ఊచుః పతిం కమలమధ్యపిశంగవర్ణా -। స్తామ్రాధరప్రతిభయాహతవిద్రుమాభాః । దంతవ్రజప్రమితహాస్యసుశోభివక్త్రాః । కామస్య బాణనయనాదివిమోహనాభాః
వారు తమ ప్రభువుతో ఇలా అన్నారు. వారి ముఖాలు కమలపు నడుల వర్ణంతో మెరిసిపోతూ, పెదాలు తామ్రవర్ణంలో, పళ్ల తళుకు పద్మరాగపు వర్ణంలో, కాంతివంతమైన ముఖాలు, కామదేవుని బాణాల్లాంటి కళ్ళతో మోహింపజేసేవి.
స్త్రియ ఊచుః। కాంతకోయం మహానర్వాస్వర్ణపత్రైకశోభితః । కస్య వా భాతి శోభాఢ్యో గృహాణ స్వబలాదిమమ్
స్త్రీలు చెప్పారు: ప్రియుడా! ఈ గొప్ప గుర్రం ఎవరిది? బంగారు పలకతో అలంకరించబడి, ఇంత అందంగా మెరిసిపోతున్నది ఎవరి గుర్రం? నీవు బలవంతుడవు, దీన్ని తీసుకో.
శేష ఉవాచ। తదుక్తం వచ ఆకర్ణ్య లీలాలలితలోచనః । జగ్రాహ హయమేకేన కరపద్మేన లీలయా
శేషుడు చెప్పాడు: వారి మాటలు విని, లీలగా చిలిపి చూపులతో ఉన్న అతడు, ఒక పద్మపుష్పం వంటి చేతితో ఆ గుర్రాన్ని సులభంగా పట్టుకున్నాడు.
వాచయిత్వా స్వర్ణపత్రం స్పష్టవర్ణసమన్వితమ్ । జహాస మహిలామధ్యే జగాద వచనం పునః
ఆ బంగారు పలకపై స్పష్టమైన అక్షరాలతో వ్రాసినదాన్ని చదివి, స్త్రీల మధ్య నవ్వుతూ, మళ్లీ ఇలా అన్నాడు.
రుక్మాంగద ఉవాచ। పృథివ్యాం నాస్తి మే పిత్రా సమః శౌర్యేణ చ శ్రియా । తస్మిన్కథం విధత్తే స ఉత్సేకం రామభూమిపః
రుక్మాంగదుడు ఇలా అన్నాడు: భూమి మీద నా తండ్రికి ధైర్యంలో, వైభవంలో సమానుడు ఎవరూ లేరు. అలాంటి ఆయనను రాముని రాజు ఎందుకు నిర్లక్ష్యం చేస్తున్నాడు?
యస్య రక్షాం ప్రకురుతే సదా రుద్రః పినాకధృక్ । యం దేవా దానవా యక్షా నమంతి మణిమౌలిభిః
దేవతలూ, దానవులూ, యక్షులూ తమ మణిమకుటాలతో నమస్కరించే వాడిని, పినాకధారి రుద్రుడు ఎల్లప్పుడూ రక్షించే వాడిని—
కురుతాద్వాజిమేధం వై జనకో మే మహాబలః । యా త్వేష వాజిశాలాయాం బధ్నంతు మమ వై భటాః
నా పరాక్రమశాలి తండ్రి జనకుడు అశ్వమేధ యాగం చేయాలని అనుమతించండి. కానీ ఈ గుర్రాన్ని మా సైనికులు గదిలో కట్టివేయాలి.
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య మహిలాస్తా మనోహరాః । ప్రహర్షవదనా జాతాః కాంతం తు పరిరేభిరే
ఈ మాటలు విని ఆ అందమైన స్త్రీలు ఆనందంతో మెరిసిపోయారు. వారు తమ ప్రియుడిని హృదయంగా ఆలింగనం చేశారు.
గృహీత్వా చ హయం పుత్రో రాజ్ఞో వీరమణేర్మహాన్ । పురం పత్నీసమాయుక్తో మహోత్సాహమవీవిశత్
రాజు వీరమణి కుమారుడు ఆ గుర్రాన్ని పట్టుకుని, భార్యలతో కలిసి ఉత్సాహంగా నగరంలోకి ప్రవేశించాడు.
మృదంగధ్వనిషు ప్రోచ్చైరాహతేషు సమంతతః । బందిభిః సంస్తుతః ప్రాగాత్స్వపితుర్మందిరం మహత్
మృదంగాల ధ్వని ప్రతిధ్వనిస్తూ, బందులు స్తుతిస్తూ, అతడు తన తండ్రి మహా మందిరానికి వెళ్లాడు.
తస్మై స కథయామాస హయం నీతం రఘోః పతేః । వాజిమేధాయ నిర్ముక్తం స్వచ్ఛందగతిమద్భుతమ్
రఘువంశాధిపతి వదిలిన అశ్వమేధ గుర్రాన్ని తీసుకొచ్చారని, అది ఆశ్చర్యకరంగా స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తుందని అతనికి తెలియజేశారు.
రక్షితం శత్రుసూదేన మహాబలసమేతినా । తచ్ఛ్రుత్వా వచనం తస్య నృపో వీరమణిర్మహాన్
శత్రువులను సంహరించే మహాబలుడు, గొప్ప సైన్యం కాపాడుతున్నదని విని, రాజు వీరమణి ఆ మాటలు ఆలకించాడు.
నాతిప్రశంసయామాస తత్కర్మ సుమహామతిః । నీత్వా పునః సమాయాంతం చౌరస్యేవ విచేష్టితమ్
అతడు ఆ కార్యాన్ని ఎక్కువగా పొగిడలేదు. మేధావి అయిన రాజు, దొంగతనంలా అనిపించిన ఆ చర్యను తక్కువగా భావించాడు.
కథయామాస జామాత్రే శివాయాద్భుతకర్మణే । అర్ధాంగనాధరాయాంగభూషాయ చంద్రధారిణే
ఆ విషయం తన అల్లుడు, అద్భుత కార్యసాధకుడు, అర్ధనారీశ్వరుడు, చంద్రధారి అయిన శివుడికి వివరించాడు.
తేన సంమంత్రయామాస నృపో వీరమణిర్మహాన్ । పుత్రసృష్టం మహత్కర్మ వినింద్యం మహతాం మతః
రాజు వీరమణి తన అల్లుడు శివునితో ఆ విషయాన్ని చర్చించాడు. తన కుమారుడు చేసిన ఆ గొప్ప కార్యాన్ని మహాత్ముల దృష్టిలో నిందనీయమని భావించాడు.
శివ ఉవాచ। రాజన్పుత్రేణ భవతః కృతం కర్మ మహాద్భుతమ్ । యో జహార మహావాహంరామచంద్రస్య ధీమతః
శివుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా! నీ కుమారుడు అద్భుతమైన పని చేశాడు. ధీమంతుడు రాముని గొప్ప గుర్రాన్ని పట్టుకున్నాడు.
అద్య యుద్ధం మహద్భాతి సురాసురవిమోహనమ్ । శత్రుఘ్నేన మహారాజ్ఞా వీరకోట్యేకరక్షిణా
ఈ రోజు దేవతలూ, దానవులూ ఆశ్చర్యపోయేలా గొప్ప యుద్ధం జరుగుతుంది. కోటి వీరులను కాపాడే మహారాజు శత్రుఘ్నుడు యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు.
మయా యో ధ్రియతే స్వాంతే జిహ్వయా ప్రోచ్యతే హి యః । తస్య రామస్యయజ్ఞాంగం జహార తవ పుత్రకః
నా హృదయంలో నిలిచి, నా నాలుక పలికే రాముని యజ్ఞ గుర్రాన్ని నీ కుమారుడు పట్టుకున్నాడు.
పరమత్ర మహాఁల్లాభో భవిష్యతితరాం రణే । యద్రామచరణాంభోజం ద్రక్ష్యామః స్వీయసేవితమ్
ఈ యుద్ధంలో మనకు గొప్ప లాభం కలుగుతుంది. ఎందుకంటే మనం రాముని పదపద్మాలను, ఆయన భక్తులు పూజించే ఆ పాదాలను దర్శించగలుగుతాము.
అత్ర యత్నో మహాన్కార్యో హయస్య పరిరక్షణే । నయిష్యంతి బలాద్వాహం మయా రక్షితమప్యముమ్
ఇక్కడ గుర్రాన్ని కాపాడటానికి ఎంతో జాగ్రత్త అవసరం. నేను ఎంత కాపాడినా, వారు బలవంతంగా దానిని తీసుకెళ్లేందుకు ప్రయత్నిస్తారు.
తస్మాదిమం మహారాజ రాజ్యేన సహ సన్నతః । వాజినం భోజనం దత్వా ప్రేక్షస్వాంఘ్రియుగం తతః
కాబట్టి మహారాజా! వినయంతో, ఈ గుర్రాన్ని నీ రాజ్యంతో పాటు భోజనంగా సమర్పించి, ఆ తరువాత ఆయన పాదయుగాన్ని దర్శించు.
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య శివస్య స నృపోత్తమః । ఉవాచ తం సురేంద్రాదివంద్యపాదాంబుజద్వయమ్
శివుని ఈ మాటలు విని, ఆ మహారాజు, ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు పూజించే పాదపద్మాలను కలిగిన వానికి సమాధానమిచ్చాడు.
వీరమణిరువాచ। క్షత్రియాణామయం ధర్మో యత్ప్రతాపస్య రక్షణమ్ । తదసౌ క్రాంతుముద్యుక్తః క్రతునా హయసంజ్ఞినా
వీరమణి ఇలా అన్నాడు: క్షత్రియుల ధర్మం అంటే తమ పరాక్రమాన్ని కాపాడటం. అందుకే, ఆ యజ్ఞానికి ఉద్దేశించిన గుర్రాన్ని పట్టుకోవడానికి అతడు బయలుదేరాడు.
తస్మాద్రక్ష్యః స్వప్రతాపో యేనకేనాపి మానినా । యావచ్ఛక్యం కర్మ కృత్వా శరీరవ్యయకారిణా
అందువల్ల, తన పరాక్రమాన్ని ఎలాగైనా, ఎంతకాలమైనా, శరీరం త్యాగం చేసినా కాపాడాలి.
సర్వం కృతం సుతేనేదం గృహీతోఽశ్వ పునర్యతః । కోపితం రామభూపాలం సమయార్హం కురు ప్రభో
నా కుమారుడు అన్నీ చేసేశాడు; గుర్రాన్ని మళ్లీ పట్టుకున్నాడు. రాముడు కోపగించుకున్నాడు కాబట్టి, ప్రభూ, ఇప్పుడు పరిస్థితికి తగినట్లు నీవు చేయాలి.
క్షత్త్రియాణామిదం కర్మ కర్తవ్యార్హం భవేన్నహి । యదకస్మాద్రిపోః పాదౌ ప్రణమేద్భయవిహ్వలః
క్షత్రియులకు ఇది తగిన పని కాదు — అకస్మాత్తుగా భయంతో శత్రువు పాదాల వద్ద వంగిపోవడం సరి కాదు.
రిపవో విహసంత్యేనం కాతరోఽయం నృపాధమః । క్షుద్రః ప్రాకృతవన్నీచో నతవాన్భయవిహ్వలః
శత్రువులు అతన్ని చూసి నవ్వుతూ, 'ఇతడు భయపడే వాడు, రాజులలో అతి నీచుడు, చిన్న మనిషిలా భయంతో వంగిపోయాడు' అని అపహాస్యం చేస్తారు.
తస్మాద్భవాన్యథాయోగ్యం యోద్ధవ్యే సముపస్థితే । యద్విధేయం విచార్యైవ కర్తవ్యం భక్తరక్షణమ్
కాబట్టి, యుద్ధం సమీపించినప్పుడు, యోగ్యంగా వ్యవహరించాలి. ఏది చేయాలో బాగా ఆలోచించి, భక్తుడిని రక్షించాలి.
శేష ఉవాచ। ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య చంద్రచూడోవదద్వచః । ప్రహసన్మేఘగంభీరవాణ్యా సంమోహయన్మనః
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: ఈ మాటలు విని, చంద్రచూడుడు మేఘంలా గంభీరమైన స్వరంతో నవ్వుతూ, మనస్సును మాయ చేయడం వంటి మాటలు చెప్పాడు.
యది దేవాస్త్రయస్త్రింశత్కోటయః సముపస్థితాః । తథాపి త్వత్తః కేనాశ్వో గృహ్యతే మమ రక్షితుః
ముప్పత్తుమూడు కోట్ల దేవతలు కూడి వచ్చినా, నా రక్షకుడైన నీవు ఉన్నప్పుడు ఎవరు గుర్రాన్ని పట్టుకోగలరు?