తం వీక్ష్య పతితం వీరః పుష్కలో భరతాత్మజః । వ్యగాహత వ్యూహమిమం సర్వవీరైకశోభితమ్
ఆయన పడిపోయిన దృశ్యం చూసి, భరతుని కుమారుడైన పుష్కలుడు ధైర్యంగా, అనేక వీరులతో కాంతిమంతంగా ఉన్న ఆ సైన్యాన్ని లోపలికి చొచ్చుకుపోయాడు.
శేష ఉవాచ। అథ పుత్రం సమాలోక్య పతితం వ్యసుముద్ధతమ్ । విలలాప భృశం రాజా సుతదుఃఖేన దుఃఖితః
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ సమయంలో తన కుమారుడు ప్రాణాలు కోల్పోయి నేలపై పడివున్నాడని చూసిన రాజు, కుమారుని విషాదంతో మిక్కిలి బాధపడి, గాఢంగా విలపించాడు.
మూర్ధ్ని సంతాడయామాస పాణిభ్యామతిదుఃఖితః । కమ్పమానో భృశం చాశ్రూణ్యముఞ్చన్నయనాబ్జయోః
తీవ్రమైన దుఃఖంతో, తన చేతులతో తలపై కొట్టుకుంటూ, బాగా వణికిపోతూ, తన పద్మపరిమళమైన కళ్ల నుంచి కన్నీళ్లు కార్చాడు.
గృహీత్వా పతితం వక్త్రం చంద్రబింబమనోరమమ్ । పుష్కలేషు క్షతాసృగ్భిః క్లిన్నం కుండలశోభితమ్
పుష్కలుని ముఖాన్ని, అది చంద్రబింబంలా అందంగా, గాయాల రక్తంతో తడిసి, కుండలాలతో అలంకరించబడినదిగా, రాజు చేతిలోకి తీసుకున్నాడు.
కుటిలభ్రూయుగం శ్రేష్ఠం సందష్టాధరపల్లవమ్ । స చుంబన్ముఖపద్మేన విలపన్నిదమబ్రవీత్
వక్రమైన కనుబొమ్మలు, కోపంతో కొరికి ఉన్న పెదవులు కలిగిన ఆ ముఖాన్ని, తన కుమారుని పద్మముఖాన్ని ముద్దాడుతూ, రాజు విలపిస్తూ ఇలా అన్నాడు:
హా పుత్ర వీర కథముత్సుకచేతసం మాం । కిం నేక్షసే విశదనేత్రయుగేన శూర । కిం మద్వినోదకథయారహితస్త్వమేవ । రోషోదధిప్లుతమనాః కిల లక్ష్యసే చ
ఓ కుమారా, ఓ వీరా! నా మనసు నీ కోసం తహతహలాడుతుంటే, నీవు నీ స్వచ్ఛమైన కళ్లతో నన్ను ఎందుకు చూడడం లేదు? నన్ను ఆనందపరిచే మాటలు చెప్పే నీవు, ఇప్పుడు కోపసముద్రంలో మునిగిపోయినవాడిలా ఎందుకు కనిపిస్తున్నావు?
వద పుత్ర కథం మాం త్వం ప్రబ్రూషే న హసన్పునః । అమృతైర్మధురాస్వాదైర్వినోదయసి పుత్రక
ఓ కుమారా, నీవు మళ్లీ నవ్వుతూ, అమృతంలా మధురమైన మాటలతో నన్ను ఎందుకు పలకడం లేదు? నన్ను ఆనందపరచడం ఎందుకు మానేశావు?
శత్రుఘ్నాశ్వం గృహాణ త్వం సితచామరశోభితమ్ । స్వర్ణపత్రేణ శోభాఢ్యం త్యజ నిద్రాం మహామతే
శత్రుఘ్నుని గుర్రాన్ని, తెల్ల చామరాలతో, బంగారు అలంకారాలతో మెరిసిపోతున్నదాన్ని నీవు పట్టుకో. ఓ జ్ఞానవంతుడా, నిద్రను వదిలిపెట్టు.
ఏష ప్రతాపవిశదః ప్రతాపాగ్ర్యః పరంతపః । ధనుర్బిభ్రత్పురో భాతి పుష్కలః పరవీరహా
ఇదిగో పుష్కలుడు, పరాక్రమంతో మెరిసిపోతూ, వీరులలో అగ్రగణ్యుడు, శత్రువులను సంహరించేవాడు, విల్లు పట్టుకుని నీ ముందే నిలబడి ఉన్నాడు.
ఏనం వారయ సత్తీక్ష్ణైర్బాణైః కోదండనిర్గతైః । కథం త్వం రణమధ్యే వై శేతే వీరవిమోహితః
నీ విల్లు నుండి విడిచే పదునైన బాణాలతో అతన్ని అడ్డుకో. ఓ వీరుడా, యుద్ధమధ్యంలో నీవు మోహించిపోయి ఇలా పడుకుని ఉండటం ఎలా?
హస్తినః పత్తయశ్చైవ రథారూఢా భయార్దితాః । శరణం త్వాం సమాయాంతి తానీక్షస్వ మహామతే
ఏనుగులు, కాలాళ్లు, రథస్వారులు—all భయంతో నిన్ను ఆశ్రయించడానికి వస్తున్నారు. ఓ జ్ఞానవంతుడా, వారిని చూడవు?
పుత్ర త్వయా వినా సోఢుం కథం శక్తో రణాంగణే । శత్రుఘ్నసాయకాంస్తీక్ష్ణాంశ్చండకోదండనిర్గతాన్
కుమారా! నీవు లేని యుద్ధరంగంలో, శత్రుఘ్నుని బలమైన విల్లు నుండి వచ్చే పదునైన బాణాలను నేను ఎలా తట్టుకోగలను?
అతో మాం తు త్వయా హీనం కో వా పాలయితుం క్షమః । యది త్యక్ష్యసి నిద్రా త్వం జయాయాహం క్షమస్తదా
ఇప్పుడు నీవు లేని నాకు రక్షణ చేయగలవాడు ఎవరు? నీవు నిద్రను వదిలితేనే నాకు విజయసాధన సాధ్యమవుతుంది.
ఇత్థం విలప్య సుభృశం తతాడ హృదయం స్వకమ్ । బహుశః పాణినా రాజా పుత్రదుఃఖేన దుఃఖితః
ఇలా చాలా బాధతో విలపిస్తూ, రాజు తన కుమారుని దుఃఖంతో తన గుండెను ఎన్నోసార్లు చేతితో కొట్టుకున్నాడు.
తదా విచిత్ర దమనౌ స్వ స్వ స్యందనసంస్థితౌ । పితుశ్చరణయోర్నత్వా ఊచతుః సమయోచితమ్
అప్పుడు దమనులు ఇద్దరూ, తమ తమ రథాల్లో నిలబడి, తండ్రి పాదాలకు నమస్కరించి, సందర్భానుకూలంగా మాటలు చెప్పారు.
రాజన్నస్మాసు జీవత్సు కిం దుఃఖం హృది తద్వద । వీరాణాం ప్రధనే మృత్యుర్వాంచ్ఛితో జాయతే మహాన్
రాజా! మేము బ్రతికే ఉన్నప్పుడు, మీ హృదయంలో ఇంకా ఏ దుఃఖం ఉండగలదు? వీరులకు యుద్ధంలో మరణం ఎంతో కోరుకునే భాగ్యంగా పరిగణించబడుతుంది.
ధన్యోఽయం బత చిత్రాంగో యో వీర భువి శోభతే । సకిరీటస్తు సందష్టదంతచ్ఛదయుగః ప్రభుః
బహుళ అదృష్టవంతుడు చిత్రాంగుడు, ఓ వీరా! భూమిపై కిరీటంతో, పటిష్ఠంగా పళ్లను కట్టిపట్టి, మహాశక్తితో వెలుగుతుంటాడు.
కథయాశు కిమద్యైవ కుర్వస్తే కార్యమీప్సితమ్ । శత్రుఘ్నవాహినీం సర్వాం హన్వ ఆవామనాథినీమ్
ఈ రోజు నీవు చేయాలనుకుంటున్న పని ఏమిటో త్వరగా చెప్పు. శత్రుఘ్నుడి సైన్యాన్ని, ఇప్పుడు దిక్కు లేకుండా పోయినదాన్ని, నేనే నాశనం చేయాలా?
అద్యైవ పుష్కలం భ్రాతుర్వధకారిణమాహవే । పాతయావో రథాచ్ఛిత్త్వా శిరోముకుటమండితమ్
ఈ రోజు యుద్ధంలో నీ అన్నను చంపిన పుష్కలుడిని, అతని మణిముకుటంతో ఉన్న తలను వేరు చేసి, రథం మీద నుంచి కింద పడద్దాం.
త్యజ శోకం సుదుఃఖార్తః కథం భాసి మహామతే । ఆజ్ఞాపయావాం మానార్హ కురు యుద్ధే మతిం తథా
నీకు ఎంతటి బాధ ఉన్నా, ఓ మహామతి! శోకాన్ని వదిలేయి. ఇలాంటి మాటలు ఎందుకు మాట్లాడుతున్నావు? యుద్ధంపై మనసు పెట్టి, మాకు ఆజ్ఞాపించు.
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య పుత్రయోర్వీరమానినోః । శోకం త్యక్త్వా మహారాజో యుద్ధాయ మతిమాదధాత్
అలా తన వీరపుత్రుల మాటలు విని, ఆ మహారాజు శోకాన్ని వదిలేసి యుద్ధంపై మనసు పెట్టాడు.
తావపి ప్రతియోద్ధారం వాంచ్ఛంతౌ రణదుర్మదౌ । జగ్మతుః కటకే శత్రోరనంతభటపూరితే
ఆ ఇద్దరూ యుద్ధానికి ఉత్సాహంతో, యుద్ధ మత్తులో, శత్రువుల సైన్యంలో అనేక మంది యోధులతో నిండిన చోటికి ప్రవేశించారు.
రిపుతాపేన దమనో నీలరత్నేన చేతరః । యుయుధాతే రణే వీరౌ ప్రావృషీవ బలాహకౌ
ఒకరు నీలరత్నాన్ని ధరించి, శత్రువుల బాధతో ఉక్కిరిబిక్కిరి అవుతూ, ఇద్దరూ వీరులు వర్షాకాలంలో మేఘాల్లా యుద్ధంలో పోరాడారు.
రాజా కనకసన్నద్ధే రథే మణివిచిత్రితే । రత్నకూబరశోభాఢ్యే తిష్ఠంశ్చాపధరో బలీ
ఆ రాజు బంగారు అలంకరణలతో, రత్నాలతో అలంకరించబడిన రథంలో, మణికంబంతో మెరిసిపోతూ, ధనుస్సుతో నిలబడి, అపార బలంతో ఉన్నాడు.
యయౌ యోద్ధుం తు శత్రుఘ్నం వీరకోటభిరావృతమ్ । తృణీకుర్వన్మహావీరాన్ధనుర్విద్యావిశారదాన్
అతడు అనేక మంది వీరులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్న శత్రుఘ్నుడిని యుద్ధానికి ఎదుర్కొనడానికి వెళ్లాడు. అద్భుతమైన ధనుర్విద్యలో నిపుణులైన మహావీరులను కూడా తృణంగా భావించాడు.
తం యోద్ధుమాగతం దృష్ట్వా సుబాహుం రోషపూరితమ్ । పుత్రనాశేన కుర్వంతం సర్వసైన్యవధాదికమ్
పుత్రుని మరణాన్ని ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని, ఆగ్రహంతో నిండిన సుబాహువు, మొత్తం సైన్యాన్ని నాశనం చేయాలని యుద్ధానికి వచ్చాడని చూసారు.
శత్రుఘ్నపార్శ్వసంచారీ హనూమాంస్తముపాద్రవత్ । నఖాయుధో మహానాదం కుర్వన్మేఘ ఇవాహవే
శత్రుఘ్నుడి పక్కన ఉన్న హనుమంతుడు, తన నఖాలను ఆయుధాలుగా చేసుకుని, యుద్ధంలో మేఘంలా గర్జిస్తూ, అతనిపై దూసుకెళ్లాడు.
సుబాహుస్తం హనూమంతమాగచ్ఛంతం మహారవమ్ । ఉవాచ ప్రహసన్వాక్యం రోషపూరితలోచనః
హనుమంతుడు గర్జిస్తూ దగ్గరకి వస్తున్నాడని చూసి, సుబాహువు కన్నుల్లో కోపం మెరుపులతో, నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు.
క్వ గతః పుష్కలో హత్వా మత్పుత్రం రణమండలే । పాతయామ్యద్య తస్యాశు శిరో జ్వలితకుండలమ్
నా కుమారుడిని యుద్ధంలో చంపిన పుష్కలుడు ఎక్కడున్నాడు? ఈ రోజు అతని మెరిసే కుండలాలతో ఉన్న తలను వెంటనే నేనే తెంచేస్తాను.
క్వ శత్రుఘ్నో వాహపాలః క్వ చ రామః కుతో భటాః । ప్రాణహంతారమాయాంతం పశ్యంతు ప్రధనే తు మామ్
శత్రుఘ్నుడు, సైన్యాధిపతి ఎక్కడ? రాముడు ఎక్కడ? యోధులు ఎక్కడ? యుద్ధమధ్యంలో ప్రాణహంతకుడైన నన్ను వారు చూడాలి.