బాలం జ్ఞాత్వా భవాన్నాత్ర కరోతు బలసాహసమ్ । ఇతి శ్రుత్వా వచస్తేషాం వీరాణాం శత్రుహా తదా
ఇది ఒక బాలుడు అని తెలుసుకుని ఇక్కడ బలప్రదర్శన చేయకూడదు. వీరుల మాటలు విని అప్పుడే శత్రుఘ్నుడు—
సుమతిం చ మతిశ్రేష్ఠమువాచ రణకారణే
యుద్ధానికి కారణం గురించి మంచి బుద్ధి కలిగిన సుమతిని అడిగాడు.
శత్రుఘ్న ఉవాచ। జానాసి కిం మహామంత్రిన్కో బాలో హయమాహరత్ । యేన మే క్షపితం సర్వం బలం వారిధిసన్నిభమ్
శత్రుఘ్నుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఓ ప్రధాన మంత్రి! ఆ గుర్రాన్ని పట్టుకున్న బాలుడు ఎవరో నీకు తెలుసా? అతని చేత నా సముద్రంలాంటి సైన్యం మొత్తం నాశనం అయింది.'
సుమతిరువాచ। స్వామిన్నయం మునిశ్రేష్ఠ వాల్మీకేరాశ్రమో మహాన్ । క్షత్త్రియాణామత్ర వాసో నాస్త్యేవ పరతాపన
సుమతి ఇలా అన్నాడు: 'ప్రభూ! ఇది వాల్మీకి మహర్షి ఆశ్రమం. ఇక్కడ క్షత్రియులకు వాసం ఉండదు, శత్రువులను బాధించేవాడా!'
ఇంద్రో భవిష్యతి పరమమర్షీ హయమాహరత్ । పురారిర్వాన్యథా వాహం తవ కః సముపాహరేత్
'ఇంద్రుడు లేదా అత్యంత కోపంతో ఉన్న వాడే ఆ గుర్రాన్ని పట్టుకున్నవాడై ఉండాలి. లేకపోతే మరెవరు నీకు ఇక్కడికి తీసుకురాగలరు?'
కాలజిద్యేన నాశం వై ప్రాప్తః పరమదారుణః । తం ప్రతి శ్రీమహారాజ గంతా కః పుష్కలాన్యతః
'కాళజిత్ను ఎవరు అంత భయంకరంగా సంహరించాడో, మహారాజా! అతనికి ఎదురుగా పోవగలిగినవాడు పుష్కలుడే.'
త్వం చ వీరైర్భటైః సర్వైరాజభిః పరివారితః । తత్ర గచ్ఛస్వ సైన్యేన మహతా శత్రుకృంతన
'నీవు వీరులూ, రాజులూ అందరితో కూడి, గొప్ప సైన్యంతో అక్కడికి వెళ్లు, శత్రువులను సంహరించేవాడా!'
గత్వా స జీవితం వీరం బద్ధ్వా తు కుతుకార్థినే । దర్శయిష్యామి రామాయ మతం మే త్విదమాదృతమ్
'వెళ్లి, ఆ ధైర్యవంతుడైన బాలుణ్ని బతికించుకుని, రామునికి చూపిస్తాను. ఇదే నా అభిప్రాయం.'
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య వీరాన్సర్వాన్సమాదిశత్ । సైన్యేన మహతా యాత యూయమాయామి పృష్ఠతః
ఈ మాటలు విని శత్రుఘ్నుడు అందరు వీరులకు ఆదేశించాడు: 'మీరు గొప్ప సైన్యంతో ముందుకు వెళ్లండి. నేను వెనుక వస్తాను.'
నిర్దిష్టాస్తే క్షణాద్వీరా జగ్ముర్యత్ర లవో బలీ । ధనుర్విస్ఫారయంస్తత్ర సుదృఢం గుణపూరితమ్
ఆదేశం అందుకున్న వీరులు వెంటనే బలవంతుడైన లవుడు ఉన్న చోటికి వెళ్లారు. అక్కడ అతడు బలమైన విల్లు ఎక్కించుకుంటూ సిద్ధంగా ఉన్నాడు.
ఆయాతం తన్మహద్దృష్ట్వా బలం వీరప్రపూరితమ్ । న కించిన్మనసా బిభ్యేలవేన బలశాలినా
అక్కడ ఆ మహా సైన్యం వీరుల అరుపులతో కూడి వచ్చిందని చూసినా, బలవంతుడైన లవుడు తన మనసులో ذرయమాత్రం భయం కలగనివ్వలేదు.
లవః సింహ ఇవోత్తస్థౌ మృగాన్మత్వాఽఖిలాన్భటాన్ । ధనుర్విస్ఫారయన్రోషాచ్ఛరాన్ముంచన్సహస్రశః
అందరినీ జింకలుగా భావించిన లవుడు, సింహంలా లేచి, కోపంతో తన విల్లు ఎక్కించి, వేలాది బాణాలు వదిలాడు.
తే శరైః పీడ్యమానాస్తు మహారోషేణ పూరితాః । వీరం బాలం మన్యమానాః సంముఖం ప్రాద్రవంస్తదా
ఆ బాణాల తాకిడికి బాధపడుతూ, తీవ్రమైన కోపంతో నిండిపోయిన యోధులు, ఆ చిన్న వయసు వీరుణ్ణి పిల్లాడని భావించి, ఎదురుగా పరుగెత్తారు.
వీరాన్సహస్రశో దృష్ట్వా భ్రమిభిః పర్యవస్థితాన్ । లవో జవేన సంధాయ శరాన్రోషప్రపూరితః
వేర్వేరు వలయాల్లో వేలాది వీరులు చుట్టుముట్టినట్టు చూసి, లవుడు కోపంతో తన విల్లులో బాణాలు వేగంగా పెట్టాడు.
భ్రమిరాద్యా సహస్రేణ ద్వితీయాయుతసంఖ్యయా । తృతీయాయుతయుగ్మేన తురీయాయుతపంచభిః
మొదటి వలయం వెయ్యి మందితో, రెండవది పది వేల మందితో, మూడవది ఇరవై వేల మందితో, నాలుగవది యాభై వేల మందితో ఏర్పడింది.
పంచమీ లక్షయోధానాం షష్ఠీ యోధాయుతాధికైః । సప్తమీ లక్షయుగ్మేన సప్తభిర్భ్రమిభిర్వృతః
ఐదవ వలయం లక్ష మంది యోధులతో, ఆరవది పది వేల మందికంటే ఎక్కువగా, ఏడవది ఏడున్నర లక్షల మందితో, ఏడు వలయాల మధ్య చుట్టుముట్టబడింది.
మధ్యే లవో భ్రమివ్యాప్తః స చరన్వహ్నివత్తదా । దాహయామాస సర్వాన్వై సైనికాన్భ్రమికారకాన్
ఆ సమయంలో లవుడు ఆ వలయాల మధ్యలో మంటలాగ చలిస్తూ, ఆ వలయాలుగా ఏర్పడిన యోధులందరినీ కాల్చడం మొదలుపెట్టాడు.
కాచిత్ఖఙ్గైః శరైః కాచిత్కాచిత్ప్రాసైశ్చ కుంతలైః । పట్టిశైః పరిఘైః సర్వా భ్రమిర్భగ్నా మహాత్మనా
కొన్ని వలయాలు ఖడ్గాలు, బాణాలతో, మరికొన్ని కుఱ్ఱాలు, గదలు, పటిషాలతో, అన్నీ వలయాలు ఆ మహాత్ముడైన లవచేత బద్దలయ్యాయి.
సప్తభిర్భ్రమిభిర్ముక్తో రరాజ స కుశానుజః । మేఘవృందవినిర్ముక్తః శశీవ శరదాగమే
ఏడు వలయాల నుండి బయటపడిన కుశుని కుమారుడు, శరదృతువులో మేఘాల నుండి బయటపడిన చంద్రుడిలా ప్రకాశించాడు.
ప్రాహరత్సర్వథా యోధాన్భిందన్గజకరాన్బహూన్ । ఛిందఞ్ఛిరాంసి వీరాణాం చక్రభ్రూణి మహాంతి చ
అతడు యుద్ధంలో అనేకమంది యోధులను తాకుతూ, ఏనుగుల చేతులను విరిచి, వీరుల తలలను నరికిపారేసి, పెద్ద పెద్ద కవచాలను పగలగొట్టాడు.
అనేకే పతితా వీరా లవబాణప్రపీడితాః । ముముహుః సమరేఽథాన్యే నష్టా అన్యే సుకాతరాః
లవుడి బాణాల తాకిడికి అనేకమంది వీరులు పడిపోయారు; కొందరు యుద్ధంలో మూర్ఛించిపోయారు, మరికొందరు చనిపోయారు, ఇంకొందరు భయంతో తడబడ్డారు.
పలాయనపరం సైన్యం లవబాణప్రపీడితమ్ । వీక్ష్య వీరో రణే యోద్ధుం ప్రాయాత్పుష్కలసంజ్ఞకః
లవుడి బాణాలకు బాధపడి పారిపోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్న సైన్యాన్ని చూసి, పుష్కలుడు యుద్ధంలో పోరాడేందుకు ముందుకు వచ్చాడు.
తిష్ఠతిష్ఠేతి చ వదన్రోషపూరితలోచనః । రథే సుహయశోభాఢ్యే తిష్ఠన్ప్రాయాల్లవం బలీ
కోపంతో కళ్లు ఎర్రబెట్టుకుని, 'నిలు, నిలు!' అని పిలుస్తూ, మంచి గుర్రాలతో అలంకరించబడిన రథంపై నిలబడి, బలవంతుడైన పుష్కలుడు లవుని వైపు వచ్చాడు.
స లవం ప్రత్యువాచాథ పుష్కలః పరమాస్త్రవిత్ । తిష్ఠ దత్తే మయా సంఖ్యే రథే సుహయశోభితే
అప్పుడు పరమాస్త్రవిద్యలో నిపుణుడైన పుష్కలుడు లవునితో ఇలా అన్నాడు: 'నిలు! నేను నీకు యుద్ధంలో మంచి గుర్రాలతో అలంకరించిన రథాన్ని ఇస్తున్నాను.'
పదాతినా త్వయా యుద్ధం కరోమి కిమథాహవే । తస్మాత్తిష్ఠ రథే పశ్చాద్యుద్ధ్యేఽహం భవతా సహ । ఏతద్వాక్యం నిశమ్యాసౌ లవః పుష్కలమబ్రవీత్
'నువ్వు కాలినడకన ఉన్నావు కదా, నీతో యుద్ధం చేయడం నాకు ఏమి అవసరం? అందుకే నువ్వు రథంపై ఉండు, తర్వాత నేను నీతో యుద్ధం చేస్తాను.' అని పుష్కలుడు అన్న మాటలు విని, లవుడు ఇలా సమాధానమిచ్చాడు.
త్వయా దత్తే రథే స్థిత్వా యుద్ధం కుర్యామహం రణే । తదా మే పాపమేవ స్యాజ్జయః సందిగ్ధ ఏవ హి
'నువ్విచ్చిన రథంపై నిలబడి యుద్ధం చేస్తే, నాకు ఆ విజయమంటే పాపమే అవుతుంది, అదీ నిశ్చయంగా సందేహమే.'
న వయం బ్రాహ్మణా వీర ప్రతిగ్రహపరాయణాః । వయం తు క్షత్రియా నిత్యం దానకర్మక్రియారతాః
'మేము బ్రాహ్మణులు కాదు, వీరా, దానం తీసుకోవడంలో ఆసక్తి ఉండే వారు కాదు; మేము క్షత్రియులు, ఎప్పుడూ దానం చేయడంలో, కర్తవ్యాల్లో నిమగ్నమై ఉంటాము.'
ఇదానీం త్వద్రథం కోపాద్భనజ్మి ప్రత్యహం భవాన్ । పాదచారీ భవత్యేవ పశ్చాద్యుద్ధం కరిష్యతి
'ఇప్పుడు నేను కోపంతో నీ రథాన్ని ధ్వంసం చేస్తాను; అప్పుడు నువ్వు కాలినడకన ఉండి, తర్వాత నాతో యుద్ధం చేస్తావు.'
పుష్కలో వాక్యమాకర్ణ్య ధర్మధైర్యసమన్వితమ్ । విసిస్మాయ చిరం చిత్తే ధనుః సజ్యమథాకరోత్
పుష్కలుడు ధర్మబలంతో కూడిన మాటలు చెప్పినప్పుడు, అతను హృదయంలో చాలా ఆశ్చర్యపోయి కొంతసేపు మౌనంగా ఉండి, తన విల్లు సిద్ధం చేసుకున్నాడు.
తమాత్తధనుషం దృష్ట్వా లవః కోపసమన్వితః । చాపం చిచ్ఛేద పాణిస్థం శరసంధానమాచరన్
అతను విల్లు పట్టుకుని నిలబడి ఉన్న దృశ్యం చూసి, లవుడు కోపంతో తన చేతిలో ఉన్న విల్లును విరగొట్టి, బాణాన్ని సిద్ధం చేయసాగాడు.