శేష ఉవాచ। ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య సుమతిః ప్రాహ తం నృపమ్ । విశద స్మేరయా వాచా దర్శయన్నాత్మసౌహృదమ్
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ మాటలు విని, సుమతి రాజుతో స్పష్టంగా, చిరునవ్వుతో, తన స్నేహాన్ని చూపిస్తూ మాట్లాడాడు.
సుమతిరువాచ। ఏనం దృష్ట్వా మహారాజ ధూతపాపా వయం ఖలు । భవిష్యామో మునిశ్రేష్ఠం సర్వశాస్త్రపరాయణమ్
సుమతి ఇలా అన్నాడు: మహారాజా! ఆయనను చూసిన వెంటనే మన పాపాలు తొలగిపోయాయి. మేము అన్ని శాస్త్రాలలో నిష్ణాతుడైన ఆ మహామునిని సేవించగలుగుతాము.
తస్మాన్నత్వా తమాపృచ్ఛ సర్వం తే కథయిష్యతి । రఘునాథపదాంభోజమకరందాతి లోలుపః
కాబట్టి, ఆయనకు నమస్కరించి అడుగు. ఆయన నీకు అన్నీ వివరంగా చెబుతాడు. ఆయన రఘునాథుని పాదపద్మాల అమృతాన్ని ఎంతో ప్రేమించేవాడు.
నామ్నా త్వారణ్యకం ఖ్యాతం రఘునాథాంఘ్రిసేవకమ్ । అత్యుగ్రతపసా పూర్ణం సర్వశాస్త్రార్థకోవిదమ్
ఆయన పేరు ఆరణ్యకుడు. రఘునాథుని పాదసేవలో నిమగ్నుడై, తీవ్రమైన తపస్సుతో పరిపూర్ణుడై, అన్ని శాస్త్రార్థాలలో నిపుణుడు.
ఇతి శ్రుత్వా తు తద్వాక్యం ధర్మార్థపరిబృంహితమ్ । జగామ తమథో ద్రష్టుం స్వల్పసేవకసంయుతః
ఆ ధర్మార్ధములతో కూడిన మాటలు విని, కొంతమంది సేవకులతో కలిసి అతన్ని దర్శించడానికి వెళ్లాడు.
హనూమాన్పుష్కలో వీరః సుమతిర్మంత్రిసత్తమః । లక్ష్మీనిధిః ప్రతాపాగ్ర్యః సుబాహుః సుమదస్తథా
హనుమంతుడు, వీరుడైన పుష్కలుడు, మంత్రులలో శ్రేష్ఠుడైన సుమతి, మహాప్రతాపశాలి లక్ష్మీనిధి, సుబాహు, అలాగే సుమదుడు కూడా ఉన్నారు.
ఏతైః పరివృతో రాజా శత్రుఘ్నః ప్రాపదాశ్రమమ్ । నమస్కర్తుం ద్విజవరమారణ్యకముదారధీః
ఈ వారందరితో కూడి రాజు శత్రుఘ్నుడు, ఉత్తమమైన ద్విజుడైన, ఉదారమనస్కుడైన ఆరణ్యకుని ఆశ్రమానికి చేరాడు.
గత్వా తం తాపసశ్రేష్ఠం నమస్కారమథాకరోత్ । సర్వైస్తైః సహితో వీరైర్వినయానతకంధరైః
ఆ తపస్వుల్లో శ్రేష్ఠుడైన వాడిని దర్శించి, వీరులందరితో కలిసి, వినయంగా తలవంచి నమస్కరించాడు.
తాన్దృష్ట్వా సన్నతాన్సర్వాఞ్ఛత్రుఘ్నప్రముఖాన్నృపాన్ । అర్ఘ్యపాద్యాదికం చక్రే ఫలమూలాదిభిస్తదా
శత్రుఘ్నుడు ముందుండి, అందరూ రాజులు నమ్రంగా నిలబడి ఉండటాన్ని చూసి, ఆయన వారికి పాద్యార్ఘ్యాదులతో, ఫలమూలాదులతో ఆతిథ్యం చేసాడు.
ఉవాచ తాన్నృపాన్సర్వాన్భవంతః కుత్ర సంగతాః । కథమత్ర సమాయాతాస్తత్సర్వం వదతానఘాః
ఆయన ఆ రాజులతో ఇలా అడిగాడు: మీరు ఎక్కడి నుంచి వచ్చారు? ఎలా ఇక్కడికి చేరారు? మీరు అన్నీ చెప్పండి, పాపరహితులారా.
తచ్ఛ్రుత్వా వాక్యమేతస్య మునివర్యస్య వాడవ । సుమతిః కథయామాస వాక్యం వాదవిచక్షణః
ఆ మహాముని మాటలు విని, వాదంలో నిపుణుడైన సుమతి మాట్లాడడం ప్రారంభించాడు.
సుమతిరువాచ। రఘువంశనృపస్యాయమశ్వో వై పాల్యతేఽఖిలైః । యాగం కరిష్యతే వీరః సర్వసంభారసంభృతమ్
సుమతి ఇలా అన్నాడు: రఘువంశ రాజు గుర్రాన్ని అందరూ కాపాడుతున్నారు. వీరుడు అన్ని అవసరాలూ సిద్ధంగా ఉంచి యాగం చేయబోతున్నాడు.
తచ్ఛ్రుత్వా వచనం తేషాం జగాద మునిసత్తమః । దంతకాంత్యాఖిలం ఘోరం తమోనిర్వారయన్నివ
వారు చెప్పిన మాటలు విని, ఆ మహాముని తన తేజంతో చీకటిని పారద్రోలినట్టు, ప్రశాంతంగా మాట్లాడాడు.
ఆరణ్యక ఉవాచ। కిం యాగైర్వివిధైరన్యైః సర్వసంభారసంభృతైః । స్వల్పపుణ్యప్రదైర్నూనం క్షయిష్ణుపదదాతృభిః
ఆరణ్యకుడు ఇలా అన్నాడు: ఎన్నో రకాల యాగాలు, అన్ని సామగ్రితో కూడి చేసినా, అవి తక్కువ పుణ్యాన్ని మాత్రమే ఇస్తాయి. వాటి ఫలితాలు నిలకడగా ఉండవు.
మూఢో లోకో హరిం త్యక్త్వా కరోత్యన్యసమర్చనమ్ । రఘువీరం రమానాథం స్థిరైశ్వర్యపదప్రదమ్
ఈ లోకం మూర్ఖత్వంతో హరిని వదిలిపెట్టి ఇతరులను ఆరాధిస్తుంది. రఘువీరుడు, లక్ష్మీదేవి భర్త, శాశ్వత ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.
యో నరైః స్మృతమాత్రోపి హరతే పాపపర్వతమ్ । తం ముక్త్వా క్లిశ్యతే మూఢో యాగయోగవ్రతాదిభిః
మనుషులు కేవలం స్మరణతోనే పాపపర్వతాన్ని తొలగించే వాడిని వదిలిపెట్టి, యాగాలు, యోగాలు, వ్రతాలు చేసి మూర్ఖుడు బాధపడతాడు.
అహో పశ్యత మూఢత్వం లోకానామతివంచితమ్ । సులభం రామభజనం ముక్త్వా దుర్ల్లభమాచరేత్
హాయ్! చూడండి, జనుల మూర్ఖత్వం ఎంత ఆశ్చర్యంగా ఉంది. అందరూ మోసపోయి, సులభంగా చేసే రాముని భజనను వదిలేసి, దుర్లభమైన వాటి కోసం పరితపిస్తూ ఉంటారు.
సకామైర్యోగిభిర్వాపి చింత్యతే కామవర్జితైః । అపవర్గప్రదం నౄణాం స్మృతమాత్రాఖిలాఘహమ్
కోరికలతో ఉన్న యోగులు గానీ, కోరికలేని యోగులు గానీ దీన్ని ధ్యానిస్తారు. ఇది మనుషులకు మోక్షాన్ని ఇస్తుంది, కేవలం జ్ఞాపకం చేసుకున్నా అన్ని పాపాలను తొలగిస్తుంది.
పురాహం తత్త్వవిత్సాయాం జ్ఞానినం సువిచారయన్ । అగమం బహుతీర్థాని తత్త్వం కోపి న మేఽదిశత్
పూర్వం నేను సత్యాన్ని తెలుసుకోవాలని, జ్ఞానులను జాగ్రత్తగా ప్రశ్నించాను. ఎన్నో తీర్థస్థలాలు సందర్శించాను, అయినా ఎవ్వరూ నాకు తత్వాన్ని చెప్పలేదు.
తదైకం హి మహద్భాగ్యాత్ప్రాప్తం వై లోమశం మునిమ్ । స్వర్గలోకాత్సమాయాతం తీర్థయాత్రాచికీర్షయా
ఆ సమయంలో గొప్ప అదృష్టంతో, స్వర్గంలో నుంచి తీర్థయాత్ర చేయాలనే కోరికతో వచ్చిన లోమశ మహర్షిని కలిసాను.
తమహం ప్రణిపత్యాథ పర్యపృచ్ఛం మహామునిమ్ । మహాయుషం మహాయోగిసంసేవితపదద్వయమ్
ఆ మహామునిని నేను నమస్కరించి, ఆయన పాదాలను మహాయోగులు సేవించే ఆ మహాయుళ్ల మహర్షిని ప్రశ్నించాను.
స్వామిన్మయాద్య మానుష్యం ప్రాప్తమద్భుతదుర్ల్లభమ్ । సంసారఘోరజలధిం కిం కర్తవ్యం తితీర్షుణా
ప్రభూ! ఈ రోజు నాకు ఈ అద్భుతమైన, దుర్లభమైన మనుష్య జన్మ లభించింది. ఈ భయంకరమైన సంసార సముద్రాన్ని దాటి పోవాలనుకునే వాడెవరు ఏం చేయాలి?
విచార్య కథయ త్వం తద్వ్రతం దానం జపో మఖః । దేవో వా విద్యతే యో వై సంసృత్యంభోధితారకః
ఆలోచించి నాకు చెప్పండి, ఏ వ్రతం, దానం, జపం, యజ్ఞం, లేదా ఏ దేవుడు ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటించగలడు?
యజ్జ్ఞాత్వా సంసృతిం ఘోరాం తరామి త్వత్కృపాబ్ధితః । తన్మే కథయ యోగేశ సర్వశాస్త్రార్థపారగ
మీ కరుణాసముద్రంతో, ఏది తెలుసుకుంటే నేను ఈ భయంకరమైన సంసారాన్ని దాటి పోగలను, ఆ రహస్యాన్ని నాకు చెప్పండి, యోగేశ్వరా! అన్ని శాస్త్రార్థాలను తెలిసినవాడా!
ఇతి మద్వాక్యమాకర్ణ్య జగాద మునిసత్తమః । శృణుష్వైకమనా విప్ర శ్రద్ధయా పరయా యుతః
ఇలా నేను అడిగిన మాటలు విని, ఆ మహర్షి ఇలా అన్నాడు: 'ఓ బ్రాహ్మణా! పరమ విశ్వాసంతో, ఏకాగ్రతతో విను.'
సంతి దానాని తీర్థాని వ్రతాని నియమా యమాః । యోగా యజ్ఞాస్తథానేకే వర్తంతే స్వర్గదాయకాః
దానాలు, తీర్థాలు, వ్రతాలు, నియమాలు, యమాలు, యోగాలు, యజ్ఞాలు అన్నీ ఉన్నాయి. ఇవన్నీ స్వర్గాన్ని ప్రసాదిస్తాయి.
పరం గుహ్యం ప్రవక్ష్యామి సర్వపాపప్రణాశనమ్ । తచ్ఛృణుష్వ మహాభాగ సంసారాంభోధితారకమ్
కాని ఇప్పుడు నేను నీకు పరమ గూఢమైన, అన్ని పాపాలను నశింపజేసే రహస్యాన్ని చెబుతాను. ఓ మహాభాగ! ఈ సంసార సముద్రాన్ని దాటించే దానిని విను.
నాస్తికాయ న వక్తవ్యం న చాఽశ్రద్ధాలవే పునః । నిందకాయ శఠాయాపి న దేయం భక్తివైరిణే
ఇది నాస్తికుడికి చెప్పకూడదు, విశ్వాసం లేని వాడికీ చెప్పకూడదు. నిందకుడికి, మోసగాడికీ, భక్తికి శత్రువైనవాడికీ చెప్పకూడదు.
రామభక్తాయ శాంతాయ కామక్రోధవియోగినే । వక్తవ్యం సర్వదుఃఖస్య నాశకారకముత్తమమ్
ఇది రాముని భక్తుడికి, శాంతుడికి, కామక్రోధాలు లేనివాడికి చెప్పాలి. ఇది అన్ని బాధలను తొలగించే ఉత్తమ మార్గం.
రామాన్నాస్తి పరో దేవో రామాన్నాస్తి పరం వ్రతమ్ । న హి రామాత్పరో యోగో న హి రామాత్పరో మఖః
రామునికి మించిన దేవుడు లేడు, రాముని వ్రతానికి మించినది లేదు. రాముని కంటే గొప్ప యోగం లేదు, రాముని కంటే గొప్ప యజ్ఞం లేదు.