స్వరథం భజ్యమానం తు దృష్ట్వా రాజా త్వరన్బలీ । అన్యం రథం సమాస్థాయ యుయుధే తం మహాబలమ్
తన రథం నాశవుతుండటాన్ని చూసిన బలవంతుడైన రాజు, త్వరగా ఇంకో రథాన్ని ఎక్కి, ఆ మహాబలిని ఎదుర్కొంటూ యుద్ధానికి దిగాడు.
పుచ్ఛే ముఖేఽథోరసి చ భుజే చరణయోర్నృపః । జఘాన శరసంధానకోవిదః పరమాస్త్రవిత్
బాణ ప్రయోగంలో నిపుణుడైన, పరమాస్త్రవేత్త అయిన రాజు, అతని తోక, నోరు, ఛాతీ, భుజాలు, కాళ్లపై బాణాలతో గాయపరిచాడు.
తదా క్రుద్ధః కపివరస్తాడయామాస వక్షసి । పాదేనోత్ప్లుత్య వేగేన రాజ్ఞః సుభటశోభినః
అప్పుడు కోపంతో మండిపడిన వానరశ్రేష్ఠుడు, వేగంగా ఎగిరి, తన కాలితో రాజు ఛాతీపై బలంగా తాకాడు.
స పదా ప్రహతో భూమౌ పపాత కిల మూర్చ్ఛితః । ముఖాద్వమన్నసృక్చోష్ణం శ్వాసపూరప్రవేపితః
ఆ కాలితో తాకబడిన రాజు, భూమిపై మూర్చితుడై పడిపోయాడు. అతని నోటి నుంచి వేడైన రక్తం కారుతూ, శ్వాస బాధతో వణికింది.
తదా ప్రకుపితోఽత్యంతం హనూమాన్ప్రధనాంగణే । అశ్వాన్వీరాన్గజాంశ్చాపి చూర్ణయామాస వేగతః
అప్పుడు హనుమంతుడు, యుద్ధభూమి మధ్యలో తీవ్ర కోపంతో, వేగంగా గుర్రాలు, వీరులు, ఏనుగులను నుఙ్గి వేసాడు.
తదా సుకేతుస్తద్భ్రాతా తథా లక్ష్మీనిధిర్నృపః । ఉభావపి సుసన్నద్ధౌ యుద్ధాయ సముపస్థితౌ
అప్పుడు సుకేతు, అతని తమ్ముడు, లక్ష్మీనిధి అనే రాజు ఇద్దరూ బలమైన కవచాలు ధరించి, కలసి యుద్ధానికి వచ్చారు.
రాజానం మూర్చ్ఛితం దృష్ట్వా ప్రపలాయ్య గతా నరాః । ఇతస్తతో బాణసంఘైః క్షతాః పుష్కలవర్షితైః
రాజు మూర్చితుడై ఉన్నాడని చూసి, యోధులు బాణవర్షాలతో గాయపడి, ఇక్కడ అక్కడ పరుగెత్తారు.
తద్భజ్యమానం స్వబలం వీక్ష్య రాజాత్మజో బలీ । దమనః స్తంభయామాస సేతుర్వార్ధిమివోచ్చలమ్
తన సైన్యం నాశవుతుండటాన్ని చూసిన బలవంతుడైన రాజ కుమారుడు దమనుడు, పెరుగుతున్న వరదను ఆనెట్టు మాదిరిగా వారిని ఆపాడు.
తదా తు మూర్చ్ఛితో రాజా స్వప్నమేకం దదర్శ హ । రణమధ్యే కపివరప్రపదాఘాతతాడితః
అప్పుడు మూర్చితుడైన రాజు, యుద్ధ మధ్యలో వానరశ్రేష్ఠుడి కాలితో తాకబడి ఉన్న తనను ఒక కలలో చూశాడు.
రామచంద్రస్త్వయోధ్యాయాం సరయూతీరమండపే । బ్రాహ్మణైర్యాజ్ఞికశ్రేష్ఠైర్బహుభిః పరివారితః
అయోధ్యలో సరయూ తీరం వద్ద ఉన్న మండపంలో, రామచంద్రుడు, అనేక యాజ్ఞిక బ్రాహ్మణులు చుట్టూ ఉండగా కూర్చున్నాడు.
తత్ర బ్రహ్మాదయో దేవాస్తత్ర బ్రహ్మాండకోటయః । కృతప్రాఞ్జలయస్తం వై స్తువంతి స్తుతిభిర్ముహుః
అక్కడ బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు, అనేక బ్రహ్మాండాలు, చేతులు జోడించి, రాముని పదే పదే స్తుతిస్తూ ఉన్నారు.
రామం శ్యామం సునయనం మృగశృంగపరిగ్రహమ్ । గాయంతి నారదాద్యాశ్చ వీణోల్లసితపాణయః
శ్యామవర్ణుడైన, అందమైన కళ్లున్న, మృగశృంగాన్ని పట్టుకున్న రాముని, నారదుడు మొదలైన వారు వీణలు మ్రోగిస్తూ పాడుతున్నారు.
నృత్యంత్యప్సరసస్తత్ర ఘృతాచీ మేనకాదయః । వేదా మూర్తిధరా భూత్వా ఉపతిష్ఠంతి రాఘవమ్
అక్కడ ఘృతాచీ, మేనక వంటి అప్సరసలు నాట్యం చేస్తున్నారు. వేదాలు మానవ రూపంలో ప్రత్యక్షమై, రాఘవుని సేవలో నిమగ్నమయ్యాయి.
యచ్చ కించిద్వస్తుజాతం సర్వశోభాసమన్వితమ్ । తస్య దాతారమఖిలం భక్తానాం భోగదాయకమ్
అక్కడ ఉన్న ప్రతీ వస్తువూ అందమైన శోభతో మెరిసిపోతూ, భక్తులకు అనుభవాలను ప్రసాదించే దాత కూడా ఆయనే.
ఇత్యేవమాదిసంపశ్యఞ్జాగ్రత్సంజ్ఞామవాప సః । బ్రహ్మశాపహతజ్ఞానః కిం దృష్టమితి వై వదన్
ఇలా అన్నింటినీ చూశాడు. బ్రహ్మ శాపం వల్ల జ్ఞానం పోయిన వాడు, మెలకువ వచ్చి, 'నేను ఏమి చూశాను?' అని ఆశ్చర్యపడ్డాడు.
ఉత్థాయ ప్రయయౌ పద్భ్యాం శత్రుఘ్నచరణం ప్రతి । భృత్యకోటిపరీవారో రథకోటిపరీవృతః
అతడు లేచి, కాలినడకన శత్రుఘ్నుని పాదాలవైపు వెళ్లాడు. అతని చుట్టూ లక్షలాది సేవకులు, రథాల సమూహం కూడా ఉన్నారు.
సుకేతుం తు సమాహూయ విచిత్రం దమనం తథా । యుద్ధం కర్తుం సముద్యుక్తాన్వారయామాస ధర్మవిత్
అతడు సుకేతును, అద్భుతమైన దమనుని పిలిపించి, వారు యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉండగా, ధర్మాన్ని తెలిసిన వాడు వారిని ఆపాడు.
ఉవాచ తాన్మహారాజో ధర్మాత్మా ధర్మసంయుతః । భ్రాతఃపుత్రౌ శృణుత మే వాక్యం ధర్మసమన్వితమ్
ధర్మబద్ధుడైన మహారాజు, తన సోదరుల కుమారులకు ఇలా అన్నాడు: 'నా మాటలు వినండి, ఇవి ధర్మంతో నిండినవి.'
మా యుద్ధం కురుత క్షిప్రమనయస్తు మహానభూత్ । యద్రామచంద్రవాహం త్వమగృహ్ణాద్దమనోర్జ్జితమ్
'మీరు వెంటనే యుద్ధం చేయవద్దు. ఈ పెద్ద అపాయం జరగనివ్వకండి. మీరు శత్రువులను జయించడంలో శక్తివంతుడైన రాముని వాహనాన్ని పట్టుకున్నారు.'
ఏష రామః పరంబ్రహ్మ కార్యకారణతః పరమ్ । చరాచరజగత్స్వామీ న మానుషవపుర్ధరః
'ఈ రాముడు పరబ్రహ్మ, కారణ-కార్యాలకు అధిపతి, చరాచర జగత్తుకు అధిపతి, మానవ రూపాన్ని ధరించని వాడు.'
ఏతద్ధి బ్రహ్మవిజ్ఞానమధునా జ్ఞాతవానహమ్ । పురాసితాంగశాపేన హృతజ్ఞానధనోఽనఘాః
'ఇప్పుడు నాకు బ్రహ్మ జ్ఞానం తెలిసింది. మునుపు అసితాంగుని శాపంతో నా జ్ఞానం పోయింది, పాపరహితులారా!'
అహం పురా తీర్థయాత్రాం గతస్తత్త్వవివిత్సయా । తత్రానేకే మయా దృష్టా మునయో ధర్మవిత్తమాః
'నిజాన్ని తెలుసుకోవాలనే కోరికతో ఒకసారి తీర్థయాత్రకు వెళ్లాను. అక్కడ అనేక మంది ధర్మాన్ని బాగా తెలిసిన మునులను చూశాను.'
అసితాంగం మునిమహం గతవాఞ్జ్ఞాతుమిచ్ఛయా । తదా ప్రోవాచ మాం విప్రః కృపాం కృత్వా మమోపరి
'నాకు తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తితో అసితాంగ మునిని దగ్గరకు వెళ్లాను. అప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణుడు నాపై కరుణ చూపి ఇలా చెప్పాడు.'
యోఽసావయోధ్యాధిపతిః స పరబ్రహ్మశబ్దితః । తస్య యా జానకీ దేవీ సాక్షాత్సా చిన్మయీ స్మృతా
'అయోధ్యాధిపతిగా ఉన్న వాడే పరబ్రహ్మ అని పిలవబడతాడు. అతని భార్య జానకీ దేవి సాక్షాత్ చైతన్య స్వరూపిణిగా గుర్తించబడింది.'
ఏనం తు యోగినః సాక్షాదుపాసతే యమాదిభిః । దుస్తరా పారసంసారవారిధిం సంతితీర్షవః
'యోగులు ఆయన్నే స్వయంగా యమాదుల వంటి నియమాలతో ఉపాసించుతూ, దుర్లభమైన సంసారసముద్రాన్ని దాటి పోవాలని కోరుకుంటారు.'
స్మృతమాత్రో మహాపాపహారీ స గరుడధ్వజః । య ఏనం సేవతే విద్వాన్స సంసారం తరిష్యతి
'గరుడధ్వజుడైన వాడు, కేవలం స్మరణతోనే మహాపాపాలను తొలగిస్తాడు. అతన్ని సేవించే జ్ఞానులు సంసారాన్ని దాటి వెళ్తారు.'
తదాహమహసం విప్రం కోఽయం రామస్తు మానుషః । కేయం సా జానకీ దేవీ హర్షశోకసమాకులా
'అప్పుడు నేను ఆ బ్రాహ్మణునిని అడిగాను: ఈ రాముడు ఎవరు? మానవుడేనా? ఆనందం, దుఃఖంతో కలవరపడే జానకీ దేవి ఎవరు?'
అజన్మనః కథం జన్మ అకర్తుః కృత్యమత్ర కిమ్ । జన్మదుఃఖజరాతీతం కథయస్వ మునే మమ
'పుట్టుక లేనివాడు ఎలా పుడతాడు? చేయని వాడికి పని ఏమిటి? జనన, మృతితో కలిగే బాధలకు అతీతుడైనవాడి గురించి చెప్పు, మునివరా!'
ఇత్యుక్తవంతం మాం క్రుద్ధః శశాప స మునీశ్వరః । అజ్ఞాత్వా తత్స్వరూపం త్వం ప్రతిబ్రూషే మమాధమ
'ఇలా అడిగిన నన్ను ఆ మహాముని కోపంతో శపించాడు: అతని నిజ స్వరూపం తెలియకుండానే నాతో వాదించావు, నీచుడా!'
ఏనం నిందసి రామం త్వం మానుషోఽయమిదం హసన్ । తస్మాత్త్వం తత్త్వసంమూఢో భవిష్యస్యుదరంభరిః
'నువ్వు రాముని మానవుడని తక్కువ చేసి, ఈ మాటలు నవ్వుతూ అన్నావు. అందుకే నువ్వు సత్యాన్ని గ్రహించలేని వాడవై, కేవలం భోజనంలో మునిగిపోతావు.'