తదా రామం ప్రత్యువాచ చారో వాక్యం శనైః శనైః । అకథ్యమపి తే వాచ్యం వాక్యం కారుజనోదితమ్
అప్పుడు ఆ చారు రామునికి మెల్లగా ఇలా చెప్పాడు: చెప్పకూడదనుకున్నా కూడా, ప్రజలు చెప్పినదాన్ని మీకు చెప్పాల్సిందే.
చార ఉవాచ। స్వామిన్సర్వత్ర తే కీర్తిర్దశాననవధాదికా । అన్యత్ర రాక్షసగృహే స్థితాయాస్తే స్త్రియా అహో
చారు అన్నాడు: స్వామీ, మీ కీర్తి అన్నిచోట్ల ఉంది, ముఖ్యంగా దశముఖుడిని సంహరించినదే. కానీ రాక్షసుని ఇంట్లో ఉన్న ఆ స్త్రీ విషయంలో మాత్రం భిన్నంగా ఉంది.
కారురేకస్తు రజకో నిశీథే మహిలాం స్వకామ్ । అన్యగేహోషితాం దృష్ట్వా ధిక్కుర్వన్సమతాడయత్
కారురుడు అనే ఒక వాష్మన్ ఉండేవాడు. రాత్రిపూట తన భార్యను, ఆమె ఇంకొకరి ఇంట్లో ఉండి వచ్చినదాన్ని చూసి, ఆమెను తిడుతూ కొట్టాడు.
తన్మాతా ప్రత్యువాచేమాం కథం తాడయసేఽనఘామ్ । గృహాణ మా కృథా నిందాం స్త్రియం మద్వాక్యమాచర
ఆమె తల్లి అతనితో ఇలా చెప్పింది: నిష్కలంకురాలైన ఈ అమ్మాయిని ఎందుకు కొడుతున్నావు? నా మాట విను, నీ భార్యను అపహాస్యం చేయవద్దు.
తదావోచత్స రజకో నాహం రామో మహీపతిః । యద్రాక్షసగృహేధ్యుష్టాం సీతామంగీచకార సః
అప్పుడు ఆ వాష్మన్ అన్నాడు: నేను రాముడు, రాజు కాదు. రాక్షసుని ఇంట్లో ఉన్న సీతను అంగీకరించినవాడు అతడు.
సర్వం రాజ్ఞః కృతం కర్మ నీతిమద్భవతి ప్రభో । అన్యేషాం పుణ్యకర్తౄణామపి కృత్యమనీతిమత్
ప్రభూ, రాజు చేసే ప్రతి పని ధర్మమే. కానీ ఇతరులు ఎంత మంచిపని చేసినా, అది ధర్మంగా పరిగణించబడదు.
పునః పునరువాచాసౌ నాహం రామో మహీపతిః । చుక్రుధే సమయే రాజన్మయా వాక్యం తవ స్మృతమ్
అతడు మళ్లీ మళ్లీ అన్నాడు: నేను రాముడు, రాజు కాదు. ఆ సమయంలో కోపంతో మాట్లాడాను రాజా, మీ మాటలు నాకు గుర్తొచ్చాయి.
తదానీం శిర ఆచ్ఛిద్య పాతయామి మహీతలే। కృతః పునర్విచారోమే క్వ రామో రజకః క్వ ను
అప్పుడు నా తల కోసి భూమిపై పడేయాలని అనుకున్నాను. మళ్లీ ఆలోచించాను: రాముడు ఎక్కడ, వాష్మన్ ఎక్కడ?
అయం దుష్టోఽనృతం వక్తి న హీదం తథ్యముచ్యతే । ఆజ్ఞాపయసి చేద్రామ సాంప్రతం మారయామి తమ్
ఈ దుష్టుడు అబద్ధం మాట్లాడుతున్నాడు; ఇతని మాట నిజం కాదు. రామా! మీరు ఆజ్ఞాపిస్తే, ఇప్పుడే ఇతన్ని చంపేస్తాను.
అవాచ్యమపి తే ప్రోక్తం త్వదాగ్రహత ఉన్నయమ్ । రాజా ప్రమాణమత్రేదం విచారయతు సంగతమ్
మీ ఒత్తిడితో నేను చెప్పకూడని మాటలు కూడా చెప్పాను. ఇప్పుడు ఇక్కడ ఏమి తగినదో రాజు మాత్రమే నిర్ణయించాలి.
శేష ఉవాచ। ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య మహావజ్రనిభాక్షరమ్ । నిఃశ్వసన్ముహురుచ్ఛ్వాసమాచరన్మూర్చ్ఛితోఽపతత్
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ మాటలు మబ్బులా గట్టిగా వినిపించగా, అతడు మళ్లీ మళ్లీ ఊపిరి పీల్చుతూ, మనసు తట్టుకోలేక, మూర్చపోయి పడిపోయాడు.
తం మూర్చ్ఛితం నృపం దృష్ట్వా చారా దుఃఖసమన్వితాః । వీజయామాసుర్వాసోగ్రైర్దుఃఖాపనయ హేతవే
ఆ రాజును మూర్చపోయినట్టు చూసిన రక్షకులు బాధతో నిండిపోయారు. అతని బాధ తీరాలని తమ వస్త్రాలతో వాలి గాలించారు.
స లబ్ధసంజ్ఞో నృపతిర్ముహూర్తేన జగాద తాన్ । గచ్ఛంతు భరతం శీఘ్రం ప్రేషయంతు చ మాం ప్రతి
ఒక క్షణంలోనే రాజు చైతన్యం పొందాడు. వెంటనే వారితో ఇలా అన్నాడు: 'బరతుని దగ్గరకు త్వరగా వెళ్లి, నన్ను వెంటనే పిలిపించండి.'
తే దుఃఖితాశ్చరాస్తూర్ణం భరతస్య గృహం గతాః । కథయామాసు రామస్య సందేశం నయహారకాః
ఆ బాధతో ఉన్న రక్షకులు వెంటనే బరతుని ఇంటికి వెళ్లి, రాజు తరఫున రాముని సందేశాన్ని తెలియజేశారు.
భరతో రామసందేశం శ్రుత్వా ధీమాన్యయౌ సదః । రామం ప్రతి రహఃసంస్థం శ్రుత్వా తం త్వరయా యుతః
రాముని సందేశం విని, తెలివైన బరతుడు వెంటనే సభకు వెళ్లాడు. రాముడు ఒంటరిగా ఉన్న చోటికి అతడు తొందరగా చేరాడు.
ఆగత్య తం ప్రతీహారం ప్రత్యువాచ మహామనాః । కుత్రాస్తే రామభద్రోఽసౌ మమ భ్రాతా కృపానిధిః
అక్కడికి చేరిన బరతుడు, గొప్ప మనసున్నవాడు, ద్వారపాలకుని అడిగాడు: 'నా అన్నయ్య, కరుణకు నిలయమైన రామభద్రుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?'
తన్నిర్దిష్టం గృహం వీరో యయౌ రత్నమనోహరమ్ । రామం విలోక్య విక్లాంతం భయమాప స మానసే
అతని చూపిన రత్నాలతో అలంకరించిన అందమైన ఇంటికి ఆ వీరుడు వెళ్లాడు. అక్కడ రాముడు బాధతో ఉన్నట్టు చూసి, అతని హృదయంలో భయం పుట్టింది.
కిం వాసౌ కుపితో రామః కిం వా దుఃఖమిదం విభోః । తదా ప్రోవాచ నృపతిం నిఃశ్వసంతం ముహుర్ముహుః
'రాముడు కోపంగా ఉన్నాడా? లేక ప్రభువు ఏదైనా పెద్ద బాధలో ఉన్నాడా?' అని అనుకుంటూ, మళ్లీ మళ్లీ ఊపిరి పీలుస్తున్న రాజును అడిగాడు.
స్వామిన్సుఖసమారాధ్యం వక్త్రం తే కథమానతమ్ । అశ్రుభిర్లక్ష్యతే రాహుగ్రస్తదేహః శశీవ తే
'ప్రభూ! మీ ముఖం ఎప్పుడూ సంతోషంగా, సులభంగా ప్రసన్నంగా ఉండేది. ఇప్పుడు కన్నీళ్లతో వంగిపోయింది. అది రాహువు పట్టిన చంద్రుడిలా కనిపిస్తోంది.'
సర్వం మే కారణం తథ్యం బ్రూహి మాం కిం కరోమి తే । త్యజ దుఃఖం మహారాజ కథం దుఃఖస్య భాజనమ్
'ఈ బాధకు నిజమైన కారణం నాకు చెప్పండి. నేను మీకోసం ఏమి చేయాలి? మహారాజా! బాధను వదిలేయండి. బాధకు పాత్రమవడం ఎందుకు?'
ఏవం భ్రాత్రా ప్రోచ్యమానో గద్గదస్వరయా గిరా । ప్రోవాచ భ్రాతరం వీరో రామచంద్రశ్చ ధార్మికః
తమ్ముడి గొంతు భావోద్వేగంతో కంపించగా, రామచంద్రుడు, ధర్మబద్ధుడైన వీరుడు, అతనితో ఇలా మాట్లాడాడు.
శృణు భ్రాతర్వచో మహ్యం మమ దుఃఖస్య కారణమ్ । తన్మార్జనం కురుష్వాద్య భ్రాతః ప్రాతర్మహామతే
'తమ్ముడా! నా మాట విను. నా బాధకు కారణం చెప్పుతాను. నీవు తెలివిగా ఉండి, ఈరోజే, రేపు ఉదయానికి, నా బాధను తొలగించు.'
వంశే వైవస్వతే రాజా న కశ్చిదయశః క్షతః । మత్కీర్తిరద్య కలుషా గంగాయమునయా గతా
'వైవస్వతుని వంశంలో ఎప్పుడూ ఎవరికీ అపకీర్తి కలగలేదు. కానీ నేడు నా కీర్తి మురికై, గంగా యమునలలో కొట్టుకుపోయింది.'
యేషాం యశో నృణాం భూమౌ తేషామేవ సుజీవితమ్ । అపకీర్తిక్షతానాం తు జీవితం మృతకైః సమమ్
'ఈ భూమిపై ఎవరి కీర్తి నిలిచిందో వారు నిజంగా జీవించేవారు. అపకీర్తి కలిగినవారి జీవితం, చనిపోయినవారిలా అవుతుంది.'
యేషాం యశో భవేద్భూమౌ తేషాం లోకాః సనాతనాః । అపకీర్త్యురగీ దష్టాస్తేషాం భూయాదధోగతిః
'ఎవరి కీర్తి భూమిపై నిలిచిందో వారికి శాశ్వత లోకాలు లభిస్తాయి. అపకీర్తి అనే పామిచాటు కాటుకు గురైనవారు తప్పక పతనమవుతారు.'
అద్య మే కలుషా కీర్తిః స్వర్ధునీ లోకవిశ్రుతా । తచ్ఛృణుష్వ వచో మేఽద్య రజకేన యథోదితమ్
'నేడు నా కీర్తి మురికైపోయింది. ఒకప్పుడు ఆకాశగంగలా ప్రసిద్ధి చెందింది. washerman ఏమన్నాడో, ఇప్పుడు నా మాట విను.'
అస్మిన్పురేఽద్య రజక ఉక్తవాఞ్జానకీభవమ్ । కించిద్వాచ్యం తతో భ్రాతః కిం కరోమి మహీతలే
ఈ నగరంలో ఈ రోజు ఒక దుప్పటి కడిగేవాడు సీతదేవి గురించి ఏదో మాట అన్నాడు. అందుకే, అన్నయ్యా, నేనింకా భూమిపై ఏమి చేయాలో చెప్పు.
కిమాత్మానం జహామ్యద్య కిమేనాం జానకీం స్త్రియమ్ । ఉభయోః కిం మయా కార్యం తత్తథ్యం బ్రూహి మే భవాన్
ఈ రోజు నేను నా ప్రాణాన్ని వదిలేయాలా, లేక ఈ సీతను విడిచిపెట్టాలా? రెండింటిలో ఏది చేయాలి? నిజం చెప్పు.
ఇత్యుక్త్వా నిర్గలద్బాష్పో వేపథు క్షుభితాంగకః । పపాత భూమౌ విరజో ధార్మికాణాం శిరోమణిః
ఇలా అన్నాక, కన్నీళ్లు పారుతున్నవాడు, శరీరం వణికిపోతూ, మనసు కలవరపడుతూ, ధర్మమార్గంలో అగ్రగణ్యుడైన రాముడు నేలపై పడిపోయాడు.
భ్రాతరం పతితం దృష్ట్వా భరతో దుఃఖసంయుతః । సంవీక్ష్య శనకై రామం ప్రాప్తసంజ్ఞం చకార సః
తమ్ముడు నేలపై పడిపోవడం చూసి, భరతుడు తీవ్ర దుఃఖంతో నెమ్మదిగా రాముని వైపు చూశాడు. అతడిని మళ్లీ చైతన్యంలోకి తీసుకొచ్చాడు.