మమ తావద్గతం చాయుర్బహురామవియోగినః । స్వల్పముర్వరితం తత్ర కథం ద్రక్ష్యే రఘూత్తమమ్
నా ఆయుష్కాలం ఎక్కువ భాగం రాముని వేరుపాటులో గడిచిపోయింది. ఇంకొంత మాత్రమే మిగిలింది. ఆ రఘువంశశిరోమణిని నేను ఎలా చూస్తాను?
మహ్యం దర్శయతం రామం యజ్ఞకర్మవిచక్షణమ్ । యదంఘ్రిరజసాపూతా శిలాభూతా మునిప్రియా
యజ్ఞకర్మలో నిపుణుడైన రాముని నాకు చూపించండి. ఆయన పాదధూళి తాకి శిల అయినది మునిప్రియురాలయ్యింది.
కాకః పరం పదం ప్రాప్తో యద్బాణస్పర్శనాత్ఖగః । అనేకే యస్య వక్త్రాబ్జం వీక్ష్య సంఖ్యే పదం గతాః
రాముని బాణస్పర్శతో కాకి పరమపదాన్ని పొందింది. యుద్ధంలో ఆయన ముఖపద్మాన్ని చూసిన అనేక మంది కూడా ఆ స్థితికి చేరారు.
యే త్వస్య రఘునాథస్య నామ గృహ్ణంతి సాదరాః । తే యాంతి పరమం స్థానం యోగిభిర్యద్విచింత్యతే
ఈ రఘునాథుని నామాన్ని భక్తితో ఉచ్చరిస్తే వారు యోగులు ధ్యానించే పరమస్థానాన్ని పొందుతారు.
ధన్యాయోధ్యాభవా లోకా యే రామముఖపంజమ్ । స్వలోచనపుటైః పీత్వా సుఖం యాంతి మహోదయమ్
అయోధ్యావాసులు ధన్యులు. వారు తమ కన్నులతో రాముని ముఖపద్మాన్ని తిలకించి ఆనందంగా పరమోన్నతిని పొందుతున్నారు.
ఇతి సంభాష్య నృపతిం వాహం రాజ్యం ధనాని చ । సర్వం సమర్ప్య చావోచత్కింకరోస్మి మహీపతే
ఇలా రాజును సంభాషించి, రాజ్యాన్ని, ధనాన్ని, అన్నిటినీ సమర్పించి, 'నేను మీ సేవకుడిని మహారాజా' అని చెప్పాను.
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య రాజ్ఞః పరపురంజయః । ప్రత్యువాచేతి తం భూపం వాగ్మీ వాక్యవిశారదః
ఈ మాటలు విని, శత్రు నగరాలను జయించిన వాడు, వాగ్మి, మాటలో నిపుణుడు, ఆ రాజుకు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
శత్రుఘ్న ఉవాచ। కథం రాజన్నిదం బ్రూషే త్వం వృద్ధో మమ పూజితః । సర్వం త్వదీయం త్వద్రాజ్యం దమనో విదధాత్వయమ్
శత్రుఘ్నుడు ఇలా అన్నాడు: 'రాజా! మీరు వృద్ధులై, నా పూజకు పాత్రులై ఉండి, ఇలా ఎందుకు మాట్లాడుతున్నారు? మీ రాజ్యం, మీదే. దమనం దీనిని నిర్వహించనివ్వండి.'
క్షత్త్రియాణామిదం కృత్యం యత్సంగ్రామవిధాయకమ్ । సర్వం రాజ్యం ధనం చేదం ప్రతియాతు మమాజ్ఞయా
యుద్ధంలో పాల్గొనడం క్షత్రియుల కర్తవ్యం. ఈ రాజ్యం, ధనం అన్నీ నా ఆజ్ఞతో మళ్లీ మీవే కావాలి.
యథా మే రఘునాథస్తు పూజ్యో వాఙ్మనసా సదా । తథా త్వమపి మత్పూజ్యో భవిష్యసి మహీపతే
రఘునాథుడు ఎప్పుడూ నా మాట, మనసుతో పూజించదగినవాడైతే, అలాగే మీరు కూడా నా పూజకు పాత్రులవుతారు మహారాజా.
భవాన్సజ్జో భవత్వద్య హయస్యానుగమం ప్రతి । సన్నద్ధః కవచీ ఖడ్గీ గజాశ్వరథసంయుతః
మీరు ఈ రోజు సిద్ధంగా ఉండండి. కవచం, ఖడ్గం ధరించి, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో కూడి, అశ్వాన్ని అనుసరించడానికి సిద్ధపడండి.
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య శత్రుఘ్నస్య మహీపతిః । పుత్రం రాజ్యేఽభిషేచ్యైవ శత్రుఘ్నేన సుపూజితః
శత్రుఘ్నుని మాటలు విని, ఆ మహారాజు తన కుమారుని రాజ్యాభిషేకం చేసి, శత్రుఘ్నుని చేత గౌరవించబడ్డాడు.
మహారథైః పరివృతో నిజం పుత్రం రణాంగణే । పుష్కలేన హతం భూపః సంస్కృత్య విధిపూర్వకమ్
మహారథుల మధ్యలో, తన కుమారుడు పుష్కలుడు యుద్ధంలో హతుడైనవాడిగా, ఆ రాజు విధిపూర్వకంగా అంత్యక్రియలు నిర్వహించాడు.
క్షణం శుశోచ తత్త్వజ్ఞో లోకదృష్ట్యా మహారథః । జ్ఞానేనానాశయచ్ఛోకం రఘునాథమనుస్మరన్
ఆ మహారథుడు, లోకరీతిని అనుసరించి క్షణం శోకించాడు. కానీ జ్ఞానంతో, రఘునాథుని స్మరిస్తూ, ఆ శోకాన్ని పోగొట్టుకున్నాడు.
సజ్జీభూతో రథే తిష్ఠన్మహాసైన్యసమావృతః । ఆజగామ స శత్రుఘ్నం మహారథిపురస్కృతః
పోరుకు సిద్ధంగా, తన రథంపై నిలబడి, గొప్ప సైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి, అతడు శత్రుఘ్నుని వైపు మహా వీరులతో ముందుండి వచ్చాడు.
రాజా తమాగతం దృష్ట్వా సర్వసైన్యసమన్వితమ్ । గంతుం చకార ధిషణాం హయవర్యస్య పాలనే
అతడిని మొత్తం సైన్యంతో వచ్చాడని చూసిన రాజు, ఆ గొప్ప గుర్రాన్ని కాపాడాలని నిశ్చయించి, బయలుదేరేందుకు సిద్ధమయ్యాడు.
సోఽశ్వో విమోచితస్తేన భాలే పత్రేణ చిహ్నితః । వామావర్తం భ్రమన్ప్రాయాత్పౌర్వాఞ్జనపదాన్బహూన్
ఆ గుర్రాన్ని విడిచిపెట్టి, నుదుటిపై పలకతో గుర్తు పెట్టి, ఎడమవైపు తిరుగుతూ, అది అనేక తూర్పు దేశాలవైపు ప్రయాణమైంది.
తత్రతత్రత్య భూపాలైర్మహాశూరాభిపూజితైః । ప్రణతిః క్రియతే తస్య న కోపి తమగృహ్ణత
అక్కడ అక్కడి రాజులు, మహా వీరుల చేత గౌరవింపబడుతూ, ఆ గుర్రానికి నమస్కారం చేశారు; కానీ దాన్ని ఎవరూ పట్టుకోలేదు.
కేచిద్వాసాంసి చిత్రాణి కేచిద్రాజ్యం స్వకం మహత్ । కేచిద్ధనం జనం కేచిదానీయ ప్రణమంతి తమ్
కొంతమంది రంగురంగుల వస్త్రాలు, మరికొందరు తమ రాజ్యాలను, ఇంకొందరు ధనం లేదా జనాన్ని తీసుకొచ్చి, అందరూ ఆ గుర్రానికి నమస్కరించేందుకు వచ్చారు.
శేష ఉవాచ। అథ తేజఃపురం ప్రాప్తస్తురగః పత్రశోభితః । యస్యాం పాలయతే రాజా ప్రజాః సత్యేన సత్యవాన్
శేషుడు ఇలా చెప్పాడు: అప్పుడు ఆ పలకతో అలంకరించబడిన గుర్రం, సత్యంతో ప్రజలను పాలించే రాజు ఉన్న తేజస్పురానికి చేరుకుంది.
అథ కోటిపరీవారో రఘునాథానుజస్తతః । హయానుగో యయౌ తస్య పురతః పురధర్షణః
ఆ తరువాత రఘునాథుని తమ్ముడు శత్రుఘ్నుడు, కోట్లాది అనుచరులతో కూడి, గుర్రాన్ని అనుసరిస్తూ, ఆ పట్టణాన్ని జయించేందుకు ముందుకు సాగాడు.
తద్దృష్ట్వా నగరం రమ్యం చిత్రప్రాకారశోభితమ్ । కాంచనైః కలశైస్తత్ర పరితః ప్రతిభాసితమ్
ఆ అందమైన నగరాన్ని, రంగురంగుల ప్రాకారాలతో అలంకరించబడినదిగా, చుట్టూ బంగారు కలశాలతో మెరిసిపోతున్నదిగా చూసాడు.
దేవాయతనసాహస్రైః సర్వతశ్చ విరాజితమ్ । యతీనాం తు మఠాస్తత్ర శోభంతే యతిపూరితాః
అక్కడ నాలా వైపులా వేలాది దేవాలయాలతో ప్రకాశిస్తూ, యతుల మఠాలతో, యతులతో నిండినదిగా ఆ నగరం మెరిసింది.
వహత్యత్ర మహాదేవీ శిఖిలోచనమూర్ధగా । హంసకారండవాకీర్ణామునివృందనిషేవితా
అక్కడ, పెద్ద నది అలలతో తలపై ముకుటంలా ప్రవహిస్తూ, హంసలు, నెమళ్ళు నిండినదిగా, మునుల సమూహాలతో సేవింపబడుతోంది.
బ్రాహ్మణానాం ప్రత్యగారమగ్నిహోత్రభవః పునః । ధూమస్తత్ర పునాత్యంగ పాతకాప్లుతమానసాన్
అక్కడ బ్రాహ్మణుల ఇళ్లలో, హోమాగ్నుల పొగ ఎగసి, పాపాలతో మలినమైన మనసున్నవారినీ పవిత్రం చేస్తోంది.
ఉవాచ సుమతిం రాజా శత్రుఘ్నః శత్రుతాపనః । తత్పురప్రేక్షణోద్భూతహర్షవిస్మితమానసః
అక్కడ శత్రుఘ్నుడు, శత్రువులను నశింపజేసేవాడు, ఆ పట్టణాన్ని చూసి ఆనందంతో, ఆశ్చర్యంతో మనసు నిండిపోయి, సుమతిని అడిగాడు.
శత్రుఘ్న ఉవాచ। మంత్రిన్కథయ కస్యేదం పురం మే దృష్టిగోచరమ్ । కరోతి మానసాహ్లాదం ధర్మేణ ప్రతిపాలితమ్
శత్రుఘ్నుడు ఇలా అన్నాడు: మంత్రివర్యా, నా చూపులో పడిన ఈ పట్టణం ఎవరిది? ధర్మంతో పాలించబడుతూ, నా హృదయాన్ని ఆనందపరిచింది.
శేష ఉవాచ। ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య శత్రుఘ్నస్య మహీపతేః । ఉవాచ సుమతిః సర్వం యథాతథమనుద్ధతమ్
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: రాజు శత్రుఘ్నుని మాటలు విని, సుమతి అతనికి యథావిధిగా, అతిశయపరచకుండా అన్నీ వివరంగా చెప్పాడు.
సుమతిరువాచ। శృణుష్వావహితః స్వామిన్వైష్ణవస్య కథాః శుభాః । యాః శ్రుత్వా ముచ్యతే పాపాద్బ్రహ్మహత్యాసమాదపి
సుమతి ఇలా అన్నాడు: ప్రభూ, మీరు శ్రద్ధగా వినండి, విష్ణుభక్తుని పవిత్రమైన కథలు. వాటిని వింటే బ్రహ్మహత్య వంటి ఘోరపాపం నుండికూడా విముక్తి లభిస్తుంది.
జీవన్ముక్తో వరీవర్తి రామాంఘ్ర్యంబుజషట్పదః । సత్యవాన్యజ్ఞయజ్ఞాంగ జ్ఞాతా కర్తాఽవితా మహాన్
ఆయన బ్రహ్మజ్ఞాని, రాముని పాదపద్మాలను తేనెటీగలా సేవించేవాడు, సత్యవంతుడు, యజ్ఞమయుడైనవాడు, తెలిసినవాడు, చేసేవాడు, గొప్ప రక్షకుడు.