గదతాఖిలకర్మ తస్య వై స కథం చాహరదశ్వవర్యకమ్ । కథయంతు పునః కియద్బలం బత వీరాః కతి యోద్ధుమాగతాః
వారు అతని కార్యాలన్నీ వివరంగా చెప్పగా, రాజు ఆ గొప్ప గుర్రాన్ని ఎలా పట్టుకున్నాడో అడిగాడు. యుద్ధానికి ఎంతమంది బలవంతులు వచ్చారో కూడా తెలుసుకోవాలనుకున్నాడు.
అథ శత్రుబలోన్ముఖః కథం మమ వీరో దమనో రణం వ్యధాత్ । విజయం చ విధాయ దుర్జయం కిల వీరం బత కోఽప్యశాతయత్
శత్రు బలాన్ని ఎదుర్కొంటూ నా కుమారుడు దమనుడు యుద్ధంలో ఎలా ప్రవర్తించాడో, అంత కష్టమైన విజయాన్ని సాధించిన తర్వాత, ఎవరు అతన్ని ఓడించగలిగారు అని రాజు అడిగాడు.
ఇత్యాకర్ణ్య వచో రాజ్ఞః ప్రత్యూచుస్తేఽస్య సేవకాః । క్షతజేన పరిక్లిన్న గాత్రవస్త్రాదిధారిణః
రాజు మాటలు విని, గాయాల రక్తంతో శరీరాలు, వస్త్రాలు తడిసిన సేవకులు ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు.
రాజన్నశ్వం సమాలోక్య పత్రచిహ్నాద్యలంకృతమ్ । గ్రాహయామాస గర్వేణ తృణీకృత్య రఘూత్తమమ్
రాజా! గుర్రాన్ని పత్రాల గుర్తులు, అలంకారాలతో అలంకరించబడినదాన్ని చూసి, రఘువంశశ్రేష్ఠుడిని లెక్కచేయకుండా, గర్వంతో దాన్ని పట్టుకున్నాడు.
తతో హయానుగః ప్రాప్తః స్వల్పసైన్యసమావృతః । తేన సాకమభూద్యుద్ధం తుములం రోమహర్షణమ్
తర్వాత, కొంతమంది గుర్రపు సైనికులతో కూడి, అతడు అక్కడికి వచ్చాడు. అతనితో జరిగిన యుద్ధం ఘోరంగా, హృదయాన్ని కలవరపరిచేలా జరిగింది.
తం మూర్చ్ఛితం తతః కృత్వా తవ పుత్రః స్వసాయకైః । యావత్తిష్ఠత్యథాయాతః శత్రుఘ్నః స్వబలైర్వృతః
అప్పుడు నీ కుమారుడు తన బాణాలతో అతన్ని మూర్చిపోయేలా చేసి, అక్కడే నిలిచి ఉండగా, శత్రుఘ్నుడు తన సైన్యంతో అక్కడికి వచ్చాడు.
తతో యుద్ధం మహదభూచ్ఛస్త్రాస్త్రపరిబృంహితమ్ । బహుశో జయమాపేదే తవ పుత్రో మహాబలః
తర్వాత ఆయుధాలు, అస్త్రాలతో నిండిన గొప్ప యుద్ధం జరిగింది. నీ శక్తివంతమైన కుమారుడు పలు సార్లు విజయం సాధించాడు.
ఇదానీం తేన ముక్త్వాస్త్రం శత్రుఘ్నభ్రాతృసూనునా । మూర్చ్ఛితః ప్రధనే రాజన్కృతో వీరః సుతస్తవ
ఇప్పుడు, రాజా! శత్రుఘ్నుని అన్న కుమారుడు ఒక అస్త్రాన్ని ప్రయోగించగా, నీ వీర కుమారుడు యుద్ధమధ్యంలో మూర్చిపోయాడు.
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య రోషశోకసమన్వితః । స్థగితాంగ ఇవాసీత్స సముద్ర ఇవ పర్వణి
ఈ మాటలు విని, అతడు కోపంతో, దుఃఖంతో నిండిపోయి, సముద్రం పరవళి సమయంలో ఎలా నిశ్చలంగా ఉంటుందో అలా నిలిచిపోయాడు.
ఉవాచ సేనాధిపతిం రోషప్రస్ఫురితాధరః । దన్తైర్దతాఁల్లిహన్నోష్ఠం జిహ్వయా శోకకర్శితః
కోపంతో పెదాలు కంపించుతూ, దుఃఖంతో నాలుక వాడిపోతూ, పళ్లతో పెదాలను కొరుకుతూ, సేనాధిపతిని ఇలా అడిగాడు.
సేనాపతే కురుష్వారాన్మమ సేనాం తు సజ్జితామ్ । యోత్స్యే రామస్య సుభటైర్మమపుత్రోపఘాతకైః
సేనాధిపతీ! నా సైన్యాన్ని యుద్ధానికి సిద్ధం చేయి. నా కుమారుని హతమార్చిన రాముని వీరులతో నేను యుద్ధం చేస్తాను.
అద్యాహం మమ పుత్రస్య దుఃఖదం నిశితైః శరైః । పాతయిష్యే యది హ్యేనం రక్షితాపి మహేశ్వరః
ఈ రోజు నా కుమారుడికి బాధ ఇచ్చిన వాడిని, మహేశ్వరుడు రక్షించినా కూడా, పదునైన బాణాలతో నేనే పడగొడతాను.
సేనాపతిరిదం వాక్యం ప్రోక్తం సుభుజభూపతేః । నిశమ్య చ తథా కృత్వా సజ్జీభూతో భవత్స్వయమ్
బలవంతుడైన రాజు చెప్పిన ఈ మాటలు విని, సేనాధిపతి అన్ని ఏర్పాట్లు చేసి, తాను కూడా సిద్ధమయ్యాడు.
రాజ్ఞే నివేదయామాస ససజ్జాం చతురంగిణీమ్ । సేనాం కాలబలప్రఖ్యాం హతదుర్జనకోటికామ్
అతడు రాజుకు తెలియజేసి, నాలుగు విభాగాలుగా ఉన్న సైన్యాన్ని సిద్ధం చేశాడు. అది కాలబలానికి సమానంగా, ఎన్నో దుష్ట శత్రువులను సంహరించినది.
శ్రుత్వా సేనాపతేర్వాక్యం సుబాహుః పరవీరహా । నిర్జగామ తతో యత్ర శత్రుఘ్నః స్వసుతార్దనః
సేనాధిపతి మాటలు విని, పరశత్రు వీరహంతకుడు సుబాహు, తన కుమారుని సంహరించిన శత్రుఘ్నుడు ఉన్న చోటికి బయలుదేరాడు.
కుంజరైశ్చ మదోన్మత్తైర్హయైశ్చాపి మనోజవైః । రథైశ్చ సర్వశస్త్రాస్త్రపూరితై రిపుజేతృభిః
మత్తుతో మదించిన ఏనుగులతో, మనస్సు వేగంతో పరిగెత్తే గుర్రాలతో, అన్ని ఆయుధాలు, అస్త్రాలతో నిండిన రథాలతో, శత్రువులను జయించాలనే ఉత్సాహంతో సైన్యం ముందుకు సాగింది.
భూశ్చకంపే తదా తత్ర సైన్యభారేణ భూరిణా । సంమర్దః సుమహానాసీత్తత్ర సైన్యే విసర్పతి
అప్పుడు, ఆ భారీ సైన్యభారం వల్ల భూమి కంపించిపోయింది. రెండు సైన్యాలు ఒకదానికొకటి ఢీకొనగా, ఘోరమైన సంఘర్షణ జరిగింది.
రాజానం నిర్గతం దృష్ట్వా రథేన కనకాంగినా । శత్రుఘ్నబలముద్యుక్తం సర్వవైరిప్రహారకమ్
బంగారు అలంకరణలతో కూడిన రథంలో రాజు బయలుదేరిన దృశ్యం చూసి, శత్రుఘ్నుని సైన్యం అన్ని శత్రువులను సంహరించేందుకు సిద్ధమైంది.
సుకేతుస్తస్య వై భ్రాతా గదాయుద్ధవిశారదః । రథేనాశ్వా జగామాయం సర్వశస్త్రాస్త్రపూరితః
గదాయుద్ధంలో నిపుణుడైన అతని సోదరుడు సుకేతు, అన్ని ఆయుధాలు, అస్త్రాలతో కూడిన రథంలో గుర్రాలతో వచ్చాడు.
చిత్రాంగస్తు సుతో రాజ్ఞః సర్వయుద్ధవిచక్షణః । జగామ స్వరథేనాశు శత్రుఘ్నబలమున్మదమ్
రాజు కుమారుడు, అన్ని యుద్ధాల్లో నైపుణ్యం కలిగిన చిత్రాంగుడు, తన రథంలో వేగంగా ప్రయాణించి, శత్రుఘ్నుని సైన్యాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకున్నాడు.
తస్యానుజో విచిత్రాఖ్యో విచిత్రరణకోవిదః । యయౌ రథేన హైమేన భ్రాతృదుఃఖేన పీడితః
విచిత్రుడు అనే అతని తమ్ముడు, అద్భుతమైన యుద్ధ నైపుణ్యం కలవాడు, బంగారు రథంలో, అన్నదుఃఖంతో బాధపడుతూ బయలుదేరాడు.
అన్యే శూరా మహేష్వాసాః సర్వశస్త్రాస్త్రకోవిదాః । యయుర్నృపసమాదిష్టాః ప్రధనం వీరపూరితమ్
ఇతర వీరులు, గొప్ప ధనుర్ధారులు, అన్ని ఆయుధాలు, అస్త్రాల్లో నైపుణ్యం కలవారు, రాజు ఆజ్ఞతో, వీరులతో నిండిన యుద్ధంలోకి ప్రవేశించారు.
రాజా సుబాహుః సంరోషాదాగతః ప్రధనాంగణే । విలోకయామాస సుతం మూర్చ్ఛితం శరపీడితమ్
రాజు సుబాహు కోపంతో ప్రధాన యుద్ధరంగంలోకి వచ్చి, తన కుమారుడు బాణాల గాయాలతో అపస్మారక స్థితిలో ఉన్నాడని చూశాడు.
రథోపస్థస్థితం మూఢం స్వసుతం దమనాభిధమ్ । వీక్ష్య దుఃఖం ముహుః ప్రాప వీజయామాస పల్లవైః
రథంలో అపస్మారంగా ఉన్న తన కుమారుడు దమన్ను చూసి, రాజు మళ్లీ మళ్లీ బాధతో నిండిపోయి, ఆకులతో వాలి వాలి గాలి వేశాడు.
జలేన సిక్తః సంస్పృష్టో రాజ్ఞా కోమలపాణినా । సంజ్ఞామాప శనైర్వీరో దమనః పరమాస్త్రవిత్
నీటిని చల్లి, రాజు తన మృదువైన చేతితో తాకినప్పుడు, పరాక్రమశాలి, అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడైన దమన్ నెమ్మదిగా స్పృహను పొందాడు.
ఉత్థితః క్వ ధనుర్మేఽస్తి క్వ పుష్కల ఇతో గతః । సంసజ్య సమరం త్యక్త్వా మద్బాణవ్రణపీడితః
అతడు లేచి, "నా విల్లు ఎక్కడ ఉంది? పుష్కలుడు ఇక్కడి నుంచి ఎక్కడికి వెళ్లాడు? యుద్ధాన్ని వదిలేసి, నా బాణాల గాయాలతో బాధపడుతున్నాడేమో" అని అన్నాడు.
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య సుబాహుః పుత్రభాషితమ్ । పరమం హర్షమాపేదే పరిరభ్య సుతం స్వకమ్
తన కుమారుడు చెప్పిన మాటలు విని, సుబాహు మహా ఆనందంతో నిండిపోయి, తన కుమారుడిని ఆలింగనం చేసుకున్నాడు.
దమనో వీక్ష్య జనకం నృపం నమ్రశిరోధరః । పపాత పాదయోర్భక్త్యా క్షతదేహోఽస్త్రరాజిభిః
దమన్ తన తండ్రి రాజును చూసి, తల వంచి, భక్తితో అతని పాదాల వద్ద పడిపోయాడు. అతని శరీరం అనేక ఆయుధ గాయాలతో నిండిపోయి ఉంది.
స్వసుతం రథసంస్థం తు విధాయ నృపతిః పునః । జగాద సేనాధిపతిం రణకర్మవిశారదః
రాజు తన కుమారుణ్ణి మళ్లీ రథంలో కూర్చోబెట్టి, యుద్ధ నైపుణ్యంలో ప్రావీణ్యం ఉన్న సేనాధిపతిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
వ్యూహం రచయ సంగ్రామే క్రౌంచాఖ్యం రిపుదుర్జయమ్ । యమావిశ్య జయే సైన్యం శత్రుఘ్నస్య మహీపతేః
యుద్ధంలో శత్రువులకు దుర్జేయమైన క్రౌంచ అనే వ్యూహాన్ని ఏర్పాటు చేయి. శత్రుఘ్నుని సైన్యం దానిలో ప్రవేశించి విజయాన్ని సాధించాలి.