వివస్వతో మహాన్వంశో భవతా పరమేష్ఠినా । అలంకర్తుం గతం భూమౌ కీర్తిర్విస్తారితా బహుః
వివస్వంతుని గొప్ప వంశాన్ని, పరమేశ్వరా, మీరు భూమిపై అలంకరించారు. మీ కీర్తి విస్తృతంగా వ్యాపించింది.
అనేకే సగరాద్యాశ్చ కీర్తిమంతో మహాబలాః । అభవంస్తాదృశీ కీర్తిస్తేషాం నాభూద్యథా తవ
సగరుడు మొదలైన అనేక మంది మహాశక్తులు, పేరుగాంచినవారు పుట్టారు. అయినా, వారి కీర్తి మీదాంటిది కాదు.
త్వయా నాథేన సకలాః కృతార్థాశ్చ ప్రజాః కృతాః । యాసాం నాకాలమరణం న చ రాగాద్యుపద్రుతిః
మీరు పాలకుడిగా ఉండటంతో, ప్రజలందరికీ మనసు నిండిన సంతృప్తి కలిగింది. వారికి అసమయ మరణం లేదు, రాగాది బాధలు కూడా లేవు.
యాదృశశ్చంద్రమాలోకే యాదృశీ జాహ్నవీ సరిత్ । తాదృక్తవ చ సత్కీర్తిః ప్రకాశయతి భూతలమ్
ఎలా ఆకాశంలో చంద్రుడు ప్రకాశిస్తాడో, గంగా నది ప్రవహిస్తుందో, అలాగే మీ శుభకీర్తి భూమిని వెలిగిస్తోంది.
బ్రహ్మాదికా భవత్కీర్తిమాకర్ణ్య త్రపితా భృశమ్ । నాథ సర్వత్ర తే కీర్తిః పావయత్యధునా జనాన్
మీ కీర్తిని విని బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలకూ చాలా సంకోచం కలుగుతోంది. ప్రభూ, ఇప్పుడు మీ కీర్తి ప్రజలను అన్నిచోట్ల పవిత్రం చేస్తోంది.
వయం ధన్యతమాః సర్వే యే చారాస్తవ భూపతే । క్షణేక్షణే తవ ముఖం లోకయామ మనోహరమ్
రాజా, మేము, మీ చారులు, ఎంతో అదృష్టవంతులం. ప్రతి క్షణం మీ అందమైన ముఖాన్ని చూడగలుగుతున్నాం.
ఇత్యాదివాక్యం చారాణాం పంచానాం వీక్ష్య రాఘవః । షష్ఠం పప్రచ్ఛ చారం తం విలక్షణముఖాంకితమ్
ఇలా ఐదుగురు చారులు చెప్పిన మాటలు విని, రాఘవుడు ఆరంభంగా ఉన్న ముఖంతో ఉన్న ఆరవ చారుని అడిగాడు.
రామ ఉవాచ। సత్యం వద మహాబుద్ధే యచ్ఛ్రుతం లోకసంకరే । తాదృక్ప్రశంస మే సర్వమన్యథా పాతకాదికృత్
రాముడు అన్నాడు: మహాజ్ఞానీ, నీవు ప్రజల్లో విన్నది ఏమిటో నిజాయితీగా చెప్పు. నన్ను యథావిధిగా ప్రశంసించు, లేదంటే పాపం వస్తుంది.
పునః పునశ్చ తం రామః పప్రచ్ఛాశు సవిస్తరమ్ । తథాపి న బ్రవీత్యేవ రామం లౌకికభాషితమ్
రాముడు మళ్లీ మళ్లీ ఆ చారుని త్వరగా, వివరంగా అడిగాడు. అయినా, ఆ చారు రాముని ముందు ప్రజల మాటలు చెప్పలేదు.
తదా రామః ప్రత్యవోచచ్చారం ముఖవిలక్షితమ్ । శపామి త్వాం తు సత్యేన శంస సర్వం యథాతథమ్
అప్పుడు రాముడు ఆ సంకోచంతో ఉన్న చారుని చూచి అన్నాడు: నిజం మీద ప్రమాణం చేసి అడుగుతున్నాను, ఏమిటో యథాతథంగా చెప్పు.
తదా రామం ప్రత్యువాచ చారో వాక్యం శనైః శనైః । అకథ్యమపి తే వాచ్యం వాక్యం కారుజనోదితమ్
అప్పుడు ఆ చారు రామునికి మెల్లగా ఇలా చెప్పాడు: చెప్పకూడదనుకున్నా కూడా, ప్రజలు చెప్పినదాన్ని మీకు చెప్పాల్సిందే.
చార ఉవాచ। స్వామిన్సర్వత్ర తే కీర్తిర్దశాననవధాదికా । అన్యత్ర రాక్షసగృహే స్థితాయాస్తే స్త్రియా అహో
చారు అన్నాడు: స్వామీ, మీ కీర్తి అన్నిచోట్ల ఉంది, ముఖ్యంగా దశముఖుడిని సంహరించినదే. కానీ రాక్షసుని ఇంట్లో ఉన్న ఆ స్త్రీ విషయంలో మాత్రం భిన్నంగా ఉంది.
కారురేకస్తు రజకో నిశీథే మహిలాం స్వకామ్ । అన్యగేహోషితాం దృష్ట్వా ధిక్కుర్వన్సమతాడయత్
కారురుడు అనే ఒక వాష్మన్ ఉండేవాడు. రాత్రిపూట తన భార్యను, ఆమె ఇంకొకరి ఇంట్లో ఉండి వచ్చినదాన్ని చూసి, ఆమెను తిడుతూ కొట్టాడు.
తన్మాతా ప్రత్యువాచేమాం కథం తాడయసేఽనఘామ్ । గృహాణ మా కృథా నిందాం స్త్రియం మద్వాక్యమాచర
ఆమె తల్లి అతనితో ఇలా చెప్పింది: నిష్కలంకురాలైన ఈ అమ్మాయిని ఎందుకు కొడుతున్నావు? నా మాట విను, నీ భార్యను అపహాస్యం చేయవద్దు.
తదావోచత్స రజకో నాహం రామో మహీపతిః । యద్రాక్షసగృహేధ్యుష్టాం సీతామంగీచకార సః
అప్పుడు ఆ వాష్మన్ అన్నాడు: నేను రాముడు, రాజు కాదు. రాక్షసుని ఇంట్లో ఉన్న సీతను అంగీకరించినవాడు అతడు.
సర్వం రాజ్ఞః కృతం కర్మ నీతిమద్భవతి ప్రభో । అన్యేషాం పుణ్యకర్తౄణామపి కృత్యమనీతిమత్
ప్రభూ, రాజు చేసే ప్రతి పని ధర్మమే. కానీ ఇతరులు ఎంత మంచిపని చేసినా, అది ధర్మంగా పరిగణించబడదు.
పునః పునరువాచాసౌ నాహం రామో మహీపతిః । చుక్రుధే సమయే రాజన్మయా వాక్యం తవ స్మృతమ్
అతడు మళ్లీ మళ్లీ అన్నాడు: నేను రాముడు, రాజు కాదు. ఆ సమయంలో కోపంతో మాట్లాడాను రాజా, మీ మాటలు నాకు గుర్తొచ్చాయి.
తదానీం శిర ఆచ్ఛిద్య పాతయామి మహీతలే। కృతః పునర్విచారోమే క్వ రామో రజకః క్వ ను
అప్పుడు నా తల కోసి భూమిపై పడేయాలని అనుకున్నాను. మళ్లీ ఆలోచించాను: రాముడు ఎక్కడ, వాష్మన్ ఎక్కడ?
అయం దుష్టోఽనృతం వక్తి న హీదం తథ్యముచ్యతే । ఆజ్ఞాపయసి చేద్రామ సాంప్రతం మారయామి తమ్
ఈ దుష్టుడు అబద్ధం మాట్లాడుతున్నాడు; ఇతని మాట నిజం కాదు. రామా! మీరు ఆజ్ఞాపిస్తే, ఇప్పుడే ఇతన్ని చంపేస్తాను.
అవాచ్యమపి తే ప్రోక్తం త్వదాగ్రహత ఉన్నయమ్ । రాజా ప్రమాణమత్రేదం విచారయతు సంగతమ్
మీ ఒత్తిడితో నేను చెప్పకూడని మాటలు కూడా చెప్పాను. ఇప్పుడు ఇక్కడ ఏమి తగినదో రాజు మాత్రమే నిర్ణయించాలి.
శేష ఉవాచ। ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య మహావజ్రనిభాక్షరమ్ । నిఃశ్వసన్ముహురుచ్ఛ్వాసమాచరన్మూర్చ్ఛితోఽపతత్
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ మాటలు మబ్బులా గట్టిగా వినిపించగా, అతడు మళ్లీ మళ్లీ ఊపిరి పీల్చుతూ, మనసు తట్టుకోలేక, మూర్చపోయి పడిపోయాడు.
తం మూర్చ్ఛితం నృపం దృష్ట్వా చారా దుఃఖసమన్వితాః । వీజయామాసుర్వాసోగ్రైర్దుఃఖాపనయ హేతవే
ఆ రాజును మూర్చపోయినట్టు చూసిన రక్షకులు బాధతో నిండిపోయారు. అతని బాధ తీరాలని తమ వస్త్రాలతో వాలి గాలించారు.
స లబ్ధసంజ్ఞో నృపతిర్ముహూర్తేన జగాద తాన్ । గచ్ఛంతు భరతం శీఘ్రం ప్రేషయంతు చ మాం ప్రతి
ఒక క్షణంలోనే రాజు చైతన్యం పొందాడు. వెంటనే వారితో ఇలా అన్నాడు: 'బరతుని దగ్గరకు త్వరగా వెళ్లి, నన్ను వెంటనే పిలిపించండి.'
తే దుఃఖితాశ్చరాస్తూర్ణం భరతస్య గృహం గతాః । కథయామాసు రామస్య సందేశం నయహారకాః
ఆ బాధతో ఉన్న రక్షకులు వెంటనే బరతుని ఇంటికి వెళ్లి, రాజు తరఫున రాముని సందేశాన్ని తెలియజేశారు.
భరతో రామసందేశం శ్రుత్వా ధీమాన్యయౌ సదః । రామం ప్రతి రహఃసంస్థం శ్రుత్వా తం త్వరయా యుతః
రాముని సందేశం విని, తెలివైన బరతుడు వెంటనే సభకు వెళ్లాడు. రాముడు ఒంటరిగా ఉన్న చోటికి అతడు తొందరగా చేరాడు.
ఆగత్య తం ప్రతీహారం ప్రత్యువాచ మహామనాః । కుత్రాస్తే రామభద్రోఽసౌ మమ భ్రాతా కృపానిధిః
అక్కడికి చేరిన బరతుడు, గొప్ప మనసున్నవాడు, ద్వారపాలకుని అడిగాడు: 'నా అన్నయ్య, కరుణకు నిలయమైన రామభద్రుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?'
తన్నిర్దిష్టం గృహం వీరో యయౌ రత్నమనోహరమ్ । రామం విలోక్య విక్లాంతం భయమాప స మానసే
అతని చూపిన రత్నాలతో అలంకరించిన అందమైన ఇంటికి ఆ వీరుడు వెళ్లాడు. అక్కడ రాముడు బాధతో ఉన్నట్టు చూసి, అతని హృదయంలో భయం పుట్టింది.
కిం వాసౌ కుపితో రామః కిం వా దుఃఖమిదం విభోః । తదా ప్రోవాచ నృపతిం నిఃశ్వసంతం ముహుర్ముహుః
'రాముడు కోపంగా ఉన్నాడా? లేక ప్రభువు ఏదైనా పెద్ద బాధలో ఉన్నాడా?' అని అనుకుంటూ, మళ్లీ మళ్లీ ఊపిరి పీలుస్తున్న రాజును అడిగాడు.
స్వామిన్సుఖసమారాధ్యం వక్త్రం తే కథమానతమ్ । అశ్రుభిర్లక్ష్యతే రాహుగ్రస్తదేహః శశీవ తే
'ప్రభూ! మీ ముఖం ఎప్పుడూ సంతోషంగా, సులభంగా ప్రసన్నంగా ఉండేది. ఇప్పుడు కన్నీళ్లతో వంగిపోయింది. అది రాహువు పట్టిన చంద్రుడిలా కనిపిస్తోంది.'
సర్వం మే కారణం తథ్యం బ్రూహి మాం కిం కరోమి తే । త్యజ దుఃఖం మహారాజ కథం దుఃఖస్య భాజనమ్
'ఈ బాధకు నిజమైన కారణం నాకు చెప్పండి. నేను మీకోసం ఏమి చేయాలి? మహారాజా! బాధను వదిలేయండి. బాధకు పాత్రమవడం ఎందుకు?'