తదా లవశ్చమూనాథం మన్యమానోఽధిపౌరుషమ్ । కరవాలం సమాదాయ కరే కాలానలోపమమ్
అప్పుడు లవుడు, సేనాధిపతికి గొప్ప పరాక్రమం ఉందని భావించి, కాలాగ్ని వంటి ప్రకాశవంతమైన ఖడ్గాన్ని చేతిలో పట్టుకున్నాడు.
అచ్ఛినచ్ఛిర ఏతస్య మహాముకుటశోభితమ్ । హాహాకారో మహానాసీచ్చమూనాథే నిపాతితే
అతడు గొప్ప మకుటంతో అలంకరించబడిన తలను కోసేశాడు. సేనాధిపతి పడిపోవడంతో, అక్కడ పెద్దగా 'హాయ్ హాయ్' అనే అరుపులు వినిపించాయి.
సైనికాః పరిసంక్రుద్ధా లవం హంతుం సమాగతాః । లవస్తాన్స్వశరాఘాతైః పలాయనపరాన్వ్యధాత్
సైనికులు చాలా కోపంతో లవుని చంపేందుకు చేరారు. కానీ లవుడు తన బాణాల దెబ్బలతో వారిని పారిపోయేలా చేశాడు.
ఛిన్నాభిన్నాంగకాః కేచిద్గతా కేచిద్రణాంగణాత్ । స నివార్యాఖిలాన్యోధాన్విజగాహ చమూం ముదా
కొంతమంది చేతులు, కాళ్లు తెగిపోవడంతో యుద్ధరంగాన్ని విడిచిపోతుండగా, లవుడు మిగతా యోధులను అడ్డగించి ఆనందంతో సేనలోకి ప్రవేశించాడు.
వారాహ ఇవ నిఃశ్వస్య ప్రలయే సుమహార్ణవమ్ । గజా భిన్నా ద్విధా జాతా మౌక్తికైః పూరితా మహీ
ప్రళయ సముద్రంలో శ్వాస తీసుకుంటున్న వరాహంలా, ఏనుగులు రెండు భాగాలుగా చీలిపోయాయి. భూమి ముత్యాలతో నిండిపోయింది.
దుర్గమాభూద్భటాగ్ర్యాణాం పర్వతైర్వ్యాపృతా యథా । అశ్వాః కనకపల్యాణా రుచిరారత్నరాజితాః
పర్వతాలతో కప్పబడినట్లుగా, భూమి గొప్ప యోధులకు దాటి వెళ్లలేని విధంగా మారింది. బంగారు పగడాలతో, అందమైన రత్నాలతో అలంకరించబడిన కుదిరిన గుర్రాలు అక్కడ కనిపించాయి.
అపతన్రుధిరాప్లుష్టే హ్రదే బల సుశోభితాః । రథినః కరమధ్యస్థ ధనుర్దండసుశోభినః
రక్తంతో నిండిన సరస్సులో పడిపోయిన సైన్యం అద్భుతంగా మెరిసింది. చేతిలో మధ్యలో ధనుస్సు పట్టుకున్న రథికులు ప్రకాశించారు.
రథోపస్థే నిపతితాః స్వర్గగా ఇవ వై సురాః । సందష్టౌష్ఠపుటా వక్త్ర భ్రమల్లక్ష్మీవిలక్షితాః
రథాలపై పడిపోయిన వారు, స్వర్గానికి వెళ్ళే దేవతలవలె కనిపించారు. వారి పెదవులు కరచుకుని, ముఖాల్లో అదృష్టం తిరిగిపోయినట్లు కనిపించింది.
పతితాస్తత్ర దృశ్యంతే వీరా రణవిశారదాః । సుస్రావ శోణితసరిద్ధయమస్తకకచ్ఛపా
అక్కడ యుద్ధంలో నైపుణ్యం గల వీరులు పడిపోయారు. తలలు తాబేళ్ళవలె ఉండగా, రక్తం నదుల్లా ప్రవహించింది.
మహాప్రవాహలలితా వైరిణాం భయకారికా । కేషాంచిద్బాహవిశ్ఛిన్నాః కేషాం పాదా వికర్తితా
విపక్షులకు భయాన్ని కలిగించేలా, పెద్ద ప్రవాహాలుగా రక్తం అందంగా పారింది. కొందరి చేతులు తెగిపోయాయి, మరికొందరి కాళ్లు నశించిపోయాయి.
కేషాం కర్ణాశ్చ నాసాశ్చ కేషాం కవచకుండలే । ఏవం తు కదనం జాతం సేనాన్యాం పతితే రణే
కొందరి చెవులు, ముక్కులు తెగిపోయాయి, మరికొందరి కవచాలు, కుండలాలు పోయాయి. సేనాధిపతి యుద్ధంలో పడిపోవడంతో అలా ఘోరమైన సంహారం జరిగింది.
సర్వే నిపతితా వీరా న కేచిజ్జీవితాస్తతః । లవో జయం రణే ప్రాప్య వైరివృందం విజిత్య చ
అక్కడ ఉన్న వీరులందరూ పడిపోయారు, ఒక్కరు కూడా బ్రతికిలేరు. లవుడు యుద్ధంలో విజయాన్ని సాధించి, శత్రు సమూహాన్ని జయించాడు.
అన్యాగమనశంకాయాం మనః కుర్వన్నవైక్షత । కేచిదుర్వరితా యుద్ధాద్భాగ్యేన న రణే మృతాః
కొంతమంది మరో దాడి వస్తుందేమోనని అప్రమత్తంగా ఉండి, దృష్టిని ఎక్కడికీ తిప్పలేదు. మరికొంత మంది అదృష్టవశాత్తూ యుద్ధంలో చనిపోకుండా బయటపడ్డారు.
శత్రుఘ్నం సవిధే జగ్ముః శంసితుం వృత్తమద్భుతమ్ । గత్వా తే కథయామాసుర్యథావృత్తం రణాంగణే
వారు దగ్గరలో ఉన్న శత్రుఘ్నుని వద్దకు వెళ్లి, ఆ ఆశ్చర్యకరమైన ఘటనను తెలియజేయడానికి చేరారు. అక్కడికి వెళ్లి యుద్ధరంగంలో జరిగినదంతా వివరంగా చెప్పారు.
కాలజిన్నిధనం బాలాచ్చిత్రకారి రణోద్యమమ్ । తచ్ఛ్రుత్వా విస్మయం ప్రాప్తః శత్రుఘ్నస్తానువాచ హ
కాళజిత్ అనే వాడిని ఒక బాలుడు సంహరించడాన్ని, ఆ బాలుడి అద్భుతమైన పరాక్రమాన్ని విని శత్రుఘ్నుడు ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయి వారితో ఇలా అన్నాడు.
హసన్రోషాద్దశన్దంతాన్బాలగ్రాహ హయం స్మరన్ । రే వీరాః కిం మదోన్మత్తా యూయం కిం వా ఛలగ్రహాః
కోపంతో కలిసిన నవ్వుతో, బాలుడు గుర్రాన్ని పట్టుకున్నదాన్ని గుర్తు చేసుకుంటూ, పది దంతాలున్న వాడు ఇలా అన్నాడు: 'ఓ వీరులారా! మీకు గర్వం ఎక్కువైందా? లేక మీరు మోసగాళ్లా?
కిం వా వైకల్యమాయాతం కాలజిన్మరణం కథమ్ । యః సంఖ్యే వైరివృందానాం దారుణః సమితింజయః
లేదా మీకు ఏదైనా లోపం వచ్చిందా? కాళజిత్ ఎలా చనిపోతాడు? యుద్ధంలో శత్రు సమూహాలను జయించడంలో భయంకరుడైన వాడు కదా అతను.'
తం కథం బాలకో జీయాద్యమస్యాపి దురాసదమ్ । శత్రుఘ్నవాక్యం సంశ్రుత్య వీరాః ప్రోచురసృక్ప్లుతాః
అలాంటి దుర్భేద్యుడైన వాడిని ఒక చిన్నవాడు ఎలా జయించగలడు? శత్రుఘ్నుని మాటలు విని, రక్తంతో తడిసిన వీరులు ఇలా సమాధానమిచ్చారు.
నాస్మాకం మదమత్తాది న చ్ఛలో న చ దేవనమ్ । కాలజిన్మరణం సత్యం లవాజ్జానీహి భూపతే
మా లో pride లేదు, మోసం లేదు, మత్తు లేదు. కాళజిత్ మరణం నిజమే, రాజా! లవుడి చేతే ఇది జరిగిందని తెలుసుకో.
బలం చ కృత్స్నం మథితం బాలేనాతులశౌండినా । అతః పరం తు యత్కార్యం యే ప్రేష్యా నృవరోత్తమాః
అద్వితీయమైన శౌర్యం కలిగిన ఆ బాలుడు మా మొత్తం సైన్యాన్ని చిత్తు చేశాడు. ఇకపై ఏం చేయాలో, నీవు చెప్పు మహారాజా.
బాలం జ్ఞాత్వా భవాన్నాత్ర కరోతు బలసాహసమ్ । ఇతి శ్రుత్వా వచస్తేషాం వీరాణాం శత్రుహా తదా
ఇది ఒక బాలుడు అని తెలుసుకుని ఇక్కడ బలప్రదర్శన చేయకూడదు. వీరుల మాటలు విని అప్పుడే శత్రుఘ్నుడు—
సుమతిం చ మతిశ్రేష్ఠమువాచ రణకారణే
యుద్ధానికి కారణం గురించి మంచి బుద్ధి కలిగిన సుమతిని అడిగాడు.
శత్రుఘ్న ఉవాచ। జానాసి కిం మహామంత్రిన్కో బాలో హయమాహరత్ । యేన మే క్షపితం సర్వం బలం వారిధిసన్నిభమ్
శత్రుఘ్నుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఓ ప్రధాన మంత్రి! ఆ గుర్రాన్ని పట్టుకున్న బాలుడు ఎవరో నీకు తెలుసా? అతని చేత నా సముద్రంలాంటి సైన్యం మొత్తం నాశనం అయింది.'
సుమతిరువాచ। స్వామిన్నయం మునిశ్రేష్ఠ వాల్మీకేరాశ్రమో మహాన్ । క్షత్త్రియాణామత్ర వాసో నాస్త్యేవ పరతాపన
సుమతి ఇలా అన్నాడు: 'ప్రభూ! ఇది వాల్మీకి మహర్షి ఆశ్రమం. ఇక్కడ క్షత్రియులకు వాసం ఉండదు, శత్రువులను బాధించేవాడా!'
ఇంద్రో భవిష్యతి పరమమర్షీ హయమాహరత్ । పురారిర్వాన్యథా వాహం తవ కః సముపాహరేత్
'ఇంద్రుడు లేదా అత్యంత కోపంతో ఉన్న వాడే ఆ గుర్రాన్ని పట్టుకున్నవాడై ఉండాలి. లేకపోతే మరెవరు నీకు ఇక్కడికి తీసుకురాగలరు?'
కాలజిద్యేన నాశం వై ప్రాప్తః పరమదారుణః । తం ప్రతి శ్రీమహారాజ గంతా కః పుష్కలాన్యతః
'కాళజిత్ను ఎవరు అంత భయంకరంగా సంహరించాడో, మహారాజా! అతనికి ఎదురుగా పోవగలిగినవాడు పుష్కలుడే.'
త్వం చ వీరైర్భటైః సర్వైరాజభిః పరివారితః । తత్ర గచ్ఛస్వ సైన్యేన మహతా శత్రుకృంతన
'నీవు వీరులూ, రాజులూ అందరితో కూడి, గొప్ప సైన్యంతో అక్కడికి వెళ్లు, శత్రువులను సంహరించేవాడా!'
గత్వా స జీవితం వీరం బద్ధ్వా తు కుతుకార్థినే । దర్శయిష్యామి రామాయ మతం మే త్విదమాదృతమ్
'వెళ్లి, ఆ ధైర్యవంతుడైన బాలుణ్ని బతికించుకుని, రామునికి చూపిస్తాను. ఇదే నా అభిప్రాయం.'
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య వీరాన్సర్వాన్సమాదిశత్ । సైన్యేన మహతా యాత యూయమాయామి పృష్ఠతః
ఈ మాటలు విని శత్రుఘ్నుడు అందరు వీరులకు ఆదేశించాడు: 'మీరు గొప్ప సైన్యంతో ముందుకు వెళ్లండి. నేను వెనుక వస్తాను.'
నిర్దిష్టాస్తే క్షణాద్వీరా జగ్ముర్యత్ర లవో బలీ । ధనుర్విస్ఫారయంస్తత్ర సుదృఢం గుణపూరితమ్
ఆదేశం అందుకున్న వీరులు వెంటనే బలవంతుడైన లవుడు ఉన్న చోటికి వెళ్లారు. అక్కడ అతడు బలమైన విల్లు ఎక్కించుకుంటూ సిద్ధంగా ఉన్నాడు.