గజైరథైర్హయైః పత్తివ్రజైః పూర్ణాం తు మేదినీమ్ । కుర్వన్సముద్రఇవ తాం ప్లావయన్దదృశే భటైః
ఏనుగులు, రథాలు, గుఱ్ఱాలు, కాలాళ్ల సైన్యాలతో భూమిని యోధులతో నింపి, అది యుద్ధ సముద్రంలా కనిపించింది.
శంఖనాదేన సంఘుష్టం జయనాదైస్తథైవ చ । వీక్ష్య తం ప్రధనోద్యుక్తం సుమతిం ప్రాహ భూమిపః
శంఖధ్వని, విజయ నినాదాలు వినిపించగా, శత్రువు ప్రధాన యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నదాన్ని చూసి, రాజు సుమతిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
శత్రుఘ్న ఉవాచ। ఏష రాజా సమాయాతో మహాసైన్యపరీవృతః । అత్ర యత్కృత్యమస్మాకం తద్వదస్వ మహామతే
శత్రుఘ్నుడు ఇలా అన్నాడు: ఇదిగో, రాజు గొప్ప సైన్యంతో వచ్చాడు. ఈ పరిస్థితిలో మనం ఏమి చేయాలో, ఓ జ్ఞానవంతుడా, చెప్పు.
సుమతిరువాచ। యోద్ధవ్యమత్ర బహుభిర్వీరై రణవిశారదైః । పుష్కలాదిభిరత్యుగ్రైః సర్వశస్త్రాస్త్రకోవిదైః
సుమతి ఇలా అన్నాడు: ఇక్కడ పుష్కలుడు మొదలైన యుద్ధ నైపుణ్యం కలిగిన అనేక మంది వీరులు, అన్ని ఆయుధాలలో నిపుణులు యుద్ధం చేయాలి.
రాజ్ఞా సహ సమీరస్య పుత్రః పరమశౌర్యవాన్ । యుద్ధం కరోతు సుబలః పరయుద్ధవిశారదః
రాజుతో పాటు సమీరుని కుమారుడు, గొప్ప పరాక్రమం కలవాడు, బలవంతుడు, శత్రు సైన్యాలపై యుద్ధ నైపుణ్యం కలవాడు, యుద్ధంలో పాల్గొనాలి.
శేష ఉవాచ। ఇతి బ్రూతే మహామాత్యో యావత్తావన్నృపాత్మజాః । రణాంగణే ధనూంష్యద్ధా స్ఫారయామాసురుద్ధతాః
శేషుడు ఇలా చెప్పాడు: అలా మంత్రివర్యుడు మాట్లాడుతుండగా, రాజు కుమారులు యుద్ధ భూమిలో ధనుస్సులను పట్టుకొని, బలంగా ఎక్కించుకొని సిద్ధమయ్యారు.
తాన్వీక్ష్య యోధాః సుబలాః పుష్కలాద్యా రణోత్కటాః । అభిజగ్ముః స్యందనైః స్వైర్ధనుర్బాణకరా మతాః
వారిని చూసి, పుష్కలుడు మొదలైన బలవంతులైన యుద్ధ వీరులు తమ తమ రథాలలో, ధనుస్సులు, బాణాలు పట్టుకొని యుద్ధానికి ముందుకు వచ్చారు.
చంపకేన మహావీరః పుష్కలః పరమాస్త్రవిత్ । ద్వైరథేనైవ యుయుధే మహావీరేణ శాలినా
పుష్కలుడు, మహా వీరుడు, అస్త్రములలో నిపుణుడు, చంపకుడితో రథంపై రథయుద్ధం చేశాడు.
మోహకం యోధయామాస జానకిః స కుశధ్వజః । రిపుంజయేన విమలో దుర్వారేణ సుబాహుకః
జనకుని కుమారుడు కుశధ్వజుడు మోహకుడితో యుద్ధం చేశాడు; విమలుడు రిపుంజయుడిని, సుబాహుకుడు దుర్వారుడిని ఎదుర్కొన్నాడు.
ప్రతాపినా ప్రతాపాగ్ర్యో బలమోదేన చాంగదః । హర్యక్షేణ నీలరత్నః సహదేవేన సత్యవాన్
పరాక్రమంలో ముందున్న ప్రతాపినుడు బలమోదుడితో యుద్ధం చేశాడు; అంగదుడు హర్యక్షుడిని, నీలరత్నుడు సత్యవాన్ను, సహదేవుడు కూడా యుద్ధంలో పాల్గొన్నాడు.
రాజా వీరమణిర్భూరి దేవేన యుయుధే బలీ । అసుతాపేన చోగ్రాశ్వో యుయుధే బలసంయుతః
రాజు వీరమణి, బలవంతుడు, దేవుడితో యుద్ధం చేశాడు; ఉగ్రాశ్వుడు బలంతో కూడి అసుతాపుడితో యుద్ధం చేశాడు.
ద్వైరథం తు మహద్యుద్ధమకుర్వన్యుద్ధకోవిదాః । సర్వే శస్త్రాస్త్రకుశలాః సర్వే యుద్ధవిశారదాః
ఈ యుద్ధ నైపుణ్యం కలిగిన వీరులందరూ, ఆయుధాలలో నిపుణులు, గొప్ప రథయుద్ధాలు చేస్తూ, యుద్ధ కళను ప్రదర్శించారు.
ఏవం ప్రవృత్తే సంగ్రామే సురథస్య సుతైస్తదా । అత్యంతం కదనం తత్ర బభూవ మునిసత్తమ
అప్పటికి సురథుని కుమారులతో యుద్ధం జరుగుతుండగా, అక్కడ భయంకరమైన హత్యాకాండ జరిగింది, ఓ మునిశ్రేష్ఠ.
పుష్కలశ్చంపకం ప్రాహ కిం నామాసి నృపాత్మజ । ధన్యోసి యో మయా సార్ధం రణమధ్యముపేయివాన్
పుష్కలుడు చంపకుని అడిగాడు: "నీవు ఏ రాజకుమారుడివి? నీ పేరు ఏమిటి? నాతో యుద్ధరంగంలోకి వచ్చావు కాబట్టి నువ్వు నిజంగా ధన్యుడవు."
ఇదానీం తిష్ఠ కిం యాసి కథం తే జీవితం భవేత్ । ఏహి యుద్ధం మయా సార్ధం సర్వశస్త్రాస్త్రకోవిద
"ఇప్పుడు నిలబడు, ఎందుకు పారిపోతున్నావు? నీ ప్రాణం ఎలా కాపాడుకుంటావు? అన్ని ఆయుధాల్లో నిపుణుడవు కదా, రా, నాతో యుద్ధం చేయి," అని పుష్కలుడు అన్నాడు.
ఇత్యభివ్యాహృతం తస్య శ్రుత్వా రాజాత్మజో బలీ । జగాద పుష్కలం వీరో మేఘగంభీరయా గిరా
ఆ మాటలు విని, బలవంతుడైన రాజకుమారుడు, గర్జనలాగా గంభీరంగా, పుష్కలునికి ఇలా సమాధానమిచ్చాడు.
చంపక ఉవాచ। న నామ్నా న కులేనేదం యుద్ధమత్ర భవిష్యతి । తథాపి తవ వక్ష్యేఽహం స్వనామబలపూర్వకమ్
చంపకుడు ఇలా అన్నాడు: "ఇక్కడ యుద్ధం పేరు వల్లా, వంశం వల్లా జరగదు. అయినా నువ్వడిగినందుకు నా పేరు, బలాన్ని చెబుతాను."
మమ మాతా రాఘవేశో మత్పితా రాఘవః స్మృతః । మమ బంధూ రామచంద్ర స్వఃజనో మమ రాఘవః
నా తల్లి రాఘవునికి భక్తురాలు, నా తండ్రిని అందరూ రాఘవుడనే పిలుస్తారు. నా బంధువులు రామచంద్రుడు, నా ప్రజలు కూడా రాఘవునివాళ్లే.
మన్నామ రామదాసశ్చ సదా రామస్య సేవకః । తారయిష్యతి మాం యుద్ధే రామో భక్తకృపాకరః
నా పేరు రామదాసు, నేను ఎప్పుడూ రాముని సేవకుడిని. భక్తులకు కరుణాసముద్రమైన రాముడు యుద్ధంలో నన్ను రక్షిస్తాడు.
లోకానాం మతమాస్థాయ ప్రబ్రవీమి తవాధునా । సురథస్య సుతశ్చాహం మాతా వీరవతీమమ
ప్రపంచం భావనను అనుసరించి, నేను నీకు చెబుతున్నాను — నేను సురథుని కుమారుడిని, నా తల్లి ధైర్యవంతురాలు.
మన్నామయో మధౌ సర్వాఞ్ఛోభనాన్విదధాతి వై । మధుపాయంరసావా సంత్యజంతి మధుమోహితాః
వసంతంలో నా పేరు శుభాన్ని కలిగిస్తుంది. తేనె మత్తులో మునిగిపోయినవారు తేనెరసాన్ని కూడా వదిలేస్తారు.
వర్ణేన స్వర్ణసదృశో మధ్యే లింగవపుర్ధరః । తదాఖ్యయాభిధాం వీర జానీహి మమ మోహినీమ్
నా వర్ణం బంగారంలా మెరిసిపోతుంది, నేను పురుషాకారాన్ని కలిగి ఉన్నాను. ఆ పేరుతో, ఓ వీరా, నా మోహనమైన స్వరూపాన్ని తెలుసుకో.
యుధ్యస్వ బాణైః ప్రధనేన కో జేతుం హి మాం క్షమః । ఇదానీం దర్శయిష్యామి స్వపరాక్రమమద్భుతమ్
బాణాలతో ముందుండి యుద్ధం చేయు — నన్ను గెలవగలవాడు ఎవడు? ఇప్పుడు నా అద్భుతమైన పరాక్రమాన్ని చూపిస్తాను.
శేష ఉవాచ। ఇతి శ్రుత్వా మహద్వాక్యం పుష్కలో హృది తోషితః । తం దుర్జయం మన్యమానః శరాన్ముంచన్రణేఽభవత్
శేషుడు చెప్పాడు: ఆ గొప్ప మాటలు విని, పుష్కలుడు హృదయంలో ఆనందించాడు. అతడిని ఓడించడం కష్టం అనుకుని, యుద్ధంలో బాణాలు వదలడం ప్రారంభించాడు.
శరసంఘం ప్రముంచంతం కోటిధా పుష్కలం యయౌ । చంపకః కోపసంయుక్తో ధనుః సజ్యమథాకరోత్
పుష్కలుడు కోట్లాది బాణాలను వదులుతుండగా, కోపంతో ఉప్పొంగిన చంపకుడు తన ధనుస్సును సిద్ధం చేసుకున్నాడు.
ముమోచ నిశితాన్బాణాన్వైరివృందవిదారణాన్ । స్వనామచిహ్నితాన్స్వర్ణపుంఖభాగసమన్వితాన్
అతడు పదునైన బాణాలను, శత్రువుల సమూహాలను చీల్చేలా, తన పేరుతో గుర్తు వేసి, బంగారు అంచులతో అలంకరించి వదిలాడు.
తాంశ్చిచ్ఛేద మహావీరః పుష్కలః ప్రధనాంగణే । శరాంధకారం సర్వత్ర ముంచన్బాణాఞ్ఛిలాశితాన్
మహావీరుడైన పుష్కలుడు యుద్ధరంగంలో వాటిని కోసేశాడు. రాళ్లతో ఉన్న పదునైన బాణాలను వదులుతూ, ఆకాశాన్ని చీకటిగా మార్చేశాడు.
స్వబాణచ్ఛేదనం దృష్ట్వా కృతం వీరేణ చంపకః । ఆహ్వయామాస బలినం పుష్కలం కోపపూరితః
తన బాణాలను పుష్కలుడు కోసినదాన్ని చూసి, చంపకుడు కోపంతో పుష్కలుని యుద్ధానికి ఆహ్వానించాడు.
మా ప్రయాహి రణం త్యక్త్వేతి బ్రువన్సమరే పునః । పుష్కలం హృదయే బాణైర్వివ్యాధ దశభిస్త్వరన్
"యుద్ధాన్ని వదిలిపెట్టి పోవద్దు!" అని యుద్ధంలో మళ్లీ పిలుస్తూ, చంపకుడు పుష్కలుని హృదయంలో పది బాణాలతో వేగంగా గాయపరిచాడు.
తే బాణాః పుష్కలస్యాహో హృదయే తీవ్రవేగినః । ఆగత్య సుభృశం లగ్నాః శోణితం పపురూర్జితమ్
ఆ బాణాలు పుష్కలుని హృదయంలో వేగంగా దూసుకెళ్లి బలంగా తగిలి, అతని రక్తాన్ని దాహంగా పీల్చాయి.