తస్మై స కథయామాస హయం నీతం రఘోః పతేః । వాజిమేధాయ నిర్ముక్తం స్వచ్ఛందగతిమద్భుతమ్
రఘువంశాధిపతి వదిలిన అశ్వమేధ గుర్రాన్ని తీసుకొచ్చారని, అది ఆశ్చర్యకరంగా స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తుందని అతనికి తెలియజేశారు.
రక్షితం శత్రుసూదేన మహాబలసమేతినా । తచ్ఛ్రుత్వా వచనం తస్య నృపో వీరమణిర్మహాన్
శత్రువులను సంహరించే మహాబలుడు, గొప్ప సైన్యం కాపాడుతున్నదని విని, రాజు వీరమణి ఆ మాటలు ఆలకించాడు.
నాతిప్రశంసయామాస తత్కర్మ సుమహామతిః । నీత్వా పునః సమాయాంతం చౌరస్యేవ విచేష్టితమ్
అతడు ఆ కార్యాన్ని ఎక్కువగా పొగిడలేదు. మేధావి అయిన రాజు, దొంగతనంలా అనిపించిన ఆ చర్యను తక్కువగా భావించాడు.
కథయామాస జామాత్రే శివాయాద్భుతకర్మణే । అర్ధాంగనాధరాయాంగభూషాయ చంద్రధారిణే
ఆ విషయం తన అల్లుడు, అద్భుత కార్యసాధకుడు, అర్ధనారీశ్వరుడు, చంద్రధారి అయిన శివుడికి వివరించాడు.
తేన సంమంత్రయామాస నృపో వీరమణిర్మహాన్ । పుత్రసృష్టం మహత్కర్మ వినింద్యం మహతాం మతః
రాజు వీరమణి తన అల్లుడు శివునితో ఆ విషయాన్ని చర్చించాడు. తన కుమారుడు చేసిన ఆ గొప్ప కార్యాన్ని మహాత్ముల దృష్టిలో నిందనీయమని భావించాడు.
శివ ఉవాచ। రాజన్పుత్రేణ భవతః కృతం కర్మ మహాద్భుతమ్ । యో జహార మహావాహంరామచంద్రస్య ధీమతః
శివుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా! నీ కుమారుడు అద్భుతమైన పని చేశాడు. ధీమంతుడు రాముని గొప్ప గుర్రాన్ని పట్టుకున్నాడు.
అద్య యుద్ధం మహద్భాతి సురాసురవిమోహనమ్ । శత్రుఘ్నేన మహారాజ్ఞా వీరకోట్యేకరక్షిణా
ఈ రోజు దేవతలూ, దానవులూ ఆశ్చర్యపోయేలా గొప్ప యుద్ధం జరుగుతుంది. కోటి వీరులను కాపాడే మహారాజు శత్రుఘ్నుడు యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు.
మయా యో ధ్రియతే స్వాంతే జిహ్వయా ప్రోచ్యతే హి యః । తస్య రామస్యయజ్ఞాంగం జహార తవ పుత్రకః
నా హృదయంలో నిలిచి, నా నాలుక పలికే రాముని యజ్ఞ గుర్రాన్ని నీ కుమారుడు పట్టుకున్నాడు.
పరమత్ర మహాఁల్లాభో భవిష్యతితరాం రణే । యద్రామచరణాంభోజం ద్రక్ష్యామః స్వీయసేవితమ్
ఈ యుద్ధంలో మనకు గొప్ప లాభం కలుగుతుంది. ఎందుకంటే మనం రాముని పదపద్మాలను, ఆయన భక్తులు పూజించే ఆ పాదాలను దర్శించగలుగుతాము.
అత్ర యత్నో మహాన్కార్యో హయస్య పరిరక్షణే । నయిష్యంతి బలాద్వాహం మయా రక్షితమప్యముమ్
ఇక్కడ గుర్రాన్ని కాపాడటానికి ఎంతో జాగ్రత్త అవసరం. నేను ఎంత కాపాడినా, వారు బలవంతంగా దానిని తీసుకెళ్లేందుకు ప్రయత్నిస్తారు.
తస్మాదిమం మహారాజ రాజ్యేన సహ సన్నతః । వాజినం భోజనం దత్వా ప్రేక్షస్వాంఘ్రియుగం తతః
కాబట్టి మహారాజా! వినయంతో, ఈ గుర్రాన్ని నీ రాజ్యంతో పాటు భోజనంగా సమర్పించి, ఆ తరువాత ఆయన పాదయుగాన్ని దర్శించు.
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య శివస్య స నృపోత్తమః । ఉవాచ తం సురేంద్రాదివంద్యపాదాంబుజద్వయమ్
శివుని ఈ మాటలు విని, ఆ మహారాజు, ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు పూజించే పాదపద్మాలను కలిగిన వానికి సమాధానమిచ్చాడు.
వీరమణిరువాచ। క్షత్రియాణామయం ధర్మో యత్ప్రతాపస్య రక్షణమ్ । తదసౌ క్రాంతుముద్యుక్తః క్రతునా హయసంజ్ఞినా
వీరమణి ఇలా అన్నాడు: క్షత్రియుల ధర్మం అంటే తమ పరాక్రమాన్ని కాపాడటం. అందుకే, ఆ యజ్ఞానికి ఉద్దేశించిన గుర్రాన్ని పట్టుకోవడానికి అతడు బయలుదేరాడు.
తస్మాద్రక్ష్యః స్వప్రతాపో యేనకేనాపి మానినా । యావచ్ఛక్యం కర్మ కృత్వా శరీరవ్యయకారిణా
అందువల్ల, తన పరాక్రమాన్ని ఎలాగైనా, ఎంతకాలమైనా, శరీరం త్యాగం చేసినా కాపాడాలి.
సర్వం కృతం సుతేనేదం గృహీతోఽశ్వ పునర్యతః । కోపితం రామభూపాలం సమయార్హం కురు ప్రభో
నా కుమారుడు అన్నీ చేసేశాడు; గుర్రాన్ని మళ్లీ పట్టుకున్నాడు. రాముడు కోపగించుకున్నాడు కాబట్టి, ప్రభూ, ఇప్పుడు పరిస్థితికి తగినట్లు నీవు చేయాలి.
క్షత్త్రియాణామిదం కర్మ కర్తవ్యార్హం భవేన్నహి । యదకస్మాద్రిపోః పాదౌ ప్రణమేద్భయవిహ్వలః
క్షత్రియులకు ఇది తగిన పని కాదు — అకస్మాత్తుగా భయంతో శత్రువు పాదాల వద్ద వంగిపోవడం సరి కాదు.
రిపవో విహసంత్యేనం కాతరోఽయం నృపాధమః । క్షుద్రః ప్రాకృతవన్నీచో నతవాన్భయవిహ్వలః
శత్రువులు అతన్ని చూసి నవ్వుతూ, 'ఇతడు భయపడే వాడు, రాజులలో అతి నీచుడు, చిన్న మనిషిలా భయంతో వంగిపోయాడు' అని అపహాస్యం చేస్తారు.
తస్మాద్భవాన్యథాయోగ్యం యోద్ధవ్యే సముపస్థితే । యద్విధేయం విచార్యైవ కర్తవ్యం భక్తరక్షణమ్
కాబట్టి, యుద్ధం సమీపించినప్పుడు, యోగ్యంగా వ్యవహరించాలి. ఏది చేయాలో బాగా ఆలోచించి, భక్తుడిని రక్షించాలి.
శేష ఉవాచ। ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య చంద్రచూడోవదద్వచః । ప్రహసన్మేఘగంభీరవాణ్యా సంమోహయన్మనః
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: ఈ మాటలు విని, చంద్రచూడుడు మేఘంలా గంభీరమైన స్వరంతో నవ్వుతూ, మనస్సును మాయ చేయడం వంటి మాటలు చెప్పాడు.
యది దేవాస్త్రయస్త్రింశత్కోటయః సముపస్థితాః । తథాపి త్వత్తః కేనాశ్వో గృహ్యతే మమ రక్షితుః
ముప్పత్తుమూడు కోట్ల దేవతలు కూడి వచ్చినా, నా రక్షకుడైన నీవు ఉన్నప్పుడు ఎవరు గుర్రాన్ని పట్టుకోగలరు?
యది రామః సమాగత్య స్వాత్మానం దర్శయిష్యతి । తదాహం చరణౌ తస్య ప్రణమామి సుకోమలౌ
రాముడు స్వయంగా వచ్చి తన అసలైన రూపాన్ని చూపిస్తే, అప్పుడు నేను అతని అందమైన పాదాలకు వందనం చేస్తాను.
స్వామినా న హి యోద్ధవ్యం మహాన నయ ఉచ్యతే । అన్యే వీరాస్తృణప్రాయాః కించిత్కర్తుం న వై క్షమాః
తన యజమానితో యుద్ధం చేయడం సరికాదు — ఇదే గొప్ప నియమం. మిగతా వీరులు పుల్లల్లా లేరు, వారు ఏమీ చేయలేరు.
తస్మాద్యుద్ధ్యస్వ రాజేంద్ర రక్షకే మయి సుస్థితే । కో గృహ్ణాతి బలాద్వాహం త్రిలోకీ యది సంగతా
కాబట్టి, రాజా, నేను నిన్ను బలంగా కాపాడుతున్నప్పుడు నీవు ధైర్యంగా యుద్ధం చేయు. మూడు లోకాలు కూడి వచ్చినా, ఎవరు బలవంతంగా గుర్రాన్ని పట్టుకోగలరు?
శేష ఉవాచ। ఏతద్వచః పరం శ్రుత్వా చంద్రచూడస్య భూమిపః । జహర్ష మానసేఽత్యంతం యుద్ధకర్మణి కౌతుకీ
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: చంద్రచూడుడి గొప్ప మాటలు విని, రాజు హృదయంలో ఎంతో ఆనందంతో యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా మారాడు.
శేష ఉవాచ। సేనాచరా మహారాజ్ఞో మహాబలసమన్వితాః । సమాగతాస్తం పశ్యంతో హయం రామస్య భూపతేః
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: మహారాజు సేనలోని గుప్తచారులు, గొప్ప బలంతో కూడిన వారు, రాముని గుర్రాన్ని చూస్తూ అక్కడ చేరుకున్నారు.
క్వా సావశ్వః కేన నీతః కథం వా దృశ్యతే న సః । కో గంతా యమపుర్యాం వై వాహం హృత్వా సుమందధీః
ఆ గుర్రం ఎక్కడ ఉంది? దాన్ని ఎవరు తీసుకెళ్లారు? ఎందుకు కనిపించడంలేదు? ఎవరు దాన్ని దొంగిలించి, నిశ్చింతగా యమపురికి వెళ్ళగలరు?
విలోకయంతస్తన్మార్గం యావత్సేనాచరా రఘోః । తావత్ప్రాప్తో మహారాజో మహాసైన్యపరీవృతః
రఘువంశపు సేన గుప్తచారులు ఆ మార్గాన్ని వెతుకుతుండగా, అదే సమయంలో గొప్ప సైన్యంతో కూడిన మహారాజు అక్కడికి వచ్చాడు.
పప్రచ్ఛ సేవకాన్సర్వాన్కుత్రాశ్వో మమ సాంప్రతమ్ । న దృశ్యతే కథం వాహః స్వర్ణపత్రసుశోభితః
అతడు తన సేవకులను అడిగాడు: 'నా గుర్రం ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉంది? బంగారు అలంకారాలతో అలంకరించిన గుర్రం ఎందుకు కనిపించడంలేదు?'
ఇతి తద్వచనం శ్రుత్వా సేవకాస్తే హయానుగాః । ప్రోచుర్నాథ మనోవేగో వాహః కేనాపి కాననే
ఆ మాటలు విని, గుర్రాన్ని అనుసరించిన సేవకులు ఇలా అన్నారు: 'ప్రభూ, మనస్సు వేగంతో ఉన్న ఆ గుర్రాన్ని ఎవరో అడవిలో తీసుకెళ్లారు.'
హృతో న లక్ష్యతే తస్మాదస్మాభిర్మార్గకోవిదైః । తదత్ర యత్నః కర్తవ్యో హయప్రాప్తిం ప్రతి ప్రభో
'దాన్ని ఎవరో దొంగిలించారు, మేము ఎంత వెతికినా కనుగొనలేకపోయాం. అందుకే, ప్రభూ, ఇక్కడ గుర్రాన్ని తిరిగి పొందేందుకు ప్రయత్నం చేయాలి.'