యో మహత్కర్మదుఃసాధ్యం కృతవాన్సులభం న తత్ । సముద్రం యో నిజగ్రాహ సేతుం తత్ర బబంధ చ
"ఎవరూ సులభంగా చేయలేని గొప్ప కార్యాన్ని ఆయన చేశాడు – సముద్రాన్ని ఆపి, దానిపై వంతెన కట్టించాడు."
రావణం యో రిపుం హత్వా లంకాం సంభజ్య వానరైః । జానకీమాజహారాత్ర మహదాచారమాచరత్
"రావణుడనే శత్రువును సంహరించి, వానరులతో కలిసి లంకను జయించి, ఆ రాత్రే జానకిని తిరిగి తెచ్చాడు – ఇది ఎంత గొప్ప పని!"
ఇతి ప్రోక్తం సమాకర్ణ్య వచః సుమధురాక్షరమ్ । పతిః స్మితం చకారేమాం వాక్యం పునరథాబ్రవీత్
ఇలాంటి మధురమైన మాటలు విని, భర్త చిరునవ్వుతో ఆమెను చూసి, మళ్లీ ఇలా అన్నాడు.
ముగ్ధేనేదం మహత్కర్మ రామచంద్రస్య భామినీ । దశాననవధాదీని సముద్ర దమనాని చ
"ఓ సుందరివి, రామచంద్రుని ఈ గొప్ప కార్యం – దశాననుని సంహారం, సముద్రాన్ని శాంతపరచడం – అమాయకత్వంతో జరిగింది."
లీలయాయోఽవనిం ప్రాప్తో బ్రహ్మాదిప్రార్థితో మహాన్ । కరోతి సచ్చరిత్రాణి మహాపాపహరాణి చ
బ్రహ్మాదులు ప్రార్థించగా, మహాత్ముడు తన ఇష్టానుసారం భూమికి వచ్చాడు. ఆయన సద్గుణమయమైన పనులు చేస్తాడు, మహా పాపాలను తొలగించే కార్యాలు కూడా చేయగలడు.
మా జానీహి నరం రామం కౌసల్యానందదాయకమ్ । సృజత్యవతి హంత్యేతద్విశ్వం లీలాత్తమానుషః
కౌసల్యకు ఆనందాన్ని ఇచ్చిన రాముడిని నువ్వు సాధారణ మనిషిగా అనుకోకు. ఈ జగత్తును ఆయన సృష్టిస్తాడు, పోషిస్తాడు, నాశనం చేస్తాడు — ఇవన్నీ ఆయన ఆటగా, మనిషిగా కనిపించినా.
ధన్యా వయం యే రామస్య పశ్యామో ముఖపంకజమ్ । బ్రహ్మాదిసురదుర్దర్శం మహత్పుణ్యకృతో వయమ్
మేము ఎంత భాగ్యవంతులమో! ఎందుకంటే రాముని పద్మవదనాన్ని చూశాము. బ్రహ్మాదులకు కూడా అది చూడటం చాలా కష్టం. మేము నిజంగా మహా పుణ్యులు.
అశృణోద్రామచంద్రస్య చరిత్రం శ్రుతిసౌఖ్యదమ్ । ఇత్యాదివాక్యం శుశ్రావ చారో ద్వారిస్థితో ముహుః
ద్వారంలో నిలబడి ఉన్న గూఢచారి, రామచంద్రుని చరిత్రను వినేవారికి ఎంత ఆనందాన్ని ఇస్తుందో వంటి మాటలను పదే పదే విన్నాడు.
అన్యో హ్యన్యం గృహం గత్వా తస్థౌ శ్రోతుం హరేర్యశః । తత్రాపి రామభద్రస్య యశః శుశ్రావ శోభనమ్
మరొకడు ఇంకొక ఇంటికి వెళ్లి, హరిదేవుని మహిమ విందామని అక్కడే నిలిచాడు. అక్కడ కూడా రామభద్రుని గొప్ప యశస్సును విన్నాడు.
ఖేలంతీ స్వామినా సార్ధం ద్యూతేన సుమనోహరా । ఉవాచ వాక్యం మధురం నర్తయంతీవ కంకణే
ఒక మహిళ తన భర్తతో చక్కగా పాశాలు ఆడుతూ, తన చేతికంకణాలు నర్తించుతున్నట్లు మృదువుగా, మధురంగా మాటలు చెప్పింది.
జితం మయా కాంత జవేన సర్వం । కరిష్యసి త్వం కిము హారిమానసః । ఇత్యాది వాక్యం పరిహాసపూర్వకం । కృత్వా స్వకాంతం పరిషస్వజే ముదా
నా ప్రియుడా! నేను వేగంగా అన్నీ గెలిచాను. నువ్వు ఇప్పుడు ఏమి చేస్తావు, గర్వంతో ఉన్నవాడా? అని సరదాగా చెప్పి, ఆనందంతో తన ప్రియుడిని ఆలింగనం చేసింది.
ఉవాచ కాంతశ్చార్వంగి జితమేవ సుశోభనే । రామం మే స్మరతో నిత్యం న కుత్రాపి పరాజయః
ఆమె ప్రియుడు, 'అవును సుందరివా, నువ్వు గెలిచావు. కానీ నేను ఎప్పుడూ రాముని స్మరిస్తూ ఉంటే ఎక్కడా ఓటమి నాకు ఉండదు' అని అన్నాడు.
ఇదానీం త్వాం తు జేష్యామి రామం స్మృత్వా మనోహరమ్ । దేవా యథా పురా స్మృత్వా దితిజానజయన్క్షణాత్
'ఇప్పుడు నేను రాముని మధురమైన రూపాన్ని స్మరిస్తూ నిన్ను గెలుస్తాను. పూర్వం దేవతలు కూడా ఆయనను స్మరిచి, దితి కుమారులను ఒక్కసారిగా జయించారు' అని అన్నాడు.
ఏవముక్త్వా పాశకానాం పరివర్తనమాకరోత్ । తావజ్జయం ప్రపేదేఽసౌ హర్షితో వాక్యమబ్రవీత్
అలా చెప్పి, పాశాలను మార్చాడు. వెంటనే విజయాన్ని సాధించి, ఆనందంతో ఇలా అన్నాడు.
మమ ప్రోక్తమృతం జాతం జితా త్వం నవయౌవనా । రామస్మారీ కదాప్యేవ న భవేద్రిపుతో భయీ
'నా మాటలు నిజమయ్యాయి, నూతన యవ్వనంతో ఉన్నవా! నువ్వు ఓడిపోయావు. ఎవరైనా రాముని స్మరిస్తే శత్రువును ఎప్పుడూ భయపడరు.'
ఇత్యేవం తౌ వదంతౌ చ పరస్పరమథోత్సుకౌ । పరిరభ్య దృఢం ప్రేమ్ణా తతశ్చారో గతో గృహమ్
ఇలా ఇద్దరూ పరస్పరం ఉత్సాహంగా మాట్లాడుకుంటూ, ప్రేమతో గట్టిగా ఆలింగనం చేసుకున్నారు. ఆ గూఢచారి అక్కడి నుండి తన ఇంటికి వెళ్లిపోయాడు.
ఏవం పంచమహాచారా రాజ్ఞః సంశ్రుత్య వై యశః । పరస్పరం ప్రశంసంతో గేహం స్వం స్వం యయుర్ముదా
అలా ఐదుగురు గొప్ప గూఢచారులు రాజుని మహిమ విని, ఒకరిని ఒకరు ప్రశంసించుకుంటూ, ఆనందంతో తమ తమ ఇళ్లకు వెళ్లారు.
ఏకః షష్ఠశ్చరః కారుగేహానాలోక్య తత్ర హ । జగామ శ్రోతుకామోఽసౌ యశో రాజ్ఞో మహీపతేః
ఆరవ గూఢచారి ఒక కౌలుగారి ఇంటిని చూసి, రాజు మహిమ విని తెలుసుకోవాలని అక్కడికి వెళ్లాడు.
రజకః క్రోధసంస్పృష్టో భార్యామన్యగృహోషితామ్ । పదా సంతాడయామాస ధిక్కుర్వఞ్ఛోణనేత్రవాన్
ఆ కౌలుగాడు కోపంతో, తన భార్యను — ఆమె ఇంకొకరి ఇంట్లో ఉండి వచ్చినందుకు — తన కాలితో తన్నాడు. ఆమెను తిడుతూ, అతని కళ్ళు ఎర్రగా మెరిశాయి.
గచ్ఛ త్వం మద్గృహాత్తస్య గేహం యత్రోషితా దినమ్ । నాహం గృహ్ణామి భవతీం దుష్టాం వచనలంఘినీమ్
'నువ్వు నా ఇంటి నుండి వెళ్లిపో, నువ్వు ఏ ఇంట్లో ఉన్నావో అక్కడికే పో. నా మాటలు లెక్కచేయని చెడ్డవాడిని నేను ఒప్పుకోను,' అని అన్నాడు.
తదాస్య మాతా ప్రోవాచ మా త్యజైనాం గృహాగతామ్ । అపరాధేన రహితాం దుష్టకర్మవివర్జితామ్
అప్పుడు అతని తల్లి, 'ఇంకా ఏ తప్పు చేయని, చెడ్డ పనులు లేని ఈమె ఇంటికి వచ్చినందుకు వదిలిపెట్టవద్దు' అని చెప్పింది.
మాతరం ప్రత్యువాచాథ రజకః క్రోధసంయుతః । నాహం రామఇవ ప్రేష్ఠాం గృహ్ణామ్యన్యగృహోషితామ్
కాని ఆ కౌలుగాడు కోపంతో తన తల్లిని ఇలా అన్నాడు: 'నేను రాముడు కాదు, ఇంకొకరి ఇంట్లో ఉన్న ప్రియమైనవారిని ఒప్పుకునే వాడు కాదు.'
స రాజా యత్కరోత్యేవ తత్సర్వం నీతిమద్భవేత్ । అహం గృహ్ణామి నో భార్యాం పరవేశ్మని సంస్థితామ్
ఆ రాజు ఏ పని చేసినా, అది అంతా ధర్మమయంగా మారుతుంది. నేను పరాయింట్లో ఉండే భార్యను అంగీకరించను.
పునఃపునరువాచేదం నాహం రామో మహీశ్వరః । యః పరస్య గృహే సంస్థాం జానకీం వై రరక్ష సః
అతడు మళ్లీ మళ్లీ చెప్పాడు: 'నేను రాముడు, భూమిపై అధికారం కలిగినవాడు కాదు. పరాయింట్లో ఉన్న జానకిని రక్షించినవాడు ఆయన.'
ఇతి వాక్యం సమాశ్రుత్య చారః క్రోధపరిప్లుతః । ఖడ్గం గృహీత్వా స్వకరే తం హంతుం విదధే మనః
ఆ మాటలు విని, ఆ గూఢచారి కోపంతో నిండిపోయి, తన చేతిలో ఖడ్గాన్ని పట్టుకుని, అతన్ని చంపాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.
స రామోక్తం చ సస్మార న వధ్యః కోపి మే జనః । ఇతి జ్ఞాత్వా సరోషం తు సంజహార మహామనాః
అతడు రాముడు చెప్పిన మాటను గుర్తు చేసుకున్నాడు: 'నా చేత ఎవ్వరూ చనిపోవద్దు.' అని తెలుసుకుని, ఆ మహాత్ముడు తన కోపాన్ని అదుపులో పెట్టుకున్నాడు.
తదా శ్రుత్వా సుదుఃఖార్తః పంచచారా యతః స్థితాః । తతో గతః ప్రకుపితో నిఃశ్వసన్ముహురుచ్ఛ్వసన్
అప్పుడు, ఆ మాటలు విని, అక్కడ ఉన్న ఐదు గూఢచారులు చాలా బాధతో, కోపంతో, మళ్లీ మళ్లీ ఊపిరి పీలుస్తూ అక్కడి నుంచి వెళ్లిపోయారు.
తే వై పరస్పరం తత్ర మిలితాస్తు సమబ్రువన్ । స్వశ్రుతం రామచరితం సర్వలోకైకపూజితమ్
అక్కడ, వారు కలిసి, పరస్పరం మాట్లాడారు: 'మనకు వినిపించిన రాముని కథను అన్ని లోకాలు గౌరవిస్తాయి.'
తే తద్భాషితమాకర్ణ్య పరస్పరమమంత్రయన్ । న వాచ్యం రఘునాథాయా వాచ్యం దుష్టజనోదితమ్
ఆ మాటలు విని, వారు పరస్పరం చర్చించుకున్నారు: 'ఈ విషయాన్ని రఘునాథునికి చెప్పకూడదు; దుష్టులు చెప్పిన మాటను చెప్పకూడదు.'
ఇతి సంమంత్ర్య తే గేహం గత్వా సుషుపురుత్సుకాః । ప్రాతా రాజ్ఞే ప్రశంసామ ఇతి బుద్ధ్యా వ్యవస్థితాః
అలా నిర్ణయించుకుని, వారు ఇంటికి వెళ్లి, ఆందోళనతో నిద్రపోయారు; ఉదయాన్నే రాజును ప్రశంసించాలనే నిర్ణయాన్ని చేసుకున్నారు.