తచ్ఛ్రుత్వా వాక్యమేతస్య మునివర్యస్య వాడవ । సుమతిః కథయామాస వాక్యం వాదవిచక్షణః
ఆ మహాముని మాటలు విని, వాదంలో నిపుణుడైన సుమతి మాట్లాడడం ప్రారంభించాడు.
సుమతిరువాచ। రఘువంశనృపస్యాయమశ్వో వై పాల్యతేఽఖిలైః । యాగం కరిష్యతే వీరః సర్వసంభారసంభృతమ్
సుమతి ఇలా అన్నాడు: రఘువంశ రాజు గుర్రాన్ని అందరూ కాపాడుతున్నారు. వీరుడు అన్ని అవసరాలూ సిద్ధంగా ఉంచి యాగం చేయబోతున్నాడు.
తచ్ఛ్రుత్వా వచనం తేషాం జగాద మునిసత్తమః । దంతకాంత్యాఖిలం ఘోరం తమోనిర్వారయన్నివ
వారు చెప్పిన మాటలు విని, ఆ మహాముని తన తేజంతో చీకటిని పారద్రోలినట్టు, ప్రశాంతంగా మాట్లాడాడు.
ఆరణ్యక ఉవాచ। కిం యాగైర్వివిధైరన్యైః సర్వసంభారసంభృతైః । స్వల్పపుణ్యప్రదైర్నూనం క్షయిష్ణుపదదాతృభిః
ఆరణ్యకుడు ఇలా అన్నాడు: ఎన్నో రకాల యాగాలు, అన్ని సామగ్రితో కూడి చేసినా, అవి తక్కువ పుణ్యాన్ని మాత్రమే ఇస్తాయి. వాటి ఫలితాలు నిలకడగా ఉండవు.
మూఢో లోకో హరిం త్యక్త్వా కరోత్యన్యసమర్చనమ్ । రఘువీరం రమానాథం స్థిరైశ్వర్యపదప్రదమ్
ఈ లోకం మూర్ఖత్వంతో హరిని వదిలిపెట్టి ఇతరులను ఆరాధిస్తుంది. రఘువీరుడు, లక్ష్మీదేవి భర్త, శాశ్వత ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.
యో నరైః స్మృతమాత్రోపి హరతే పాపపర్వతమ్ । తం ముక్త్వా క్లిశ్యతే మూఢో యాగయోగవ్రతాదిభిః
మనుషులు కేవలం స్మరణతోనే పాపపర్వతాన్ని తొలగించే వాడిని వదిలిపెట్టి, యాగాలు, యోగాలు, వ్రతాలు చేసి మూర్ఖుడు బాధపడతాడు.
అహో పశ్యత మూఢత్వం లోకానామతివంచితమ్ । సులభం రామభజనం ముక్త్వా దుర్ల్లభమాచరేత్
హాయ్! చూడండి, జనుల మూర్ఖత్వం ఎంత ఆశ్చర్యంగా ఉంది. అందరూ మోసపోయి, సులభంగా చేసే రాముని భజనను వదిలేసి, దుర్లభమైన వాటి కోసం పరితపిస్తూ ఉంటారు.
సకామైర్యోగిభిర్వాపి చింత్యతే కామవర్జితైః । అపవర్గప్రదం నౄణాం స్మృతమాత్రాఖిలాఘహమ్
కోరికలతో ఉన్న యోగులు గానీ, కోరికలేని యోగులు గానీ దీన్ని ధ్యానిస్తారు. ఇది మనుషులకు మోక్షాన్ని ఇస్తుంది, కేవలం జ్ఞాపకం చేసుకున్నా అన్ని పాపాలను తొలగిస్తుంది.
పురాహం తత్త్వవిత్సాయాం జ్ఞానినం సువిచారయన్ । అగమం బహుతీర్థాని తత్త్వం కోపి న మేఽదిశత్
పూర్వం నేను సత్యాన్ని తెలుసుకోవాలని, జ్ఞానులను జాగ్రత్తగా ప్రశ్నించాను. ఎన్నో తీర్థస్థలాలు సందర్శించాను, అయినా ఎవ్వరూ నాకు తత్వాన్ని చెప్పలేదు.
తదైకం హి మహద్భాగ్యాత్ప్రాప్తం వై లోమశం మునిమ్ । స్వర్గలోకాత్సమాయాతం తీర్థయాత్రాచికీర్షయా
ఆ సమయంలో గొప్ప అదృష్టంతో, స్వర్గంలో నుంచి తీర్థయాత్ర చేయాలనే కోరికతో వచ్చిన లోమశ మహర్షిని కలిసాను.
తమహం ప్రణిపత్యాథ పర్యపృచ్ఛం మహామునిమ్ । మహాయుషం మహాయోగిసంసేవితపదద్వయమ్
ఆ మహామునిని నేను నమస్కరించి, ఆయన పాదాలను మహాయోగులు సేవించే ఆ మహాయుళ్ల మహర్షిని ప్రశ్నించాను.
స్వామిన్మయాద్య మానుష్యం ప్రాప్తమద్భుతదుర్ల్లభమ్ । సంసారఘోరజలధిం కిం కర్తవ్యం తితీర్షుణా
ప్రభూ! ఈ రోజు నాకు ఈ అద్భుతమైన, దుర్లభమైన మనుష్య జన్మ లభించింది. ఈ భయంకరమైన సంసార సముద్రాన్ని దాటి పోవాలనుకునే వాడెవరు ఏం చేయాలి?
విచార్య కథయ త్వం తద్వ్రతం దానం జపో మఖః । దేవో వా విద్యతే యో వై సంసృత్యంభోధితారకః
ఆలోచించి నాకు చెప్పండి, ఏ వ్రతం, దానం, జపం, యజ్ఞం, లేదా ఏ దేవుడు ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటించగలడు?
యజ్జ్ఞాత్వా సంసృతిం ఘోరాం తరామి త్వత్కృపాబ్ధితః । తన్మే కథయ యోగేశ సర్వశాస్త్రార్థపారగ
మీ కరుణాసముద్రంతో, ఏది తెలుసుకుంటే నేను ఈ భయంకరమైన సంసారాన్ని దాటి పోగలను, ఆ రహస్యాన్ని నాకు చెప్పండి, యోగేశ్వరా! అన్ని శాస్త్రార్థాలను తెలిసినవాడా!
ఇతి మద్వాక్యమాకర్ణ్య జగాద మునిసత్తమః । శృణుష్వైకమనా విప్ర శ్రద్ధయా పరయా యుతః
ఇలా నేను అడిగిన మాటలు విని, ఆ మహర్షి ఇలా అన్నాడు: 'ఓ బ్రాహ్మణా! పరమ విశ్వాసంతో, ఏకాగ్రతతో విను.'
సంతి దానాని తీర్థాని వ్రతాని నియమా యమాః । యోగా యజ్ఞాస్తథానేకే వర్తంతే స్వర్గదాయకాః
దానాలు, తీర్థాలు, వ్రతాలు, నియమాలు, యమాలు, యోగాలు, యజ్ఞాలు అన్నీ ఉన్నాయి. ఇవన్నీ స్వర్గాన్ని ప్రసాదిస్తాయి.
పరం గుహ్యం ప్రవక్ష్యామి సర్వపాపప్రణాశనమ్ । తచ్ఛృణుష్వ మహాభాగ సంసారాంభోధితారకమ్
కాని ఇప్పుడు నేను నీకు పరమ గూఢమైన, అన్ని పాపాలను నశింపజేసే రహస్యాన్ని చెబుతాను. ఓ మహాభాగ! ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటించే దానిని విను.
నాస్తికాయ న వక్తవ్యం న చాఽశ్రద్ధాలవే పునః । నిందకాయ శఠాయాపి న దేయం భక్తివైరిణే
ఇది నాస్తికుడికి చెప్పకూడదు, విశ్వాసం లేని వాడికీ చెప్పకూడదు. నిందకుడికి, మోసగాడికీ, భక్తికి శత్రువైనవాడికీ చెప్పకూడదు.
రామభక్తాయ శాంతాయ కామక్రోధవియోగినే । వక్తవ్యం సర్వదుఃఖస్య నాశకారకముత్తమమ్
ఇది రాముని భక్తుడికి, శాంతుడికి, కామక్రోధాలు లేనివాడికి చెప్పాలి. ఇది అన్ని బాధలను తొలగించే ఉత్తమ మార్గం.
రామాన్నాస్తి పరో దేవో రామాన్నాస్తి పరం వ్రతమ్ । న హి రామాత్పరో యోగో న హి రామాత్పరో మఖః
రామునికి మించిన దేవుడు లేడు, రాముని వ్రతానికి మించినది లేదు. రాముని కంటే గొప్ప యోగం లేదు, రాముని కంటే గొప్ప యజ్ఞం లేదు.
తం స్మృత్వా చైవ జప్త్వా చ పూజయిత్వా నరః పరమ్ । ప్రాప్నోతి పరమామృద్ధిమైహికాముష్మికీం తథా
ఆయనను జ్ఞాపకం చేసుకుంటూ, జపిస్తూ, పూజ చేస్తూ ఉంటే, మనిషికి ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను పరమ ఐశ్వర్యం లభిస్తుంది.
సంస్మృతో మనసా ధ్యాతః సర్వకామఫలప్రదః । దదాతి పరమాం భక్తిం సంసారాంభోధితారిణీమ్
మనసులో జ్ఞాపకం చేసుకుంటూ, ధ్యానం చేస్తే, అన్ని కోరికల ఫలితాలు లభిస్తాయి. ఆయన పరమ భక్తిని ఇస్తాడు, అది సంసార సముద్రాన్ని దాటిస్తుంది.
శ్వపాకోపి హి సంస్మృత్య రామం యాతి పరాం గతిమ్ । యే వేదశాస్త్రనిరతాస్త్వాదృశాస్తత్ర కిం పునః
కుక్కను తినే వాడైనా రాముని జ్ఞాపకం చేసుకుంటే, పరమగతిని పొందుతాడు. మరి నువ్వులాంటి వేదశాస్త్రాల్లో నిష్ట కలవాళ్లు ఎంత గొప్ప ఫలితాన్ని పొందగలరు!
సర్వేషాం వేదశాస్త్రాణాం రహస్యం తే ప్రకాశితమ్ । సమాచర తథా త్వం వై యథా స్యాత్తే మనీషితమ్
నీకు అన్ని వేదశాస్త్రాల రహస్యాన్ని వెల్లడించాను. నీకు నచ్చినట్లు, యథాశక్తిగా ఆచరించు.
ఏకో దేవో రామచంద్రో వ్రతమేకం తదర్చనమ్ । మంత్రోఽప్యేకశ్చ తన్నామ శాస్త్రం తద్ధ్యేవ తత్స్తుతిః
ఒక్క దేవుడు రామచంద్రుడు. ఒక్క వ్రతం ఆయన ఆరాధన. ఒక్క మంత్రం ఆయన నామమే. ఆయన శాస్త్రం అదే, ఆయన స్తోత్రం కూడా అదే.
తస్మాత్సర్వాత్మనా రామచంద్రం భజమనోహరమ్ । యథా గోష్పదవత్తుచ్ఛో భవేత్సంసారసాగరః
అందువల్ల మనసంతా రామచంద్రుని, మనసుకు ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడిని భజించు. అప్పుడు ఈ సంసారసముద్రం ఆవు పాదం లో గల నీటి తుంపరంత తక్కువగా మారిపోతుంది.
శ్రుత్వా మయా తు తద్వాక్యం పునః ప్రశ్నమకారిషమ్ । కథం వా ధ్యాయతే దేవః కథం వా పూజ్యతే నరైః
అతని మాటలు విని, నేను మళ్ళీ అడిగాను: దేవుడిని ఎలా ధ్యానించాలి? మనుషులు ఆయనను ఎలా పూజించాలి?
కథయస్వ మహాబుద్ధే సర్వజ్ఞ మమ విస్తరాత్ । యజ్జ్ఞాత్వాహం కృతార్థః స్యాం త్రిలోక్యాం మునిసత్తమ
మహామేధావి, సర్వజ్ఞుడా, నాకు విస్తరంగా చెప్పు. నేర్చుకుని, మూడు లోకాల్లో నేను సార్థకుడనవుతాను, మునిశ్రేష్ఠ.
ఏతచ్ఛ్రుత్వా తు మద్వాక్యం విచార్య స తు లోమశః । కథయామాస మే సర్వం రామధ్యానపురఃసరమ్
నా మాటలు విని, ఆలోచించి, లోమశుడు రాముని ధ్యానం మొదలుపెట్టి అన్నీ నాకు వివరంగా చెప్పాడు.
శృణు విప్రేంద్ర వక్ష్యామి యత్పృష్టం తు త్వయానఘ । యథా తుష్యేద్రమానాథః సంసారజ్వరదాహకః
బ్రాహ్మణులలో శ్రేష్ఠుడా, నీవు అడిగినదాన్ని నేను చెబుతాను. పాపరహితుడా, సంసారజ్వరాన్ని దహించే రామనాథుడు ఎలా సంతుష్టుడవుతాడో విను.