.
బాలా ఊచుః। మాతర్జానకి తే పుత్రో బలాద్వాహమపాహరత్ । కస్యచిద్భూపవర్యస్య బలయుక్తస్య మానినః
ఆ బాలురు ఇలా చెప్పారు: "తల్లి జానకి! మీ కుమారుడిని ఓ గర్వంతో ఉన్న బలవంతుడైన రాజు బలవంతంగా తీసుకుపోయాడు."
తతో యుద్ధమభూద్ఘోరం తస్య సైన్యేన జానకి । తదా వీరేణ పుత్రేణ తవ సర్వం నిపాతితమ్
ఆ రాజు సైన్యంతో ఘోరమైన యుద్ధం జరిగింది తల్లి జానకి! ఆ సమయంలో నీ వీర కుమారుడు వారందరినీ సంహరించాడు.
పశ్చాదపి జయం ప్రాప్తః సుతస్తవ మనోహరః । తం భూపం మూర్ఛితం కృత్వా జయమాప రణాంగణే
ఆ తరువాత కూడా నీ మనోహరమైన కుమారుడు విజయాన్ని సాధించాడు. ఆ రాజును మూర్చపోయేలా చేసి యుద్ధరంగంలో గెలుపొందాడు.
తతో మూర్చ్ఛాం విహాయైష రాజా పరమదారుణః । సంకుప్య పాతయామాస తవ పుత్రం రణాంగణే
అప్పుడా రాజు తన మూర్ఛను విడిచిపెట్టి, అత్యంత క్రూరుడై కోపంతో నీ కుమారుడిని యుద్ధరంగంలో పడగొట్టాడు.
అస్మాభిర్వారితః పూర్వం మా గృహాణ హయోత్తమమ్ । అస్మాన్సర్వాంశ్చ ధిక్కృత్య బ్రాహ్మణాన్వేదపారగాన్
మేము ముందే అతనికి, 'ఆ గొప్ప గుర్రాన్ని పట్టుకోకూ' అని చెప్పాము. వేదాలు నేర్చుకున్న బ్రాహ్మణులమైన మమ్మల్ని అతను పట్టించుకోకుండా అవమానించాడు.
ఇతి వాక్యం శిశూనాం సా సమాకర్ణ్య సుదారుణమ్ । పపాత భూతలోపస్థే దుఃఖయుక్తా రురోద హ
పిల్లలు చెప్పిన ఆ కఠినమైన మాటలు విని, ఆమె దుఃఖంతో నేలమీద పడిపోయి కన్నీళ్లు పెట్టింది.
సీతోవాచ। కథం నృపో దయాహీనో బాలేన సహ యుధ్యతి । అధర్మకృతదుర్బుద్ధిర్యో మద్బాలం న్యపాతయత్
సీత దేవి ఇలా చెప్పింది: 'ఒక రాజు దయ లేకుండా ఎలా ఒక చిన్నవాడితో యుద్ధం చేయగలడు? పాపముగా, చెడ్డ మనసుతో నా బిడ్డను పడగొట్టాడు.'
లవ వీరభవాన్కుత్ర వర్తతేఽతి బలాన్వితః । కథం త్వం నిష్కృపస్యాహో రాజ్ఞోఽహార్షీద్ధయోత్తమమ్
'లవుడు, పరాక్రమశాలి అయిన వీరుడు, ఎక్కడ ఉన్నాడు? నీవు ఆ దయలేని రాజుకి ఆ గొప్ప గుర్రాన్ని ఎలా తీసుకెళ్లావు?'
త్వం బాలస్తే దురాక్రాంతాః సర్వశస్త్రవిశారదాః । రథస్థా విరథస్త్వం వై కథం యుద్ధం సమం భవేత్
నీవు చిన్నవాడివి, వారు అందరూ ఆయుధాల్లో నిపుణులు, ఓడించలేనివారు. నీవు కాలినడకన, వారు రథాలలో—ఈ యుద్ధం సమానంగా ఎలా ఉండగలదు?
తాతాహం తు త్వయా సార్ద్ధం రామత్యాగాసుఖం జహౌ । ఇదానీం రహితా యుష్మత్కథం జీవామి కాననే
నా బిడ్డా, నీవు ఉన్నప్పుడు నేనూ నీతో కలిసి రాముని ఇంటి సుఖాన్ని వదిలాను. ఇప్పుడు నీవు లేని ఈ అడవిలో నేను ఎలా బ్రతుకుతాను?
ఏహి మాం ముంచ యజ్ఞాశ్వం గచ్ఛత్వేష మహీపతిః । మద్దుఃఖం నాభిజానాసి మమ దుఃఖప్రమార్జకః
రా నా దగ్గరకు, ఆ యజ్ఞ గుర్రాన్ని విడిచిపెట్టు, రాజు వెళ్లిపోవచ్చు. అతనికి నా దుఃఖం తెలియదు, నా బాధను తుడిచేవాడు కాదు.
కుశో యద్యభవిష్యత్స రణే వీరశిరోమణిః । అమోచయిష్యదధునా భవంతం భూపపార్శ్వతః
కుశుడు, యుద్ధంలో ఉన్నవాడైతే, ఆ వీరులలో శ్రేష్ఠుడు, ఇప్పటికే నిన్ను ఆ రాజు వద్ద నుండి విడిపించేవాడు.
సోఽపి మద్దైవతో నాస్తి సమీపే కిం కరోమ్యతః । దైవమేవ మమాప్యత్ర కారణం దుఃఖసంభవే
కానీ నా దైవం కూడా ఇప్పుడు నా దగ్గర లేదు—ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయగలను? నా ఈ దుఃఖానికి కారణం నా విధి మాత్రమే.
ఏవమాది బహుశ్రీమత్యేషా వై విలలాప హ । పాదాంగుష్ఠేన లిఖతీ భూమిం నేత్రద్వయాశ్రుభిః
ఈ విధంగా, ఆ మహా పుణ్యవంతురాలు ఎన్నో విధాలుగా విలపిస్తూ, తన పాదపు వేలు తో నేలపై గీయుతూ, రెండు కన్నీళ్లతో కన్నీళ్లు కార్చింది.
బాలాన్ప్రతి జగాదాసౌ పృథుకః స చ భూపతిః । కథం మత్సుతమాపాత్య రణే కుత్ర గమిష్యతి
ఆ పిల్లలతో భూపతి పృథుకుడు ఇలా అన్నాడు: 'యుద్ధంలో నా కుమారుడిని పడగొట్టిన తరువాత, అతను ఎక్కడికి వెళ్తాడు?'
ఇతి వాక్యం వదత్యేషా జానకీ పతిదేవతా । తావత్కుశస్తు సంప్రాప్త ఉజ్జయిన్యా మహర్షిభిః
ఇలా తన భర్తకు అంకితమైన జానకీ మాట్లాడుతుండగా, అదే సమయంలో కుశుడు మహర్షులతో కలిసి ఉజ్జయినికి వచ్చాడు.
మాఘాసితచతుర్దశ్యాం మహాకాలం సమర్చ్య చ । ప్రాప్య భూరివరాంస్తస్మాదాగమన్మాతృసన్నిధౌ
మాఘ మాసంలో శుక్ల పక్ష చతుర్దశినాడు మహాకాళుని పూజించి, అక్కడి నుండి ఉత్తమమైన వరాలు పొంది, తల్లి దగ్గరకు వచ్చాడు.
జానకీం విహ్వలాం దృష్ట్వా నేత్రోద్భూతాశ్రు విక్లవామ్ । శోకవిహ్వలదీనాంగీం బభాషే యావదుత్సుకః
జానకిని చూసి, ఆమె కన్నీళ్లతో, దుఃఖంతో శరీరం బలహీనంగా ఉన్నదాన్ని గమనించి, అతడు ఉత్సాహంతో ఆమెతో మాట్లాడాడు.
తదా స్వబాహురవదత్స్ఫురద్యుద్ధాభిశంసనః । హృదయే చరణోత్సాహో బభూవాతిరథస్య హి
అప్పుడు తన భుజాన్ని చూపిస్తూ, యుద్ధానికి సిద్ధమని ఉత్సాహంతో, అతని మనసులో పరాక్రమం ఉప్పొంగింది.
స ప్రత్యువాచ జననీం దీనగద్గదభాషిణీమ్ । మాతస్తవ గతం దుఃఖం మయి పుత్ర ఉపస్థితే
తల్లి దుఃఖంతో, వణికిన స్వరంతో మాట్లాడుతున్నప్పుడు, కుశుడు ఇలా అన్నాడు: 'తల్లి, నేను నీ వద్ద ఉన్నాను కాబట్టి నీ దుఃఖం పోయింది.'
మయి జీవతి తే నేత్రాదశ్రూణి భువి నో పతన్ । ప్రసూమువాచాశ్రుఖిన్నాం దీనగద్గదభాషిణీమ్
నేను బ్రతికినంతవరకు, నీ కన్నీళ్లు నేలపై పడవు. ఇలా తన తల్లిని, కన్నీళ్లతో బాధపడుతూ, వణికిన స్వరంతో ఓదార్చాడు.
కుశో దుఃఖమితః సద్యో దుఃఖితాం ధీరమానసః । మమ భ్రాతా లవః కుత్ర వర్తతే వైరిమర్దనః
కుశుడు వెంటనే మనసులో బాధతో నిండిపోయాడు. 'నా అన్నయ్య లవుడు, శత్రువులను ఓడించే వాడు, ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?' అని ఆలోచించాడు.
సదా మామాగతం జ్ఞాత్వా ప్రహర్షన్సన్నిధావియాత్ । న దృశ్యతే కథం వీరః కుత్ర రంతుం గతో బలీ
అతడు ఎప్పుడూ నేను వచ్చినట్టు తెలుసుకుని ఆనందంగా నా దగ్గరకు వచ్చేవాడు. ఇప్పుడు ఆ వీరుడు కనబడటం లేదు, ఆ బలవంతుడు ఎక్కడకు వెళ్ళిపోయాడో?
కేన వా సహ బాలత్వాద్గతో మాం వై నిరీక్షితుమ్ । కిం త్వం రోదిషి మే మాతర్లవః కుత్ర స వర్తతే
తన చిన్న వయస్సు వల్ల ఎవరిదగ్గరికి వెళ్ళాడో, నన్ను చూడటానికి ఎవరితో కలిసి వెళ్లాడో తెలియదు. కానీ అమ్మా, నువ్వు ఎందుకు ఏడుస్తున్నావు? ఆ లవుడు ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?
తన్మే కథయ సర్వం యత్తవ దుఃఖస్య కారణమ్ । తచ్ఛ్రుత్వా పుత్రవాక్యం సా దుఃఖితా కుశమబ్రవీత్
నీ బాధకి కారణం ఏమిటో నాకు పూర్తిగా చెప్పు. తన కుమారుని మాటలు విని, ఆ తల్లి బాధతో కుశునితో మాట్లాడింది.