తద్వాక్యమాకర్ణ్య సుబాహుభూపతేః । క్రౌంచాఖ్యసద్వ్యూహవిశేషమాదధాత్ । యన్నో విశంతే సహసా రిపోర్గణా । మహాబలాః శస్త్రసమూహధారిణః
రాజు సుబాహు మాటలు విని, అతడు క్రౌంచ అనే ప్రత్యేక వ్యూహాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. అందులో అనేక ఆయుధాలు ధరించిన శక్తివంతమైన శత్రుసైన్యాలు అకస్మాత్తుగా ప్రవేశించబోతున్నాయి.
ముఖే సుకేతుస్తస్యాసీద్గలే చిత్రాంగసంజ్ఞకః । పక్షయో రాజపుత్రౌ ద్వౌ పుచ్ఛే రాజా ప్రతిష్ఠితః
ఆ వ్యూహానికి తలలో సుకేతు, మెడ వద్ద చిత్రాంగుడు, రెక్కల్లో ఇద్దరు రాజకుమారులు, తోకవద్ద రాజు స్వయంగా ఉన్నాడు.
మధ్యే సైన్యం మహత్తస్య చతురంగైస్తు శోభితమ్ । కృత్వా న్యవేదయద్రాజ్ఞే క్రౌంచవ్యూహం విచిత్రితమ్
ఆ మధ్యలో నాలుగు విభాగాలతో అలంకరించబడిన అతని గొప్ప సైన్యం ఉంది. అలా ఏర్పాటుచేసి, ఆ అద్భుతమైన క్రౌంచ వ్యూహాన్ని రాజుకు తెలియజేశాడు.
రాజా దృష్ట్వా సుసన్నద్ధం క్రౌంచవ్యూహం సునిర్మితమ్ । రణాయ స్వమతిం చక్రే శత్రుఘ్నకటకే స్థితైః
రాజు బాగా ఏర్పాటైన, దృఢంగా ఉన్న క్రౌంచ వ్యూహాన్ని చూసి, శత్రుఘ్నుని శిబిరంలో ఉన్న వారితో యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు.
శేష ఉవాచ। శత్రుఘ్నస్తద్బలం దృష్ట్వా భీషణాకృతిమేఘవత్ । హస్త్యశ్వరథపాదాతైర్బహుభిః పరివారితమ్
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: శత్రుఘ్నుడు ఆ సైన్యాన్ని చూశాడు. అది మేఘంలా భయంకరంగా ఉంది. అనేక ఏనుగులు, కుదిరాళ్లు, రథాలు, కాలాళ్లతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది.
సుమతిం ప్రత్యువాచేదం వచోగంభీరశబ్దయుక్ । నానావాక్యవిచారజ్ఞైః పండితైః పరిసేవితః
అతడు తన గొంతు మేఘగర్జనలా గంభీరంగా ఉంచి, వివిధ విషయాల్లో నైపుణ్యం గల పండితులు చుట్టూ ఉండగా, సుమతిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
శత్రుఘ్న ఉవాచ। సుమతే కస్య నగరం ప్రాప్తో మే హయసత్తమః । బలమేతన్నిరీక్షేహం పయోదధితరంగవత్
శత్రుఘ్నుడు ఇలా అన్నాడు: సుమతీ, నా ఉత్తమమైన గుర్రం ఏ నగరానికి చేరుకుంది? సముద్రపు అలలలా ఉప్పొంగుతున్న ఈ సైన్యాన్ని నేను పరిశీలించాలనుకుంటున్నాను.
కస్యైతద్బలముద్ధర్షం చతురంగసమన్వితమ్ । పురతో భాతి యుద్ధాయ సముపస్థితమాదరాత్
ఈ నాలుగు విభాగాలతో కూడిన, ముందర మన ముందర యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా సిద్ధంగా ఉన్న ఈ భయంకరమైన సైన్యం ఎవరిది?
ఏతత్సర్వం సమాచక్ష్వ యథావత్పృచ్ఛతో మమ । యజ్జ్ఞాత్వా యుద్ధసంస్థాయై నిర్దిశామి స్వకాన్భటాన్
నేను అడిగినట్లు నీవు ఈ సంగతులన్నీ నన్ను వివరంగా చెప్పు. వాటిని తెలుసుకొని, యుద్ధానికి నా యోధులను సిద్ధం చేయగలను.
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య సుమతిః శుభబుద్ధిమాన్ । ఉవాచ వచనం ప్రీతః శత్రుఘ్నం వైరితాపనమ్
ఆ మాటలు విని, మంచి బుద్ధి కలిగిన సుమతి సంతోషంతో, శత్రుఘ్నునికి, శత్రువులను సంహరించేవాడైన వానికి, ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
సుమతిరువాచ। చక్రాంకా నగరీ రాజన్వర్తతే సవిధే శుభా । యస్యాం సంతి నరాః పాపరహితా విష్ణుభక్తితః
సుమతి ఇలా అన్నాడు: రాజా! చక్రం గుర్తుగా ఉన్న ఒక అద్భుతమైన నగరం ఉంది. అక్కడ విష్ణుభక్తి వల్ల పాపాలు లేని మనుషులు నివసిస్తున్నారు.
తస్యాః పుర్యాః పతిరయం సుబాహుర్ధర్మవిత్తమః । తవాయం పురతో భాతి పుత్రపౌత్రసమావృతః
ఆ పట్టణానికి అధిపతి ఈ సుబాహు. ఇతడు ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడు. ఇతడు నీ ముందే తన కుమారులు, మనవళ్లతో కలిసి మెరిసిపోతున్నాడు.
స్వదారనిరతో నిత్యం పరదారపరాఙ్ముఖః । విష్ణోః కథాస్య కర్ణస్థానా పరార్థప్రకాశినీ
తన భార్యతోనే ఎప్పుడూ తృప్తిగా ఉంటాడు, ఇతరుల భార్యల వైపు అసలు చూడడు. విష్ణువు కథలు ఎప్పుడూ ఇతని చెవిలో వినిపిస్తూ, ఇతరులకు మేలు చేస్తుంటాయి.
పరస్వం న సమాదత్తే షష్ఠాంశాదధికం నృపః । బ్రాహ్మణా విష్ణుభక్త్యైవ పూజ్యంతే తేన ధర్మిణా
ఈ ధర్మపరుడు రాజు ఎప్పుడూ ఇతరుల ధనం తీసుకోడు, ఆరు వంతుల కన్నా ఎక్కువ కూడా కాదు. బ్రాహ్మణులను విష్ణుభక్తితో మాత్రమే గౌరవిస్తాడు.
నిత్యం సేవారతో విష్ణుపాదపద్మమధువ్రతః । ఏష స్వధర్మనిరతః పరధర్మపరాఙ్ముఖః
ఇతడు ఎప్పుడూ సేవలో తలమునకగా ఉంటాడు, విష్ణుపాదపద్మాలను తేనెటీగలా చుట్టుకుంటూ ఉంటాడు. తన కర్తవ్యాన్ని మాత్రమే పాటించి, ఇతరుల కర్తవ్యాలవైపు చూడడు.
ఏతస్య బలతుల్యం హి న వీరాణాం బలం క్వచిత్ । పుత్రస్య పతనం శ్రుత్వా రోషశోకసమాకులః
ఇతని బలానికి సమానంగా వీరుల బలం ఎక్కడా లేదు. తన కుమారుడు పడిపోయాడని విని కోపం, దుఃఖంతో కలవరపడ్డాడు.
చతురంగసమేతోఽయం యుద్ధాయ సముపస్థితః । తవాపి వీరా బహవో లక్ష్మీనిధిముఖా అమూన్
ఇతడు నాలుగు రకాల సైన్యంతో యుద్ధానికి వచ్చాడు. నీ వద్ద కూడా లక్ష్మీనిధిని ముందుగా ఉంచుకుని అనేక మంది వీరులు ఉన్నారు.
జేష్యంతి శస్త్రసంఘేన నిర్దిశాశు పరం హి తాన్ । శత్రుఘ్నస్తద్వచః శ్రుత్వా ప్రోవాచ స్వభటాన్వరాన్
వారు ఆయుధాల సమూహంతో శత్రువులను త్వరగా ఓడిస్తారు. శత్రుఘ్నుడు ఈ మాటలు విని తన ఉత్తమ సైనికులతో మాట్లాడాడు.
రణప్రాప్తిభవోద్ధర్షపూరపూరితమానసాన్ । క్రౌంచవ్యూహోఽద్య రచితః సుబాహుపరిసైనికైః
యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్న ఉత్సాహంతో వారి మనసులు నిండిపోయాయి. ఈ రోజు సుబాహు సైనికులు క్రౌంచవ్యూహాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.
ముఖపక్షస్థితా యోధాస్తాన్కో భేత్స్యతి శస్త్రవిత్ । యస్య భేదే నిజా శక్తిర్యో వీర విజయోద్యతః
అగ్రభాగాల్లో ఉన్న యోధులను ఆయుధ నిపుణుడు ఛేదించాలి. ఎవరు వారి వరుసలను దాటి పోగలరో, ఆ వీరుడు విజయానికి ప్రయత్నించాలి.
స గృహ్ణాతు మదీయాద్ధి పాణిపద్మాచ్చ వీటకమ్ । తదా లక్ష్మీనిధిర్వీరో జగ్రాహ క్రౌంచభేదనే
నా పద్మపాణి నుండి దండాన్ని అతడు తీసుకోవాలి. అప్పుడు లక్ష్మీనిధి అనే వీరుడు క్రౌంచవ్యూహాన్ని ఛేదించేందుకు దానిని స్వీకరించాడు.
సర్వశస్త్రాస్త్రవిద్వీరైర్బహుభిః పరివారితః । ఉవాచ వచనం రాజన్యాస్యేఽహం క్రౌంచభేదనే
అన్ని ఆయుధాలు, అస్త్రాలలో నైపుణ్యం ఉన్న అనేక మంది వీరులతో చుట్టుముట్టబడి, అతడు ఇలా అన్నాడు: 'నేను యుద్ధంలో క్రౌంచవ్యూహాన్ని ఛేదిస్తాను.'
భార్గవః పూర్వమేవాసీత్క్రౌంచభేత్తా తథా హ్యహమ్ । తథాన్యం వీరమావోచత్కోఽస్య సార్ధం గమిష్యతి
భార్గవుడు ముందుగా క్రౌంచవ్యూహాన్ని ఛేదించాడు. ఇప్పుడు నేనే అలాగే చేస్తాను. తర్వాత మరో వీరుణ్ని అడిగాడు: 'ఇతనితో కలిసి ఎవరు వెళ్తారు?'
పుష్కలః పృష్ఠతస్తస్య యాతుం చక్రే మతిం తతః । రిపుతాపో నీలరత్న ఉగ్రాశ్వో వీరమర్దనః
అప్పుడు పుష్కలుడు అతని వెనుక వెళ్లాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. రిపుతాప, నీలరత్న, ఉగ్రాశ్వ, వీరమర్దనుడు కూడా వెళ్లారు.
సర్వే శత్రుఘ్నసందేశాద్యయుస్తత్క్రౌంచభేదనే । శత్రుఘ్నోఽపి రథస్థశ్చ సర్వాయుధధరః పరః
శత్రుఘ్నుని ఆజ్ఞతో అందరూ ఆ క్రౌంచవ్యూహాన్ని ఛేదించేందుకు వెళ్లారు. శత్రుఘ్నుడు కూడా తన రథంపై అన్ని ఆయుధాలు ధరించి నిలిచాడు.
పృష్ఠతోఽస్య పరీయాయ బహుభిః సైనికైర్వృతః । తదా ప్రచలితౌ దృష్టావన్యోన్యబలవారిధీ
అతను అనేక మంది సైనికులతో చుట్టుముట్టబడి వెనుక నడిచాడు. అప్పుడు రెండు సైన్యాలు ఒకదానికొకటి బలాన్ని, ధైర్యాన్ని కొలుస్తూ ముందుకు కదిలాయి.
ప్రలయం కర్తుముద్యుక్తౌ జగతః సుతరంగిణౌ । తదా భేర్యః సమాజఘ్నురుభయోః సేనయోర్దృఢాః
రెండు గొప్ప నదుల్లా ఉప్పొంగుతున్న ఆ సైన్యాలు ప్రపంచాన్ని నాశనం చేయాలని ఉత్సాహంగా ఉన్నాయి. అప్పుడు రెండు సైన్యాలలో బేరీలు ఘనంగా మోగాయి.
రణభేర్యః శంఖనాదాః శ్రూయంతే తత్ర తత్ర హ । హేషంతే వాజినస్తత్ర గర్జంతి ద్విరదా భృశమ్
యుద్ధ బేరీలు, శంఖధ్వనులు అక్కడక్కడ వినిపించాయి. అక్కడ గుర్రాలు హీనహీనలాడగా, ఏనుగులు గర్జించాయి.
హుం హుం కుర్వంతి వీరాగ్ర్యా నదంతి రథనేమయః । తత్ర ప్రకుపితాః శూరాః సుబాహుబలదర్పితాః
అగ్రగణ్య వీరులు 'హుం హుం' అని గర్జిస్తూ, రథాల చక్రాలు గర్జిస్తున్నాయి. అక్కడ బలమైన భుజాలు, శక్తిపై గర్వంతో ఉన్న యోధులు కోపంతో నిండిపోయి యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు.
ఛింధి భింధీతి భాషంతో దృశ్యంతే బహవో రణే । ఏవంభూతే రణోద్యుక్తే సైన్యే శత్రుఘ్నవైరిణోః
యుద్ధంలో చాలామంది 'కొట్టు! చీల్చు!' అని అరుస్తూ కనిపిస్తున్నారు. ఇలా యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న సైన్యంలో శత్రువులను ఎదుర్కొనే వారు సిద్ధంగా ఉన్నారు.