సత్రికూటా రాక్షసపూర్దగ్ధా యేన క్షణాద్బలాత్ । అక్షో యేన హతః పుత్రో రాక్షసేంద్రస్య దుర్మతేః
తన బలంతో మూడు కొండలున్న రాక్షసుల నగరాన్ని క్షణంలో కాల్చేశాడు. దుష్టబుద్ధి రాక్షసాధిపతికి కుమారుడైన అక్షుడిని కూడా ఆయన హతమార్చాడు.
ద్రోణోనామ గిరిర్యేన పుచ్ఛాగ్రేణ సదైవతః । ఆనీతో జీవనార్థం తు సైనికానాం ముహుర్ముహుః
ద్రోణ అనే పర్వతాన్ని తన వాలుతో ఎప్పుడూ తీసుకొచ్చేవాడు. సైనికుల ప్రాణాల కోసం ఆయన మళ్లీ మళ్లీ ఆ పర్వతాన్ని తెచ్చేవాడు.
జానాతి రామశ్చారిత్రం నాన్యో జానాతి మూఢధీః । యం కపీంద్రం మనాక్స్వాన్తాన్న విస్మరతి సేవకమ్
ఆయన స్వభావాన్ని రాముడే తెలుసు, మూర్ఖుడైన వాడెవ్వరూ తెలియరు. ఆ కపీసేనాధిపతి తన సేవకుడిని మనసులో కూడా ఎప్పుడూ మర్చిపోడు.
సుగ్రీవాద్యాః కపీంద్రా యే పృథ్వీం సర్వాం గ్రసంతి యే । తే శత్రుఘ్నం నృపం సర్వే సేవంతే ప్రేక్షణోత్సుకాః
సుగ్రీవుడు మొదలుకొని భూమిని మొత్తం మింగగలిగే అన్ని కపీసేనాధిపతులు రాజు శత్రుఘ్నుని సేవిస్తూ, ఆయన దర్శనం కోసం ఆసక్తిగా ఎదురుచూస్తున్నారు.
కుశధ్వజో నీలరత్నో రిపుతాపో మహాస్త్రవిత్ । ప్రతాపాగ్ర్యః సుబాహుశ్చ విమలః సుమదస్తథా
కుశధ్వజుడు, నీలరత్నుడు, శత్రువులకు భయంకరుడు, మహాయుద్ధ నిపుణుడు, పరాక్రమంలో ముందు ఉండే సుబాహు, విమలుడు, అలాగే సుమదుడు—
రాజా వీరమణిః సత్యయుతో రామస్య సేవకః । ఏతేఽన్యేపి నృపా భూమేః పతయః పర్యుపాసతే
సత్యసంపన్నుడైన రాజు వీరమణి, రాముని సేవకుడు—ఇలాంటి వారు, ఇంకా ఇతర భూస్వామ్య రాజులు అందరూ ఆయన దగ్గర సేవలో ఉంటారు.
తత్ర త్వం వీర జలధౌ మశకః కో భవానితి । తజ్జ్ఞాత్వా గచ్ఛ శత్రుఘ్నం కృపాలుం పుత్రకైర్యుతః
అక్కడ నీవు సముద్రంలో ఉన్న దోమ లాంటివాడివి, వీరా! ఇది తెలుసుకుని, నీ కుమారులతో కలిసి కరుణామయుడైన శత్రుఘ్నుని వద్దకు వెళ్ళు.
వాహం సమర్ప్య గంతాసి రామం రాజీవలోచనమ్ । దృష్ట్వా కృతార్థీ కురుషే స్వాంగాని జనుషా సహ
నీ వాహనాన్ని సమర్పించి, నీవు పద్మనేత్రుడైన రాముని దగ్గరకు వెళ్ళవు. ఆయనను దర్శించి, నీ కోరిక నెరవేరి, ఈ జన్మను సఫలంగా చేసుకుంటావు.
శేష ఉవాచ। రాజా ప్రోవాచ తం దూతం ప్రబ్రువంతమనేకధా । ఏతాన్దర్శయసి క్షిప్రం సర్వే న మమగోచరాః
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: రాజు, అనేక విధాలుగా మాట్లాడుతున్న దూతను చూసి, 'ఈవాళ్లను నువ్వు త్వరగా చూపించు. వారు నాకు కనబడటం లేదు' అని అన్నాడు.
యాదృశం మద్బలం దూత తాదృశం న హనూమతః । యో రామం పృష్ఠతః కృత్వా ప్రాగాద్యాగస్య పాలనే
'దూతా! నా బలం హనుమంతుని బలానికి సమానం కాదు. రాముని తనపై కూర్చోబెట్టి, యాగాన్ని రక్షించడానికి వెళ్లినవాడు అతడే.'
యద్యహం మనసా వాచా కర్మణా కుతుకాన్వితః । భజామి రామం తర్హ్యాశు దర్శయిష్యతి స్వాం తనుమ్
'నేను మనసుతో, మాటతో, కార్యంతో, ఆసక్తితో రాముని భజిస్తే, ఆయన తన స్వరూపాన్ని త్వరగా చూపిస్తాడు.'
అన్యథా హనుమన్ముఖ్యా వీరా బధ్నంతు మాం బలాత్ । గృహ్ణంతు వాహం తరసా రామభక్తిసమన్వితాః
'అలా కాకపోతే, హనుమంతుడు మొదలైన వీరులు నన్ను బలవంతంగా బంధించండి లేదా రామభక్తితో నన్ను వేగంగా పట్టుకోండి.'
గచ్ఛ త్వం నృప శత్రుఘ్నం కథయస్వ మమోదితమ్ । సజ్జీభవంతు సుభటా ఏష యామి రణే బలీ
'రాజా! నువ్వు శత్రుఘ్నుని వద్దకు వెళ్లి నా మాటలు చెప్పు. యోధులు సిద్ధంగా ఉండాలి. నేను బలంతో యుద్ధానికి వెళ్తున్నాను.'
స విచార్య యథాయుక్తం కరిష్యతి రణాంగణే । మోచయంతు మహావాహం న వామా మా దదంతు తే
'అతడు యుద్ధరంగంలో యుక్తిగా ఆలోచించి, తగినట్లు చేస్తాడు. మహావాహనాన్ని విడిపించండి; ఎడమవైపు ఇవ్వవద్దు.'
శేష ఉవాచ। ఇతి శ్రుత్వాస్మి తం కృత్వా యయౌ వీరో యతో నృపః । గత్వా నివేదయామాస యథోక్తం సురథేన వై
శేషుడు ఇలా చెప్పాడు: ఇది విని, ఆ మాటల ప్రకారం చేసీ, ఆ వీరుడు రాజు ఉన్న చోటికి వెళ్లాడు. అక్కడికి చేరుకొని, సురథుడు చెప్పినదాన్ని యథావిధిగా రాజుకు వివరంగా చెప్పాడు.
శేష ఉవాచ। తచ్ఛ్రుత్వా భాషితం తస్య సురథస్యాంగదాననాత్ । సజ్జీభూతా రణే సర్వే రథస్థా రణకోవిదాః
శేషుడు ఇలా చెప్పాడు: అంగదుడు చెప్పిన సురథుని మాటలు విని, రథాలలో ఉన్న యుద్ధ నిపుణులైన యోధులు అందరూ యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు.
పటహానాం నినాదోఽభూద్భేరీనాదస్తథైవ చ । వీరాణాం గర్జనానాదాః ప్రాదుర్భూతా రణాంగణే
పటాహాల మ్రోగుడు, బేరిల ధ్వని, అలాగే వీరుల గర్జనలు యుద్ధ భూమిలో ప్రతిధ్వనించాయి.
రథచీత్కారశబ్దేన గజానాం బృంహితేన చ । వ్యాప్తం తత్సకలం విశ్వం దివం యాతో మహారవః
రథాల చక్రాల శబ్దం, ఏనుగుల అరుపులతో ఆ గొప్ప శబ్దం మొత్తం లోకాన్ని నింపింది; ఆ ఘోరమైన ధ్వని ఆకాశాన్ని తాకింది.
రణోత్సాహేన సంయుక్తా వీరా రణవిశారదాః । కుర్వంతి వివిధాన్నాదాన్కాతరస్య భయంకరాన్
యుద్ధ ఉత్సాహంతో నిండిన, యుద్ధ నైపుణ్యం కలిగిన వీరులు, భయపడే వారిలో భయాన్ని కలిగించే విధంగా అనేక భయంకరమైన శబ్దాలు చేశారు.
ఏవం కోలాహలే వృత్తే సురథో నామ భూమిపః । స్వసుతైః సైనికైశ్చాథ వృతః ప్రాయాద్రణాంగణే
అలాంటి కలకలతో ఉన్నప్పుడు, సురథుడు అనే రాజు తన కుమారులు, సైనికులతో కూడి యుద్ధ భూమికి బయలుదేరాడు.
గజైరథైర్హయైః పత్తివ్రజైః పూర్ణాం తు మేదినీమ్ । కుర్వన్సముద్రఇవ తాం ప్లావయన్దదృశే భటైః
ఏనుగులు, రథాలు, గుఱ్ఱాలు, కాలాళ్ల సైన్యాలతో భూమిని యోధులతో నింపి, అది యుద్ధ సముద్రంలా కనిపించింది.
శంఖనాదేన సంఘుష్టం జయనాదైస్తథైవ చ । వీక్ష్య తం ప్రధనోద్యుక్తం సుమతిం ప్రాహ భూమిపః
శంఖధ్వని, విజయ నినాదాలు వినిపించగా, శత్రువు ప్రధాన యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నదాన్ని చూసి, రాజు సుమతిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
శత్రుఘ్న ఉవాచ। ఏష రాజా సమాయాతో మహాసైన్యపరీవృతః । అత్ర యత్కృత్యమస్మాకం తద్వదస్వ మహామతే
శత్రుఘ్నుడు ఇలా అన్నాడు: ఇదిగో, రాజు గొప్ప సైన్యంతో వచ్చాడు. ఈ పరిస్థితిలో మనం ఏమి చేయాలో, ఓ జ్ఞానవంతుడా, చెప్పు.
సుమతిరువాచ। యోద్ధవ్యమత్ర బహుభిర్వీరై రణవిశారదైః । పుష్కలాదిభిరత్యుగ్రైః సర్వశస్త్రాస్త్రకోవిదైః
సుమతి ఇలా అన్నాడు: ఇక్కడ పుష్కలుడు మొదలైన యుద్ధ నైపుణ్యం కలిగిన అనేక మంది వీరులు, అన్ని ఆయుధాలలో నిపుణులు యుద్ధం చేయాలి.
రాజ్ఞా సహ సమీరస్య పుత్రః పరమశౌర్యవాన్ । యుద్ధం కరోతు సుబలః పరయుద్ధవిశారదః
రాజుతో పాటు సమీరుని కుమారుడు, గొప్ప పరాక్రమం కలవాడు, బలవంతుడు, శత్రు సైన్యాలపై యుద్ధ నైపుణ్యం కలవాడు, యుద్ధంలో పాల్గొనాలి.
శేష ఉవాచ। ఇతి బ్రూతే మహామాత్యో యావత్తావన్నృపాత్మజాః । రణాంగణే ధనూంష్యద్ధా స్ఫారయామాసురుద్ధతాః
శేషుడు ఇలా చెప్పాడు: అలా మంత్రివర్యుడు మాట్లాడుతుండగా, రాజు కుమారులు యుద్ధ భూమిలో ధనుస్సులను పట్టుకొని, బలంగా ఎక్కించుకొని సిద్ధమయ్యారు.
తాన్వీక్ష్య యోధాః సుబలాః పుష్కలాద్యా రణోత్కటాః । అభిజగ్ముః స్యందనైః స్వైర్ధనుర్బాణకరా మతాః
వారిని చూసి, పుష్కలుడు మొదలైన బలవంతులైన యుద్ధ వీరులు తమ తమ రథాలలో, ధనుస్సులు, బాణాలు పట్టుకొని యుద్ధానికి ముందుకు వచ్చారు.
చంపకేన మహావీరః పుష్కలః పరమాస్త్రవిత్ । ద్వైరథేనైవ యుయుధే మహావీరేణ శాలినా
పుష్కలుడు, మహా వీరుడు, అస్త్రములలో నిపుణుడు, చంపకుడితో రథంపై రథయుద్ధం చేశాడు.
మోహకం యోధయామాస జానకిః స కుశధ్వజః । రిపుంజయేన విమలో దుర్వారేణ సుబాహుకః
జనకుని కుమారుడు కుశధ్వజుడు మోహకుడితో యుద్ధం చేశాడు; విమలుడు రిపుంజయుడిని, సుబాహుకుడు దుర్వారుడిని ఎదుర్కొన్నాడు.
ప్రతాపినా ప్రతాపాగ్ర్యో బలమోదేన చాంగదః । హర్యక్షేణ నీలరత్నః సహదేవేన సత్యవాన్
పరాక్రమంలో ముందున్న ప్రతాపినుడు బలమోదుడితో యుద్ధం చేశాడు; అంగదుడు హర్యక్షుడిని, నీలరత్నుడు సత్యవాన్ను, సహదేవుడు కూడా యుద్ధంలో పాల్గొన్నాడు.