కేషాం కర్ణాశ్చ నాసాశ్చ కేషాం కవచకుండలే । ఏవం తు కదనం జాతం సేనాన్యాం పతితే రణే
కొందరి చెవులు, ముక్కులు తెగిపోయాయి, మరికొందరి కవచాలు, కుండలాలు పోయాయి. సేనాధిపతి యుద్ధంలో పడిపోవడంతో అలా ఘోరమైన సంహారం జరిగింది.
సర్వే నిపతితా వీరా న కేచిజ్జీవితాస్తతః । లవో జయం రణే ప్రాప్య వైరివృందం విజిత్య చ
అక్కడ ఉన్న వీరులందరూ పడిపోయారు, ఒక్కరు కూడా బ్రతికిలేరు. లవుడు యుద్ధంలో విజయాన్ని సాధించి, శత్రు సమూహాన్ని జయించాడు.
అన్యాగమనశంకాయాం మనః కుర్వన్నవైక్షత । కేచిదుర్వరితా యుద్ధాద్భాగ్యేన న రణే మృతాః
కొంతమంది మరో దాడి వస్తుందేమోనని అప్రమత్తంగా ఉండి, దృష్టిని ఎక్కడికీ తిప్పలేదు. మరికొంత మంది అదృష్టవశాత్తూ యుద్ధంలో చనిపోకుండా బయటపడ్డారు.
శత్రుఘ్నం సవిధే జగ్ముః శంసితుం వృత్తమద్భుతమ్ । గత్వా తే కథయామాసుర్యథావృత్తం రణాంగణే
వారు దగ్గరలో ఉన్న శత్రుఘ్నుని వద్దకు వెళ్లి, ఆ ఆశ్చర్యకరమైన ఘటనను తెలియజేయడానికి చేరారు. అక్కడికి వెళ్లి యుద్ధరంగంలో జరిగినదంతా వివరంగా చెప్పారు.
కాలజిన్నిధనం బాలాచ్చిత్రకారి రణోద్యమమ్ । తచ్ఛ్రుత్వా విస్మయం ప్రాప్తః శత్రుఘ్నస్తానువాచ హ
కాళజిత్ అనే వాడిని ఒక బాలుడు సంహరించడాన్ని, ఆ బాలుడి అద్భుతమైన పరాక్రమాన్ని విని శత్రుఘ్నుడు ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయి వారితో ఇలా అన్నాడు.
హసన్రోషాద్దశన్దంతాన్బాలగ్రాహ హయం స్మరన్ । రే వీరాః కిం మదోన్మత్తా యూయం కిం వా ఛలగ్రహాః
కోపంతో కలిసిన నవ్వుతో, బాలుడు గుర్రాన్ని పట్టుకున్నదాన్ని గుర్తు చేసుకుంటూ, పది దంతాలున్న వాడు ఇలా అన్నాడు: 'ఓ వీరులారా! మీకు గర్వం ఎక్కువైందా? లేక మీరు మోసగాళ్లా?
కిం వా వైకల్యమాయాతం కాలజిన్మరణం కథమ్ । యః సంఖ్యే వైరివృందానాం దారుణః సమితింజయః
లేదా మీకు ఏదైనా లోపం వచ్చిందా? కాళజిత్ ఎలా చనిపోతాడు? యుద్ధంలో శత్రు సమూహాలను జయించడంలో భయంకరుడైన వాడు కదా అతను.'
తం కథం బాలకో జీయాద్యమస్యాపి దురాసదమ్ । శత్రుఘ్నవాక్యం సంశ్రుత్య వీరాః ప్రోచురసృక్ప్లుతాః
అలాంటి దుర్భేద్యుడైన వాడిని ఒక చిన్నవాడు ఎలా జయించగలడు? శత్రుఘ్నుని మాటలు విని, రక్తంతో తడిసిన వీరులు ఇలా సమాధానమిచ్చారు.
నాస్మాకం మదమత్తాది న చ్ఛలో న చ దేవనమ్ । కాలజిన్మరణం సత్యం లవాజ్జానీహి భూపతే
మా లో pride లేదు, మోసం లేదు, మత్తు లేదు. కాళజిత్ మరణం నిజమే, రాజా! లవుడి చేతే ఇది జరిగిందని తెలుసుకో.
బలం చ కృత్స్నం మథితం బాలేనాతులశౌండినా । అతః పరం తు యత్కార్యం యే ప్రేష్యా నృవరోత్తమాః
అద్వితీయమైన శౌర్యం కలిగిన ఆ బాలుడు మా మొత్తం సైన్యాన్ని చిత్తు చేశాడు. ఇకపై ఏం చేయాలో, నీవు చెప్పు మహారాజా.
బాలం జ్ఞాత్వా భవాన్నాత్ర కరోతు బలసాహసమ్ । ఇతి శ్రుత్వా వచస్తేషాం వీరాణాం శత్రుహా తదా
ఇది ఒక బాలుడు అని తెలుసుకుని ఇక్కడ బలప్రదర్శన చేయకూడదు. వీరుల మాటలు విని అప్పుడే శత్రుఘ్నుడు—
సుమతిం చ మతిశ్రేష్ఠమువాచ రణకారణే
యుద్ధానికి కారణం గురించి మంచి బుద్ధి కలిగిన సుమతిని అడిగాడు.
శత్రుఘ్న ఉవాచ। జానాసి కిం మహామంత్రిన్కో బాలో హయమాహరత్ । యేన మే క్షపితం సర్వం బలం వారిధిసన్నిభమ్
శత్రుఘ్నుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఓ ప్రధాన మంత్రి! ఆ గుర్రాన్ని పట్టుకున్న బాలుడు ఎవరో నీకు తెలుసా? అతని చేత నా సముద్రంలాంటి సైన్యం మొత్తం నాశనం అయింది.'
సుమతిరువాచ। స్వామిన్నయం మునిశ్రేష్ఠ వాల్మీకేరాశ్రమో మహాన్ । క్షత్త్రియాణామత్ర వాసో నాస్త్యేవ పరతాపన
సుమతి ఇలా అన్నాడు: 'ప్రభూ! ఇది వాల్మీకి మహర్షి ఆశ్రమం. ఇక్కడ క్షత్రియులకు వాసం ఉండదు, శత్రువులను బాధించేవాడా!'
ఇంద్రో భవిష్యతి పరమమర్షీ హయమాహరత్ । పురారిర్వాన్యథా వాహం తవ కః సముపాహరేత్
'ఇంద్రుడు లేదా అత్యంత కోపంతో ఉన్న వాడే ఆ గుర్రాన్ని పట్టుకున్నవాడై ఉండాలి. లేకపోతే మరెవరు నీకు ఇక్కడికి తీసుకురాగలరు?'
కాలజిద్యేన నాశం వై ప్రాప్తః పరమదారుణః । తం ప్రతి శ్రీమహారాజ గంతా కః పుష్కలాన్యతః
'కాళజిత్ను ఎవరు అంత భయంకరంగా సంహరించాడో, మహారాజా! అతనికి ఎదురుగా పోవగలిగినవాడు పుష్కలుడే.'
త్వం చ వీరైర్భటైః సర్వైరాజభిః పరివారితః । తత్ర గచ్ఛస్వ సైన్యేన మహతా శత్రుకృంతన
'నీవు వీరులూ, రాజులూ అందరితో కూడి, గొప్ప సైన్యంతో అక్కడికి వెళ్లు, శత్రువులను సంహరించేవాడా!'
గత్వా స జీవితం వీరం బద్ధ్వా తు కుతుకార్థినే । దర్శయిష్యామి రామాయ మతం మే త్విదమాదృతమ్
'వెళ్లి, ఆ ధైర్యవంతుడైన బాలుణ్ని బతికించుకుని, రామునికి చూపిస్తాను. ఇదే నా అభిప్రాయం.'
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య వీరాన్సర్వాన్సమాదిశత్ । సైన్యేన మహతా యాత యూయమాయామి పృష్ఠతః
ఈ మాటలు విని శత్రుఘ్నుడు అందరు వీరులకు ఆదేశించాడు: 'మీరు గొప్ప సైన్యంతో ముందుకు వెళ్లండి. నేను వెనుక వస్తాను.'
నిర్దిష్టాస్తే క్షణాద్వీరా జగ్ముర్యత్ర లవో బలీ । ధనుర్విస్ఫారయంస్తత్ర సుదృఢం గుణపూరితమ్
ఆదేశం అందుకున్న వీరులు వెంటనే బలవంతుడైన లవుడు ఉన్న చోటికి వెళ్లారు. అక్కడ అతడు బలమైన విల్లు ఎక్కించుకుంటూ సిద్ధంగా ఉన్నాడు.
ఆయాతం తన్మహద్దృష్ట్వా బలం వీరప్రపూరితమ్ । న కించిన్మనసా బిభ్యేలవేన బలశాలినా
అక్కడ ఆ మహా సైన్యం వీరుల అరుపులతో కూడి వచ్చిందని చూసినా, బలవంతుడైన లవుడు తన మనసులో ذرయమాత్రం భయం కలగనివ్వలేదు.
లవః సింహ ఇవోత్తస్థౌ మృగాన్మత్వాఽఖిలాన్భటాన్ । ధనుర్విస్ఫారయన్రోషాచ్ఛరాన్ముంచన్సహస్రశః
అందరినీ జింకలుగా భావించిన లవుడు, సింహంలా లేచి, కోపంతో తన విల్లు ఎక్కించి, వేలాది బాణాలు వదిలాడు.
తే శరైః పీడ్యమానాస్తు మహారోషేణ పూరితాః । వీరం బాలం మన్యమానాః సంముఖం ప్రాద్రవంస్తదా
ఆ బాణాల తాకిడికి బాధపడుతూ, తీవ్రమైన కోపంతో నిండిపోయిన యోధులు, ఆ చిన్న వయసు వీరుణ్ణి పిల్లాడని భావించి, ఎదురుగా పరుగెత్తారు.
వీరాన్సహస్రశో దృష్ట్వా భ్రమిభిః పర్యవస్థితాన్ । లవో జవేన సంధాయ శరాన్రోషప్రపూరితః
వేర్వేరు వలయాల్లో వేలాది వీరులు చుట్టుముట్టినట్టు చూసి, లవుడు కోపంతో తన విల్లులో బాణాలు వేగంగా పెట్టాడు.
భ్రమిరాద్యా సహస్రేణ ద్వితీయాయుతసంఖ్యయా । తృతీయాయుతయుగ్మేన తురీయాయుతపంచభిః
మొదటి వలయం వెయ్యి మందితో, రెండవది పది వేల మందితో, మూడవది ఇరవై వేల మందితో, నాలుగవది యాభై వేల మందితో ఏర్పడింది.
పంచమీ లక్షయోధానాం షష్ఠీ యోధాయుతాధికైః । సప్తమీ లక్షయుగ్మేన సప్తభిర్భ్రమిభిర్వృతః
ఐదవ వలయం లక్ష మంది యోధులతో, ఆరవది పది వేల మందికంటే ఎక్కువగా, ఏడవది ఏడున్నర లక్షల మందితో, ఏడు వలయాల మధ్య చుట్టుముట్టబడింది.
మధ్యే లవో భ్రమివ్యాప్తః స చరన్వహ్నివత్తదా । దాహయామాస సర్వాన్వై సైనికాన్భ్రమికారకాన్
ఆ సమయంలో లవుడు ఆ వలయాల మధ్యలో మంటలాగ చలిస్తూ, ఆ వలయాలుగా ఏర్పడిన యోధులందరినీ కాల్చడం మొదలుపెట్టాడు.
కాచిత్ఖఙ్గైః శరైః కాచిత్కాచిత్ప్రాసైశ్చ కుంతలైః । పట్టిశైః పరిఘైః సర్వా భ్రమిర్భగ్నా మహాత్మనా
కొన్ని వలయాలు ఖడ్గాలు, బాణాలతో, మరికొన్ని కుఱ్ఱాలు, గదలు, పటిషాలతో, అన్నీ వలయాలు ఆ మహాత్ముడైన లవచేత బద్దలయ్యాయి.
సప్తభిర్భ్రమిభిర్ముక్తో రరాజ స కుశానుజః । మేఘవృందవినిర్ముక్తః శశీవ శరదాగమే
ఏడు వలయాల నుండి బయటపడిన కుశుని కుమారుడు, శరదృతువులో మేఘాల నుండి బయటపడిన చంద్రుడిలా ప్రకాశించాడు.
ప్రాహరత్సర్వథా యోధాన్భిందన్గజకరాన్బహూన్ । ఛిందఞ్ఛిరాంసి వీరాణాం చక్రభ్రూణి మహాంతి చ
అతడు యుద్ధంలో అనేకమంది యోధులను తాకుతూ, ఏనుగుల చేతులను విరిచి, వీరుల తలలను నరికిపారేసి, పెద్ద పెద్ద కవచాలను పగలగొట్టాడు.