స క్షణాత్తాం వ్యథాం తీర్త్వా జగాద రిపుమగ్రతః । సహస్వైకం ప్రహారం మే కుత్ర యాసి మమాగ్రతః
ఆ బాధను క్షణంలో తట్టుకుని, తన శత్రువు ఎదుట ఇలా అన్నాడు: 'ఒక్క దెబ్బను తట్టుకో, నా ముందర నువ్వెక్కడికి పోతున్నావు?'
ఏవముక్త్వా మహాసంఖ్యే బాణమాధత్త సాయకే । జ్వాలామాలాపరీతాంగం స్వర్ణపుంఖసమన్వితమ్
అలా యుద్ధసభలో చెప్పి, అగ్నిజ్వాలలు చుట్టుముట్టిన, బంగారు తుంపతో అలంకరించిన బాణాన్ని విల్లుపై పెట్టాడు.
స బాణో ధనుషో ముక్తః శత్రుఘ్నేన పథిస్థితః । ఛిన్నోఽప్యగ్రఫలేనాశు హృదయే సమపద్యత
శత్రుఘ్నుడు మార్గంలో నిలబడి, ఆ బాణాన్ని విల్లు నుండి వదిలాడు; అది ముందుభాగం తెగిపోయినా, వేగంగా హృదయాన్ని తాకింది.
తేన బాణేన సంమూర్ఛ్య పపాత స్యందనోపరి । తతో హాహాకృతం సైన్యం భగ్నం సర్వం పరాద్రవత్
ఆ బాణం తగిలి అతడు మూర్చిపోయి తన రథంపై పడిపోయాడు; వెంటనే ఆ సైన్యం భయంతో అరుస్తూ చెల్లాచెదురుగా పారిపోయింది.
సురథో జయమాపేదే సంగ్రామే రామసేవకః । దశవీరా దశసుతైర్మూర్చ్ఛితాః పతితాః క్వచిత్
రాముని సేవకుడైన సురథుడు యుద్ధంలో విజయం సాధించాడు; పది వీరులు, వారి పది కుమారులతో, మూర్చితులై అక్కడక్కడ పడిపోయారు.
సుగ్రీవస్తు తత్కటకం భగ్నం వీక్ష్య రణాంగణే । స్వామినం మూర్చ్ఛితం వాపి యయౌ యోద్ధుం నృపం ప్రతి
సుగ్రీవుడు యుద్ధరంగంలో తన సైన్యం చెల్లాచెదురై, తన అధిపతి మూర్చిపోయినదాన్ని చూసి, రాజుతో యుద్ధం చేయడానికి వెళ్లాడు.
ఆగచ్ఛ భూప సర్వాన్నో మూర్చ్ఛయిత్వా కుతో భవాన్ । గచ్ఛతి క్షిప్రం మాం దేహి యుద్ధం రణవిశారద
రాజా! మమ్మల్ని అందరినీ మూర్చిపోయేలా చేసి, నువ్వెక్కడికి పోతున్నావు? యుద్ధంలో నిపుణుడవు కదా, త్వరగా నాతో యుద్ధం చేయు.
ఏవముక్త్వా నగం కంచిద్విశాలం శాఖయా యుతమ్ । ఉత్పాట్య ప్రాహరత్తస్య మస్తకే బలసంయుతః
అలా చెప్పి, ఒక పెద్ద చెట్టును కొమ్మతో సహా పెకలించి, తన బలంతో రాజు తలపై బలంగా కొట్టాడు.
తేన ప్రహారేణ మహాబలో నృపః । సంవీక్ష్యసు గ్రీవమథో స్వచాపే । బాణాన్సమాధాయ శితాన్సరోషా । జ్జఘాన వక్షస్యతిపౌరుషో బలీ
ఆ ఘోరమైన దెబ్బతో మహాబలుడు అయిన సుగ్రీవుడు కోపంతో తన విల్లు ఎక్కించుకుని పదునైన బాణాలు ఎక్కించి, సురథుడి ఛాతీపై బలంగా వదిలాడు.
తాన్బాణాన్వ్యధమత్సర్వాన్సుగ్రీవః సహసా హసన్ । తాడయామాస హృదయే సురథం సుమహాబలః
అప్పుడే సుగ్రీవుడు నవ్వుతూ ఆ బాణాలన్నింటిని చిత్తు చేసి, తన గొప్ప బలంతో సురథుడి గుండెల్లో బలంగా కొట్టాడు.
పర్వతైః శిఖరైశ్చైవ నగైర్ద్విరదవర్ష్మభిః । వేగాత్సంతాడయామాస దారయన్సురథం నఖైః
పర్వతాల వేగంతో, ఏనుగుల తాకిడిలా, సురథుడిని తన గోరులతో చీల్చుతూ దాడి చేశాడు.
తమప్యాశు బబంధాస్త్రాద్రామసంజ్ఞాత్సుదారుణాత్ । బద్ధః కపివరో మేనే సురథం రామసేవకమ్
అప్పుడు సుదారుణమైన 'రామ' అనే అస్త్రంతో సురథుడు ఆ కపివరుణ్ణి వేగంగా కట్టేసాడు. అయినా సుగ్రీవుడు సురథుడిని రాముని సేవకుడిగా భావించాడు.
గజో యథాయసమయీం శృంఖలాం పాదలంబితామ్ । ప్రాప్య కించిన్న వై కర్తుం శక్నోతి స తథా హ్యభూత్
ఏనుగు కాళ్లకు గొలుసు వేసినప్పుడు ఏమీ చేయలేని విధంగా, అతడూ అలా బలహీనుడయ్యాడు.
జితం తేన మహారాజ్ఞా సురథేన సుపుత్రిణా । సర్వాన్వీరాన్రథే స్థాప్య యయౌ స్వనగరం ప్రతి
అలా గొప్ప రాజైన, మంచి కుమారుడున్న సురథుడు అందరినీ జయించి, వీరులందరినీ తన రథంలో ఎక్కించుకుని తన నగరానికి బయలుదేరాడు.
గత్వా సభాయాం సుమహాన్బద్ధం మారుతిమబ్రవీత్ । స్మర శ్రీరఘునాథం త్వం దయాలుం భక్తపాలకమ్
సభలోకి వచ్చి, బలవంతుడైన సురథుడు బంధించబడిన హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు: 'శ్రీ రఘునాథుని, భక్తులకు దయ చూపే రాముని జ్ఞాపకం చేసుకో.'
యథా త్వాం బంధనాత్సద్యో మోచయిష్యతి సుష్ఠుధీః । నాన్యథాయుతవర్షేణ మోచయిష్యామి బంధనాత్
'అతను నిన్ను వెంటనే బంధనాల నుంచి విడిపిస్తాడు. నేను మరే విధంగా, పది వేల సంవత్సరాలు అయినా, ఈ బంధనాల నుంచి నిన్ను విడిపించను.'
ఇత్యుక్తమాకర్ణ్య సమీరజస్తదా । సుబద్ధమాత్మానమవేక్ష్య వీరాన్ । సంమూర్చ్ఛితాఞ్ఛత్రుశరాభిఘాత -। పీడాయుతాన్బంధనముక్తయే స్మరత్
ఆ మాటలు విని, వాయుపుత్రుడు తనను బలంగా కట్టేసినదాన్ని, వీరులు శత్రువుల బాణాలతో బాధపడుతూ, అపస్మారకంగా ఉన్నదాన్ని చూసి, బంధనాల నుంచి విముక్తి కోసం జ్ఞాపకం చేసుకున్నాడు.
శ్రీరామచంద్రం రఘువంశజాతం సీతాపతిం పంకజపత్రనేత్రమ్ । స్వముక్తయే బంధనతః కృపాలుం సస్మార సర్వైః కరణైర్విశోకైః
శ్రీరామచంద్రుడు, రఘువంశంలో జన్మించినవాడు, సీతాపతి, కమలాకళ్ళు కలవాడు, కరుణామయుడు — తన బంధన విముక్తి కోసం, హనుమంతుడు పవిత్రమైన ఇంద్రియాలతో ఆయనను జ్ఞాపకం చేసుకున్నాడు.
హనూమానువాచ। హా నాథ హా నరవరోత్తమ హా దయాలో । సీతాపతే రుచిరకుంతలశోభివక్త్ర । భక్తార్తిదాహక మనోహరరూపధారిన్ । మాం బంధనాత్సపది మోచయ మా విలంబమ్
హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: 'హా నాథా! హా మానవలోకంలో శ్రేష్ఠుడా! హా దయామయుడా! సీతాపతీ! అందమైన కుంతలాలతో మెరిసే ముఖవంతుడా! భక్తుల బాధను తొలగించే వాడా! మనోహరమైన రూపాన్ని ధరించినవాడా! నన్ను ఈ బంధనాల నుంచి వెంటనే విడిపించు, ఆలస్యం చేయకు.'
సంమోచితాస్తు భవతా గజపుంగవాద్యాః । దేవాశ్చ దానవకులాగ్ని సుదహ్యమానాః । తత్సుందరీశిరసిసంస్థితకేశబంధః । సంమోచితస్తు కరుణాలయ మాం స్మరస్వ
'నీ వల్ల గజరాజులు మొదలైనవారు విముక్తులయ్యారు; దేవతలు, దానవ వంశాలు అగ్నిలో కాలిపోతున్నప్పుడు కాపాడబడ్డారు; సుందరీ సీతమ్మ తలపై నీ జడలు అలంకరించబడ్డాయి; కరుణామయుడా! నన్ను కూడా జ్ఞాపకం చేసుకుని విముక్తి కలిగించు.'
త్వం యాగకర్మనిరతోఽసి మునీశ్వరేంద్రై । ర్ధర్మం విచారయసి భూమిపతీడ్యపాద । అత్రాహమద్య సురథేన విగాఢపాశ -। బద్ధోస్మి మోచయ మహాపురుషాశు దేవ
'నీవు యాగ, కర్మలకు నిబద్ధుడవు; మునులలో శ్రేష్ఠులు, రాజులు నిన్ను పూజిస్తారు; భూమిపతులు నీ పాదాలను ఆరాధిస్తారు; నేడు ఇక్కడ నేను సురథుడిచేత గట్టిగా బంధించబడ్డాను — మహాపురుషా! దేవా! నన్ను త్వరగా విడిపించు.'
నో మోచయస్యథ యది స్మరణాతిరేకాత్ । త్వం సర్వదేవవరపూజితపాదపద్మ । లోకో భవంతమిదముల్లసితోఽహసిష్య -। త్తస్మాద్విలంబమిహ మాచర మోచయాశు
'నీవు జ్ఞాపకశక్తితో నన్ను ఇప్పుడు విడిపించకపోతే, నీ పదపద్మాలను అందరు దేవతలు పూజించినా, ఈ లోకం నిన్ను నమ్మదు. అందుచేత ఆలస్యం చేయకు, త్వరగా నన్ను విడిపించు.'
ఇతి శ్రుత్వా జగన్నాథో రఘువీరః కృపానిధిః । భక్తం మోచయితుం ప్రాగాత్పుష్పకేణాశువేగినా
ఇలా విని, జగన్నాథుడు, రఘువీరుడు, కరుణాసముద్రుడు, తన భక్తుడిని విడిపించేందుకు పుష్పక విమానంలో వేగంగా బయలుదేరాడు.
లక్ష్మణేనానుగేనాథ భరతేన సుశోభితమ్ । మునివృందైర్వ్యాసముఖ్యైః సమేతం దదృశే కపిః
లక్ష్మణుడు తోడుగా, భరతుడు అలంకరించగా, వ్యాసుడు మొదలైన మునివృందంతో కూడి వచ్చిన రాముణ్ణి హనుమంతుడు చూశాడు.
తమాగతం నిజం నాథం వీక్ష్య భూపం సమబ్రవీత్ । పశ్య రాజన్నిజం మోక్తుమాయాతం కృపయా హరిమ్
తన స్వామిని వచ్చినదాన్ని చూసి, హనుమంతుడు రాజుతో ఇలా అన్నాడు: 'రాజా! నీకోసం హరి దయతో వచ్చాడు, చూడు.'
అనేకే మోచితాః పూర్వం స్మరణాత్సేవకా నిజాః । తథా మాం పాశతో బద్ధం సంమోచయితుమాగతః
'అతని సేవకులు అనేకమంది గతంలో జ్ఞాపకంతో విముక్తులయ్యారు; అలాగే నేను ఈ బంధనాల నుంచి విముక్తి పొందేందుకు ఆయన వచ్చాడు.'
శ్రీరామభద్రమాయాంతం వీక్ష్యాసౌ సురథః క్షణాత్ । నతీశ్చ శతశశ్చక్రే భక్తిపూరపరిప్లుతః
శ్రీరామభద్రుడు వచ్చుతున్నదాన్ని చూసి, సురథుడు వెంటనే భక్తితో మనసు నిండిపోయి వందలాది సార్లు నమస్కరించాడు.
శ్రీరామస్తం నిజైర్దోర్భిః పరిరేభే చతుర్భుజః । మూర్ధ్ని సించన్నశ్రుజలైర్హర్షాద్భక్తం స్వకం ముహుః
నాలుగు చేతులున్న శ్రీరాముడు తన చేతులతో అతన్ని పలుమార్లు ఆలింగనం చేసి, ఆనందబాష్పాలతో తన భక్తుని తలపై మళ్లీ మళ్లీ చల్లాడు.
ఉవాచ ధన్యదేహోఽసి మహత్కర్మ కృతం త్వయా । కపీశ్వరస్త్వయా బద్ధో హనూమాన్సర్వతో బలః
అప్పుడు రాముడు ఇలా అన్నాడు: "నీ శరీరం ధన్యమైనది; నీవు గొప్ప కార్యం చేశావు. నీవే వానరాధిపతిని, బలవంతుడైన హనుమంతుడిని బంధించావు."
శ్రీరామః కపివర్యం తం మోచయామాస బంధనాత్ । మూర్ఛితాంస్తాన్భటాన్సర్వాన్వీక్ష్య దృష్ట్యా స్వజీవయత్
శ్రీరాముడు ఆ వానరశ్రేష్ఠుడిని బంధనాల నుంచి విముక్తుడిని చేసి, తన దృష్టితో మూర్ఛిపోయిన యోధులందరినీ మళ్లీ ప్రాణంతో నింపాడు.