సేనాపతే కురుష్వారాన్మమ సేనాం తు సజ్జితామ్ । యోత్స్యే రామస్య సుభటైర్మమపుత్రోపఘాతకైః
సేనాధిపతీ! నా సైన్యాన్ని యుద్ధానికి సిద్ధం చేయి. నా కుమారుని హతమార్చిన రాముని వీరులతో నేను యుద్ధం చేస్తాను.
అద్యాహం మమ పుత్రస్య దుఃఖదం నిశితైః శరైః । పాతయిష్యే యది హ్యేనం రక్షితాపి మహేశ్వరః
ఈ రోజు నా కుమారుడికి బాధ ఇచ్చిన వాడిని, మహేశ్వరుడు రక్షించినా కూడా, పదునైన బాణాలతో నేనే పడగొడతాను.
సేనాపతిరిదం వాక్యం ప్రోక్తం సుభుజభూపతేః । నిశమ్య చ తథా కృత్వా సజ్జీభూతో భవత్స్వయమ్
బలవంతుడైన రాజు చెప్పిన ఈ మాటలు విని, సేనాధిపతి అన్ని ఏర్పాట్లు చేసి, తాను కూడా సిద్ధమయ్యాడు.
రాజ్ఞే నివేదయామాస ససజ్జాం చతురంగిణీమ్ । సేనాం కాలబలప్రఖ్యాం హతదుర్జనకోటికామ్
అతడు రాజుకు తెలియజేసి, నాలుగు విభాగాలుగా ఉన్న సైన్యాన్ని సిద్ధం చేశాడు. అది కాలబలానికి సమానంగా, ఎన్నో దుష్ట శత్రువులను సంహరించినది.
శ్రుత్వా సేనాపతేర్వాక్యం సుబాహుః పరవీరహా । నిర్జగామ తతో యత్ర శత్రుఘ్నః స్వసుతార్దనః
సేనాధిపతి మాటలు విని, పరశత్రు వీరహంతకుడు సుబాహు, తన కుమారుని సంహరించిన శత్రుఘ్నుడు ఉన్న చోటికి బయలుదేరాడు.
కుంజరైశ్చ మదోన్మత్తైర్హయైశ్చాపి మనోజవైః । రథైశ్చ సర్వశస్త్రాస్త్రపూరితై రిపుజేతృభిః
మత్తుతో మదించిన ఏనుగులతో, మనస్సు వేగంతో పరిగెత్తే గుర్రాలతో, అన్ని ఆయుధాలు, అస్త్రాలతో నిండిన రథాలతో, శత్రువులను జయించాలనే ఉత్సాహంతో సైన్యం ముందుకు సాగింది.
భూశ్చకంపే తదా తత్ర సైన్యభారేణ భూరిణా । సంమర్దః సుమహానాసీత్తత్ర సైన్యే విసర్పతి
అప్పుడు, ఆ భారీ సైన్యభారం వల్ల భూమి కంపించిపోయింది. రెండు సైన్యాలు ఒకదానికొకటి ఢీకొనగా, ఘోరమైన సంఘర్షణ జరిగింది.
రాజానం నిర్గతం దృష్ట్వా రథేన కనకాంగినా । శత్రుఘ్నబలముద్యుక్తం సర్వవైరిప్రహారకమ్
బంగారు అలంకరణలతో కూడిన రథంలో రాజు బయలుదేరిన దృశ్యం చూసి, శత్రుఘ్నుని సైన్యం అన్ని శత్రువులను సంహరించేందుకు సిద్ధమైంది.
సుకేతుస్తస్య వై భ్రాతా గదాయుద్ధవిశారదః । రథేనాశ్వా జగామాయం సర్వశస్త్రాస్త్రపూరితః
గదాయుద్ధంలో నిపుణుడైన అతని సోదరుడు సుకేతు, అన్ని ఆయుధాలు, అస్త్రాలతో కూడిన రథంలో గుర్రాలతో వచ్చాడు.
చిత్రాంగస్తు సుతో రాజ్ఞః సర్వయుద్ధవిచక్షణః । జగామ స్వరథేనాశు శత్రుఘ్నబలమున్మదమ్
రాజు కుమారుడు, అన్ని యుద్ధాల్లో నైపుణ్యం కలిగిన చిత్రాంగుడు, తన రథంలో వేగంగా ప్రయాణించి, శత్రుఘ్నుని సైన్యాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకున్నాడు.
తస్యానుజో విచిత్రాఖ్యో విచిత్రరణకోవిదః । యయౌ రథేన హైమేన భ్రాతృదుఃఖేన పీడితః
విచిత్రుడు అనే అతని తమ్ముడు, అద్భుతమైన యుద్ధ నైపుణ్యం కలవాడు, బంగారు రథంలో, అన్నదుఃఖంతో బాధపడుతూ బయలుదేరాడు.
అన్యే శూరా మహేష్వాసాః సర్వశస్త్రాస్త్రకోవిదాః । యయుర్నృపసమాదిష్టాః ప్రధనం వీరపూరితమ్
ఇతర వీరులు, గొప్ప ధనుర్ధారులు, అన్ని ఆయుధాలు, అస్త్రాల్లో నైపుణ్యం కలవారు, రాజు ఆజ్ఞతో, వీరులతో నిండిన యుద్ధంలోకి ప్రవేశించారు.
రాజా సుబాహుః సంరోషాదాగతః ప్రధనాంగణే । విలోకయామాస సుతం మూర్చ్ఛితం శరపీడితమ్
రాజు సుబాహు కోపంతో ప్రధాన యుద్ధరంగంలోకి వచ్చి, తన కుమారుడు బాణాల గాయాలతో అపస్మారక స్థితిలో ఉన్నాడని చూశాడు.
రథోపస్థస్థితం మూఢం స్వసుతం దమనాభిధమ్ । వీక్ష్య దుఃఖం ముహుః ప్రాప వీజయామాస పల్లవైః
రథంలో అపస్మారంగా ఉన్న తన కుమారుడు దమన్ను చూసి, రాజు మళ్లీ మళ్లీ బాధతో నిండిపోయి, ఆకులతో వాలి వాలి గాలి వేశాడు.
జలేన సిక్తః సంస్పృష్టో రాజ్ఞా కోమలపాణినా । సంజ్ఞామాప శనైర్వీరో దమనః పరమాస్త్రవిత్
నీటిని చల్లి, రాజు తన మృదువైన చేతితో తాకినప్పుడు, పరాక్రమశాలి, అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడైన దమన్ నెమ్మదిగా స్పృహను పొందాడు.
ఉత్థితః క్వ ధనుర్మేఽస్తి క్వ పుష్కల ఇతో గతః । సంసజ్య సమరం త్యక్త్వా మద్బాణవ్రణపీడితః
అతడు లేచి, "నా విల్లు ఎక్కడ ఉంది? పుష్కలుడు ఇక్కడి నుంచి ఎక్కడికి వెళ్లాడు? యుద్ధాన్ని వదిలేసి, నా బాణాల గాయాలతో బాధపడుతున్నాడేమో" అని అన్నాడు.
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య సుబాహుః పుత్రభాషితమ్ । పరమం హర్షమాపేదే పరిరభ్య సుతం స్వకమ్
తన కుమారుడు చెప్పిన మాటలు విని, సుబాహు మహా ఆనందంతో నిండిపోయి, తన కుమారుడిని ఆలింగనం చేసుకున్నాడు.
దమనో వీక్ష్య జనకం నృపం నమ్రశిరోధరః । పపాత పాదయోర్భక్త్యా క్షతదేహోఽస్త్రరాజిభిః
దమన్ తన తండ్రి రాజును చూసి, తల వంచి, భక్తితో అతని పాదాల వద్ద పడిపోయాడు. అతని శరీరం అనేక ఆయుధ గాయాలతో నిండిపోయి ఉంది.
స్వసుతం రథసంస్థం తు విధాయ నృపతిః పునః । జగాద సేనాధిపతిం రణకర్మవిశారదః
రాజు తన కుమారుణ్ణి మళ్లీ రథంలో కూర్చోబెట్టి, యుద్ధ నైపుణ్యంలో ప్రావీణ్యం ఉన్న సేనాధిపతిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
వ్యూహం రచయ సంగ్రామే క్రౌంచాఖ్యం రిపుదుర్జయమ్ । యమావిశ్య జయే సైన్యం శత్రుఘ్నస్య మహీపతేః
యుద్ధంలో శత్రువులకు దుర్జేయమైన క్రౌంచ అనే వ్యూహాన్ని ఏర్పాటు చేయి. శత్రుఘ్నుని సైన్యం దానిలో ప్రవేశించి విజయాన్ని సాధించాలి.
తద్వాక్యమాకర్ణ్య సుబాహుభూపతేః । క్రౌంచాఖ్యసద్వ్యూహవిశేషమాదధాత్ । యన్నో విశంతే సహసా రిపోర్గణా । మహాబలాః శస్త్రసమూహధారిణః
రాజు సుబాహు మాటలు విని, అతడు క్రౌంచ అనే ప్రత్యేక వ్యూహాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. అందులో అనేక ఆయుధాలు ధరించిన శక్తివంతమైన శత్రుసైన్యాలు అకస్మాత్తుగా ప్రవేశించబోతున్నాయి.
ముఖే సుకేతుస్తస్యాసీద్గలే చిత్రాంగసంజ్ఞకః । పక్షయో రాజపుత్రౌ ద్వౌ పుచ్ఛే రాజా ప్రతిష్ఠితః
ఆ వ్యూహానికి తలలో సుకేతు, మెడ వద్ద చిత్రాంగుడు, రెక్కల్లో ఇద్దరు రాజకుమారులు, తోకవద్ద రాజు స్వయంగా ఉన్నాడు.
మధ్యే సైన్యం మహత్తస్య చతురంగైస్తు శోభితమ్ । కృత్వా న్యవేదయద్రాజ్ఞే క్రౌంచవ్యూహం విచిత్రితమ్
ఆ మధ్యలో నాలుగు విభాగాలతో అలంకరించబడిన అతని గొప్ప సైన్యం ఉంది. అలా ఏర్పాటుచేసి, ఆ అద్భుతమైన క్రౌంచ వ్యూహాన్ని రాజుకు తెలియజేశాడు.
రాజా దృష్ట్వా సుసన్నద్ధం క్రౌంచవ్యూహం సునిర్మితమ్ । రణాయ స్వమతిం చక్రే శత్రుఘ్నకటకే స్థితైః
రాజు బాగా ఏర్పాటైన, దృఢంగా ఉన్న క్రౌంచ వ్యూహాన్ని చూసి, శత్రుఘ్నుని శిబిరంలో ఉన్న వారితో యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు.
శేష ఉవాచ। శత్రుఘ్నస్తద్బలం దృష్ట్వా భీషణాకృతిమేఘవత్ । హస్త్యశ్వరథపాదాతైర్బహుభిః పరివారితమ్
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: శత్రుఘ్నుడు ఆ సైన్యాన్ని చూశాడు. అది మేఘంలా భయంకరంగా ఉంది. అనేక ఏనుగులు, కుదిరాళ్లు, రథాలు, కాలాళ్లతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది.
సుమతిం ప్రత్యువాచేదం వచోగంభీరశబ్దయుక్ । నానావాక్యవిచారజ్ఞైః పండితైః పరిసేవితః
అతడు తన గొంతు మేఘగర్జనలా గంభీరంగా ఉంచి, వివిధ విషయాల్లో నైపుణ్యం గల పండితులు చుట్టూ ఉండగా, సుమతిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
శత్రుఘ్న ఉవాచ। సుమతే కస్య నగరం ప్రాప్తో మే హయసత్తమః । బలమేతన్నిరీక్షేహం పయోదధితరంగవత్
శత్రుఘ్నుడు ఇలా అన్నాడు: సుమతీ, నా ఉత్తమమైన గుర్రం ఏ నగరానికి చేరుకుంది? సముద్రపు అలలలా ఉప్పొంగుతున్న ఈ సైన్యాన్ని నేను పరిశీలించాలనుకుంటున్నాను.
కస్యైతద్బలముద్ధర్షం చతురంగసమన్వితమ్ । పురతో భాతి యుద్ధాయ సముపస్థితమాదరాత్
ఈ నాలుగు విభాగాలతో కూడిన, ముందర మన ముందర యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా సిద్ధంగా ఉన్న ఈ భయంకరమైన సైన్యం ఎవరిది?
ఏతత్సర్వం సమాచక్ష్వ యథావత్పృచ్ఛతో మమ । యజ్జ్ఞాత్వా యుద్ధసంస్థాయై నిర్దిశామి స్వకాన్భటాన్
నేను అడిగినట్లు నీవు ఈ సంగతులన్నీ నన్ను వివరంగా చెప్పు. వాటిని తెలుసుకొని, యుద్ధానికి నా యోధులను సిద్ధం చేయగలను.
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య సుమతిః శుభబుద్ధిమాన్ । ఉవాచ వచనం ప్రీతః శత్రుఘ్నం వైరితాపనమ్
ఆ మాటలు విని, మంచి బుద్ధి కలిగిన సుమతి సంతోషంతో, శత్రుఘ్నునికి, శత్రువులను సంహరించేవాడైన వానికి, ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.