వ్రజ త్వం సమరే యోద్ధుమన్యాన్మానివరాన్నృపాన్ । వీరసింహముఖాన్కీశ మచ్చింతాం మా కురు ప్రభో
నీవు యుద్ధంలో ఇతర మహారాజులతో, వీరసింహాదులాంటి రాజులతో పోరాడేందుకు వెళ్ళు. ఓ వానరాధిపతి, నా గురించి ఆందోళన పడవద్దు ప్రభూ.
వాచమిత్థం సమాకర్ణ్య హనూమాన్ధీరసేవితామ్ । జగామ సమరే యోద్ధుం వీరసింహం నృపానుజమ్
అలాంటి ధైర్యభరితమైన మాటలు విని, హనుమంతుడు యుద్ధంలో రాజుని తమ్ముడు అయిన వీరసింహుడితో పోరాడేందుకు వెళ్లాడు.
లక్ష్మీనిధిః సుతేనాస్య శుభాంగదసుసంజ్ఞినా । ద్వైరథేన ప్రయుయుధే మహాశస్త్రాస్త్రవేదినా
లక్ష్మీనిధి తన కుమారుడు శుభాంగదునితో, గొప్ప ఆయుధాలు, అస్త్రాలలో నైపుణ్యం కలవాడైన వాడితో, ఒంటరిగా యుద్ధానికి దిగాడు.
బలమిత్రేణ సుమదః స్వప్రతాపబలోర్జితః । యోద్ధుం సశస్త్రః సంగ్రామం విచచార నృపాత్మజః
బలమిత్రుని సహాయంతో, తన శౌర్యం, బలంతో ఉత్సాహంగా ఉన్న సుమదుడు, ఆయుధాలతో యుద్ధరంగంలోకి ప్రవేశించాడు.
ఆహ్వయంతం నృపం దృష్ట్వా ద్వైరథే యుద్ధకోవిదః । పుష్కలో రుక్మఖచితే రథే తిష్ఠన్యయౌ హి తమ్
రాజు ఒంటరి యుద్ధానికి పిలుస్తున్నాడని చూచి, యుద్ధంలో నైపుణ్యం కలిగిన పుష్కలుడు, బంగారు అలంకారాలతో ఉన్న రథంపై నిలబడి అతని వద్దకు వెళ్లాడు.
రాజా తమాగతం దృష్ట్వా పుష్కలం యుద్ధకోవిదమ్ । ఉవాచ నిర్భియా వాణ్యా రణమధ్యే సుభాషితః
పుష్కలుడు, యుద్ధ నిపుణుడు తనవద్దకు వస్తున్నాడని చూసిన రాజు, యుద్ధమధ్యంలో భయమేమీ లేకుండా, మంచి మాటలు పలికాడు.
వీరమణిరువాచ। బాలమాయాహి మాం క్రుద్ధం సంగ్రామే చండకోపనమ్ । గచ్ఛ ప్రాణపరీప్సాయై మా యుద్ధం కురు మే సహ
వీరమణి ఇలా అన్నాడు: 'బాలా! నేను కోపంతో ఉన్నాను, యుద్ధంలో భయంకరుడిని. నీకు ప్రాణాలు కావాలంటే వెళ్ళిపో, నాతో యుద్ధం చేయకు.'
త్వాదృశాన్బాలకాన్భూపా మాదృశాః కృపయంతి హి । ప్రహరంతి న చైతాన్వై తస్మాద్గచ్ఛ రణాద్బహిః
'నీవంటి బాలురిని మాదిరి రాజులు కనికరంతో చూస్తారు, వారిని కొట్టరు కూడా. అందుకే యుద్ధరంగం వదిలి వెళ్ళిపో.'
యావత్త్వం న మయా దృష్టశ్చక్షుర్భ్యాం తావదున్మనాః । సాంప్రతం త్వాం ప్రహర్తుం న మనః సమభికాంక్షతి
'నిన్ను నా కన్నులతో చూడకముందు యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా ఉన్నాను. ఇప్పుడు నిన్ను చూసాక, నిన్ను కొట్టాలనే మనసు లేదు.'
యత్త్వయా మత్సుతో బాణైర్భిన్నో మూర్చ్ఛీకృతః పునః । సర్వం మయా క్షాంతమద్య తవబాలధియో మహత్
'నువ్వు నా కుమారుణ్ణి బాణాలతో గాయపర్చినదాన్ని, అతడు అపస్మారంలో పడినదాన్ని, నీ బాలిష్టతను గుర్తించి, ఈ రోజు పూర్తిగా మన్నించాను.'
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య పుష్కలో నిజగాద తమ్ । పుష్కల ఉవాచ। బాలోఽహం త్వం మహావృద్ధః సర్వశస్త్రాస్త్రకోవిదః
ఈ మాటలు విన్న పుష్కలుడు ఇలా సమాధానమిచ్చాడు: 'నేను బాలుడిని, నువ్వు వృద్ధుడవు, అన్ని ఆయుధాలలో నైపుణ్యం కలవాడవు.'
క్షత్రియాణాం మతం చైవ యే బలాధిక్యసంయుతాః । త ఏవ వృద్ధా భూపాగ్ర్య న వయోవృద్ధతాం గతాః
'కాని క్షత్రియులలో, బలవంతులు, శక్తివంతులు వృద్ధులుగా పరిగణించబడతారు, వయస్సు ఎక్కువగా ఉండడమే వృద్ధత కాదు.'
మయా తే మూర్చ్ఛితః పుత్రః సశౌర్యబలదర్పితః । ఇదానీం త్వామహం శస్త్రైః పాతయిష్యామి సంగరే
'నీ కుమారుడు తన శౌర్యం, బలంతో గర్వించి నాతో యుద్ధించి అపస్మారంలో పడిపోయాడు. ఇప్పుడు నిన్ను నేను ఆయుధాలతో యుద్ధంలో పడగొడతాను.'
తస్మాత్త్వం యత్నతస్తిష్ఠ రాజన్సంగ్రామమూర్ధని । రామభక్తం న మాం కశ్చిజ్జయతీంద్రపదే స్థితః
'కాబట్టి రాజా! యుద్ధరంగంలో ధైర్యంగా నిలబడు. రామునికి భక్తుడైన నన్ను ఎవరూ ఓడించలేరు.'
ఇత్థం భాషితమాశ్రుత్య పుష్కలస్య నృపాగ్రణీః । జహాస బాలం సంవీక్ష్య కోపం చ వ్యదధాత్పునః
పుష్కలుడు ఇలా మాట్లాడినదాన్ని విని, రాజులలో శ్రేష్ఠుడు, బాలుణ్ణి చూసి నవ్వి, మళ్లీ కోపంతో నిండిపోయాడు.
తం వై కుపితమాలక్ష్య భరతాత్మజ ఉన్మదః । జఘాన శరవింశత్యా రాజానం హృది తీక్ష్ణయా
అతడు కోపంతో ఉన్నాడని గమనించిన భరతుని కుమారుడు ఉన్మాదుడు, రాజును పదిహేను పదునైన బాణాలతో గుండెల్లో గాయపరిచాడు.
రాజా తానాగతాన్దృష్ట్వా బాణాంస్తేన విమోచితాన్ । చిచ్ఛేద పరమక్రుద్ధః శరైస్తీక్ష్ణైరనేకధా
రాజు, అతడు వదిలిన ఆ బాణాలు వస్తున్నాయని చూసి, తీవ్రమైన కోపంతో, అనేక పదునైన బాణాలతో వాటిని ముక్కలు చేశాడు.
తద్బాణచ్ఛేదనం దృష్ట్వా భారతిః పరవీరహా । చుకోప హృదయేఽత్యంతం రాజానం చ త్రిభిః శరైః
తన బాణాలు ముక్కలు అయినదాన్ని చూసి, శత్రువులను సంహరించేవాడు అయిన భారతి, హృదయంలో తీవ్రమైన కోపంతో రాజును మూడు బాణాలతో గాయపరిచాడు.
వివ్యాధ భాలే భూపాల పుత్రః పుష్కలసంజ్ఞకః । తత్ర లగ్నా విరేజుస్తే త్రికూటశిఖరాణి కిమ్
రాజు కుమారుడు పుష్కలుడు, రాజుని నుదుటిలో బాణంతో గాయపరిచాడు. ఆ బాణాలు అక్కడే నిలిచి, త్రికూట పర్వత శిఖరాల్లా మెరిశాయి.
తైర్బాణైర్వ్యథితో రాజా జఘాన నవభిః శరైః । హృదయే పుష్కలం వీరం మహాకోపసమన్వితః । తైర్వత్సదన్తైర్బహ్వస్రం పీతం రామానుజాఙ్గజమ్
ఆ బాణాల వల్ల బాధపడ్డ రాజు, తీవ్రమైన కోపంతో, వీరుడైన పుష్కలుని గుండెల్లో తొమ్మిది బాణాలతో గాయపరిచాడు. ఆ బాణాలు, దూడల పళ్ళలా పదునుగా ఉండి, రాముని తమ్ముడి కుమారుని శరీరం నుండి ఎక్కువ రక్తాన్ని పీల్చాయి.
సర్పా ఆశీవిషా యద్వత్క్రుద్ధాస్తద్వపుషి స్థితాః । పరమం కోపమాపన్నః పుష్కలో భూమిపం పునః
పాములు కోపంతో ఒంటిలో ఉండే విధంగా, పుష్కలుడు కూడా తీవ్రమైన కోపంతో మళ్లీ రాజును ఎదుర్కొన్నాడు.
బాణానాం శతకేనాశు బిభేద శితపర్వణామ్ । తైర్బాణైః కవచం భిన్నం కిరీటః సశిరస్త్రకః
పుష్కలుడు వంద నులుపు బాణాలతో వేగంగా అతనిని గాయపరిచాడు. ఆ బాణాలతో అతని కవచం పగిలిపోయింది, కిరీటంతో పాటు తలపై అలంకారమూ విరిగిపోయింది.
రథో ధనుర్మహత్సజ్యం ఛిన్నం కోపపరిప్లవాత్ । క్షతజేన పరిప్లుష్టో బాణభిన్నకలేవరః
పెద్ద విల్లు, రథం కోపంతో నాశనం అయ్యాయి. బాణాలతో గాయపడి, రక్తంలో తడిసి అతని శరీరం నిలిచింది.
అన్యం స్యందనమారుహ్య జగామ భరతాత్మజమ్ । ధన్యోసి వీర రామస్య చరణాబ్జమధువ్రత
ఇంకొక రథంపై ఎక్కి, భరతుని కుమారుని దగ్గరికి వచ్చి ఇలా అన్నాడు: 'రాముని పాదారవిందానికి మధుపురి లాగా నీవు నిబద్ధుడవు, వీరుడా, నీవు ధన్యుడు.'
మహత్కృతం కర్మ తేఽద్య యదహం విరథీకృతః । ప్రాణాన్రక్షస్వ భో వీర సాంప్రతం మయి యుద్ధ్యతి
'నీవు ఈ రోజు గొప్ప పని చేశావు. ఎందుకంటే నేను రథం లేకుండా పోయాను. ఇప్పుడు నాతో యుద్ధం చేస్తూ, నీ ప్రాణాలను కాపాడుకో వీరుడా!'
సులభా న తవ ప్రాణాః కాలరూపే మయి స్థితే । ఇత్యుక్త్వా వ్యహనద్బాణైరసంఖ్యైః శస్త్రకోవిదః
'నేను మరణ స్వరూపంగా నిలిచినప్పుడు నీ ప్రాణాలు సులభంగా నిలవవు.' అని చెప్పి, ఆయుధాల్లో నిపుణుడు అనేక బాణాలతో దాడి చేశాడు.
భూమౌ దిశి చ తద్బాణా నాన్యద్దృశ్యేత తత్ర హ । అనేకే గజసాహస్రా భిన్నా అశ్వాః సమంతతః
భూమి మీద, చుట్టూ అన్ని దిశల్లో ఆ బాణాలే కనిపించాయి, వేరే ఏదీ కనబడలేదు. అనేక ఏనుగులు చీలిపోయాయి, గుర్రాలు చుట్టూ పడిపోయాయి.
రథారథియుతాస్తేన ఛిన్నా భిన్నా ద్విధాకృతాః । శోణితౌఘా సరిత్తత్ర ప్రసుస్రావ రణాంగణే
రథాలు, రథసారథులు కోసివేయబడి, పగిలి రెండు ముక్కలయ్యారు. యుద్ధభూమిలో రక్త ప్రవాహాలు నదిలా పారిపోయాయి.
యత్రోన్మదా హి మాతంగా దృశ్యంతే శైలశృంగవత్ । కేశాః శైవాలలక్ష్యాస్తే ముహుః ప్రాణిశిరః స్థితాః
అక్కడ పర్వత శిఖరాల్లా ఉన్న పిచ్చి ఏనుగులు కనిపించాయి. వాటి తలపై బూడిదతో గుర్తులు ఉన్న వెంట్రుకలు పలుమార్లు మెరిసాయి.
అనేకే పాణయశ్ఛిన్నా వీరాణాం ముద్రికాశ్రియః । దృశ్యంతే అహివత్తత్ర చందనాదికరూషితాః
అనేక వీరుల చేతులు, ఉంగరాలతో అలంకరించబడి, చందనం మొదలైన లేపనాలతో ముదురు రంగులో, పాముల్లా అక్కడ కనిపించాయి.