సూర్యవంశధ్వజో ధన్వీ ధనుర్దీక్షా గురుర్గురుః । యం దేవాః సామరాః సర్వే నమంతి మణిమౌలిభిః
సూర్యవంశపు ధ్వజంగా, విల్లు పట్టినవాడిగా, ధనుర్విద్యలో నిపుణుడిగా, గురువులకే గురువుగా, దేవతలు అందరూ తమ మణిమకుటాలతో నమస్కరించే వాడిగా ఉన్నాడు.
తస్యాత్మజో వీర బలదర్పహారీ రఘూద్వహః । రామచంద్రో మహాభాగః సర్వశూరశిరోమణిః
ఆయన కుమారుడు రాముడు, వీరుడు, బలవంతుల గర్వాన్ని తొలగించేవాడు, రఘువంశంలో అగ్రగణ్యుడు, మహాభాగుడు, అందరి వీరులలో మణిపూసవంటి వాడు.
తన్మాతా కోశలనృపపుత్రీరత్నసముద్భవా । తస్యాః కుక్షిభవం రత్నం రామః శత్రుక్షయంకరః
ఆయన తల్లి కోసల దేశ రాజ కుమార్తె, రత్నాల వంశంలో పుట్టింది. ఆమె గర్భంలో పుట్టిన రత్నమే శత్రువులను నాశనం చేసే రాముడు.
కరోతి హయమేధం స బ్రాహ్మణేన సుశిక్షితః । రావణాభిధవిప్రేంద్ర వధపాపాపనుత్తయే
అతడు, రావణుడనే బ్రాహ్మణరాజును సంహరించిన పాపాన్ని పోగొట్టేందుకు, పండితుడైన బ్రాహ్మణుని ఉపదేశంతో, అశ్వమేధ యాగం నిర్వహిస్తున్నాడు.
మోచితస్తేన వాహానాం ముఖ్యోఽసౌ యాజ్ఞికో హయః । మహాబలపరీవారో పరిఖాభిః సురక్షితః
ఆయనే ఈ యాగ గుర్రాన్ని విడిపించాడు. ఈ గుర్రం మహా బలవంతుల వలయంతో, లోతైన గోతులతో బాగా కాపాడబడుతోంది.
తద్రక్షకోఽస్తి మద్భ్రాతా శత్రుఘ్నో లవణాంతకః । హస్త్యశ్వరథపాదాతసంఘసేనాసమన్వితః
దీనిని కాపాడే వాడు నా సోదరుడు శత్రుఘ్నుడు, లవణాసురుని సంహరించినవాడు. అతని వెంట ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, కాలాళ్ళ సైన్యం ఉంది.
యస్య రాజ్ఞ ఇతి శ్రేష్ఠో మానో జాయేత్స్వకాన్మదాత్ । శూరా వయం ధనుర్ధారి శ్రేష్ఠా వయమిహోత్కటాః
ఇక్కడ రాజులలో ఉత్తములు తమ పరాక్రమాన్ని గర్వంగా భావించాలి. మేము ధనుర్ధారులు, మేమే ఇక్కడ శ్రేష్ఠులు, శక్తివంతులు.
తే గృహ్ణంతు బలాద్వాహం రత్నమాలావిభూషితమ్ । మనోవేగం కామజవం సర్వగత్యాధిభాస్వరమ్
వీరెవ్వరైనా, ఈ రత్నమాలలతో అలంకరించబడిన గుర్రాన్ని బలవంతంగా పట్టుకోగలరు. ఇది మనస్సు వేగంతో, కోరికతో పుట్టినదిగా, అన్ని వేగాలలో మెరుగైనదిగా ప్రకాశిస్తుంది.
తతో మోచయితా భ్రాతా శత్రుఘ్నో లీలయా హఠాత్ । శరాసనవినిర్ముక్త వత్సదంతకృతవ్యథాత్
అప్పుడు నా సోదరుడు శత్రుఘ్నుడు, సరదాగా, బలవంతంగా, తన విల్లు నుండి బాణాలు వదిలి, పేడల దంతాలకు నొప్పి కలిగిస్తూ, ఈ గుర్రాన్ని విడిపిస్తాడు.
యే క్షత్రియాః క్షత్రియకన్యకాయాం । జాతాశ్చ సత్క్షేత్రకులేషు సత్సు । గృహ్ణంతు తే తద్విపరీతదేహా । నమంతు రాజ్యం రఘవే నివేద్య
క్షత్రియులలో, మంచి వంశాల్లో పుట్టిన వారు, క్షత్రియ యువతుల సంతానమైన వారు, ఈ గుర్రాన్ని పట్టుకోగలరు. ఇతరులు తమ రాజ్యాన్ని రఘువంశానికి అర్పించాలి.
ఇతి సంవాచ్య కుపితో లవః శస్త్రధనుర్ధరః । ఉవాచ మునిపుత్రాంస్తాన్రోషగద్గదభాషితః
ఇలా చదివిన లవుడు, కోపంతో, ఆయుధాలు, విల్లు ధరించి, ఆ మునిపుత్రులను ఆగ్రహంతో గొంతు కడిగి ఇలా అన్నాడు.
పశ్యత క్షిప్రమేతస్య ధృష్టత్వం క్షత్రియస్య వై । లిలేఖ యో భాలపత్రే స్వప్రతాపబలం నృపః
'ఇదిగో, ఈ క్షత్రియుని ధైర్యాన్ని, అతని అహంకారాన్ని చూడండి. తన పరాక్రమాన్ని, బలాన్ని గుర్రం నుదిటిపై రాసినాడు!'
కోఽసౌ రామః కః శత్రుఘ్నః కీటాః స్వల్పబలాశ్రితాః । క్షత్రియాణాం కులే జాతా ఏతే న వయముత్తమాః
ఈ రాముడు ఎవరు? ఈ శత్రుఘ్నుడు ఎవరు? వీరు చిన్న పురుగుల్లా, తక్కువ బలాన్ని ఆధారంగా పెట్టుకున్నవారు. క్షత్రియ కుటుంబంలో పుట్టిన వారు అయినా, మనలో ఉత్తములు కారు.
ఏతస్య వీరసూర్మాతా జానకీ న కుశప్రసూః । యా రత్నం కుశసంజ్ఞం తు దధారాగ్నిమివారణిః
ఈ వీరుని తల్లి జనకీదేవి, గడ్డి పుట్టించినవారు కాదు. ఆమె కుశ అనే రత్నాన్ని, వనంలో అగ్ని దాచినట్టు, తనలో ఉంచింది.
ఇదానీం క్షత్రియత్వాది దర్శయిష్యామి సర్వతః । యది క్షత్రియభూరేష భవిష్యతి చ శత్రుహా
ఇప్పుడు నేను క్షత్రియుల లక్షణాలను అన్ని విధాలుగా చూపిస్తాను. ఈవాడు నిజంగా క్షత్రియుడు, శత్రువులను సంహరించగలవాడు అయితే.
గృహీష్యతి మయా బద్ధం వాహం యజ్ఞక్రియోచితమ్ । నోచేత్క్షత్రత్వమున్ముచ్య కుశస్య చరణార్చకః
నేను కట్టిన యజ్ఞానికి సంబంధించిన గుర్రాన్ని ఇతడు పట్టుకుంటాడు. లేకపోతే, క్షత్రియత్వాన్ని వదిలి, కుశ పాదాలను పూజించాలి.
అధునా మద్ధనుర్ముక్తైః శరైః సుప్తో భవిష్యతి । అన్యే యే చ మహావీరా రణమండలభూషణాః
ఇప్పుడు నా ధనుస్సు నుండి విడిచిన బాణాలతో ఇతడు నిద్రపోతాడు. అలాగే, యుద్ధభూమిని అలంకరించే ఇతర మహావీరులు కూడా.
ఇత్యాదివాక్యముచ్చార్య లవో జగ్రాహ తం హయమ్ । తృణీకృత్య నృపాన్సర్వాంశ్చాపబాణధరో వరః
ఇలా చెప్పిన తరువాత, లవుడు గుర్రాన్ని పట్టుకున్నాడు. తన చేతిలో ధనుస్సు, బాణాలు పట్టుకుని, అన్ని రాజులను లెక్కచేయకుండా, ఆ గుర్రాన్ని తీసుకున్నాడు.
తదా మునిసుతాః ప్రోచుర్లవం హయజిహీర్షకమ్ । అయోధ్యానృపతీ రామో మహాబలపరాక్రమః
అప్పుడు మునుల కుమారులు, గుర్రాన్ని తీసుకోవాలనుకున్న లవునితో ఇలా అన్నారు: 'అయోధ్య రాజు రాముడు గొప్ప బలశాలి, పరాక్రమవంతుడు.'
తస్య వాహం న గృహ్ణాతి శక్రోఽపి స్వబలోద్ధతః । మా గృహాణ శృణుష్వేదం మద్వాక్యం హితసంయుతమ్
ఇంద్రుడు కూడా తన బలంతో ఆ గుర్రాన్ని పట్టుకోలేడు. నీవు తీసుకోకు; నా మాట విను, ఇది నీకు మేలు చేస్తుంది.
ఇత్యుక్తం స శ్రుతౌ ధృత్వా జగాద స ద్విజాత్మజాన్ । యూయం బలం న జానీథ క్షత్రియాణాం ద్విజోత్తమాః
ఇలా విని, లవుడు మునుల కుమారులతో ఇలా అన్నాడు: 'మీరు క్షత్రియుల బలాన్ని తెలియకపోతున్నారు, బ్రాహ్మణులలో ఉత్తములారా.'
క్షత్రియా వీర్యశౌండీర్యా ద్విజా భోజనశాలినః । తస్మాద్యూయం గృహే గత్వా భుంజంతు జననీ హృతమ్
క్షత్రియులు శౌర్యం, వీరత్వం కలవారు; బ్రాహ్మణులు భోజనానికి ఆసక్తి చూపుతారు. అందుకే, మీరు ఇంటికి వెళ్లి, తల్లి చేసిన భోజనం తినండి.
ఇత్యుక్తాస్తేఽభవంస్తూష్ణీం ప్రేక్షంతస్తత్పరాక్రమమ్ । లవస్య మునిపుత్రాస్తే సంతస్థుర్దూరతో బహిః
ఇలా చెప్పిన తరువాత, వారు నిశ్శబ్దంగా లవుని పరాక్రమాన్ని చూస్తూ, మునుల కుమారులు దూరంగా బయట నిలిచారు.
ఏవం వ్యతికరే వృత్తే సేవకాస్తస్య భూపతేః । ఆయాతాస్తం హయం బద్ధం దృష్ట్వా ప్రోచుస్తదా లవమ్
ఈ సంఘటన జరుగుతున్నప్పుడు, ఆ రాజు సేవకులు వచ్చి, గుర్రాన్ని కట్టినట్టు చూసి, లవునితో ఇలా మాట్లాడారు.
బబంధ కో హయమహో రుష్టః కస్య చ ధర్మరాట్ । కో బాణవ్రజమధ్యస్థః ప్రాప్స్యతే పరమాం వ్యథామ్
ఈ గుర్రాన్ని ఎవరు కట్టారు? ఎవరు కోపంగా ఉన్నారు? ధర్మరాజు ఎవరు? బాణాల వర్షంలో నిలిచినవాడు ఎవరు, అతనికి అత్యంత బాధ కలుగుతుంది?
తదా లవో జగాదాశు మయా బద్ధోఽశ్వ ఉత్తమః । యో మోచయతి తస్యాశు రుష్టో భ్రాతా కుశో మహాన్
అప్పుడు లవుడు త్వరగా ఇలా అన్నాడు: 'ఈ ఉత్తమ గుర్రాన్ని నేను కట్టాను. దాన్ని ఎవరు విడిపిస్తే, నా అన్న కుశుడు కోపంగా మారతాడు.'
యమః కరిష్యతి కిము హ్యాగతోఽపి స్వయం ప్రభుః । నత్వా గమిష్యతి క్షిప్రం శరవృష్ట్యా సుతోషితః
యముడు ఏమి చేయగలడు? ప్రభువు స్వయంగా వచ్చినా, బాణాల వర్షంతో సంతృప్తి పొందిన తరువాత నమస్కరించి త్వరగా వెళ్లిపోతాడు.
శేష ఉవాచ। ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య బాలోయమితి తేబ్రువన్ । సమాగతా మోచయితుం హయం బద్ధం తు యే హరేః
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: ఈ మాటలు విని, వారు 'ఇతడు చిన్నవాడు' అని అన్నారు. హరి కట్టిన గుర్రాన్ని విడిపించేందుకు వచ్చిన వారు.
తాన్వైమోచయితుం ప్రాప్తాఞ్ఛత్రుఘ్నస్య చ సేవకాన్ । కోదండం కరయోర్ధృత్వా క్షురప్రాన్సమమూముచత్
శత్రుఘ్నుని సేవకులు గుర్రాన్ని విడిపించేందుకు వచ్చినప్పుడు, లవుడు తన చేతిలో ధనుస్సు పట్టుకుని, పదునైన బాణాలతో వారిని కొట్టాడు.
తే ఛిన్నబాహవః శోకాచ్ఛత్రుఘ్నం ప్రతిసంగతాః । పృష్టాస్తే జగదుః సర్వే లవాత్స్వభుజకృంతనమ్
వారి చేతులు తెగిపోయి, దుఃఖంతో శత్రుఘ్నుని వద్దకు వెళ్లారు. అడిగినప్పుడు, అందరూ లవుడు తమ చేతులను కోసాడని చెప్పారు.