యోధాస్తన్నిర్గమం దృష్ట్వా పృష్ఠతోఽనుయయుస్తదా । హస్తిభిః పత్తిభిః కేచిద్రథైః కేచన వాజిభిః
ఆ ప్రయాణాన్ని చూసిన యోధులు, కొందరు ఏనుగులపై, మరికొందరు కాలాళ్లపై, ఇంకొందరు రథాల్లో, మరికొందరు గుర్రాలపై, వెనుక నుంచి అనుసరించారు.
శత్రుఘ్నోఽమాత్యవర్యేణ సుమత్యాఖ్యేన సంయుతః । పృష్ఠతోఽనుజగామాశు రథేన హయశోభినా
శత్రుఘ్నుడు, సుమతి అనే అమాత్యశ్రేష్ఠుడితో కలిసి, గుర్రాలతో అలంకరించబడిన రథంలో వేగంగా వెనుక నుంచి అనుసరించాడు.
గచ్ఛన్వాజీపురం ప్రాప్తో విమలాఖ్యస్య భూపతేః । రత్నాతటాఖ్యం చ జనైర్హృష్టపుష్టైః సమాకులమ్
అశ్వాల పట్టణానికి చేరుకొని, విమలాఖ్యుడు అనే రాజు పాలించే దేశాన్ని, రత్నాటట అనే ప్రదేశాన్ని చేరాడు. అక్కడ ప్రజలు ఆనందంగా, సంపన్నంగా జీవిస్తూ, ఆ ఊరు జనసంచారంతో కళకళలాడుతోంది.
స సేవకాదుపశ్రుత్య రఘునాథ హయోత్తమమ్ । పురోంతికే హి సంప్రాప్తం సర్వయోధసమన్వితమ్
అప్పుడా రాజు సేవకుల మాటల ద్వారా, రఘునాథుడు గొప్ప అశ్వాన్ని తీసుకొని, అన్ని యోధులతో కూడి ద్వారానికి వచ్చాడని తెలుసుకున్నాడు.
తదా గజానాం సప్తత్యా చంద్రవర్ణసమానయా । అశ్వానామయుతైః సార్ధం రథానాం కాంచనత్విషామ్
ఆ సమయంలో, చంద్రవర్ణంతో మెరిసే డెబ్బై ఏనుగులు, పది వేల అశ్వాలు, బంగారు తేజంతో మెరిసే రథాలు కలిపి బయలుదేరారు.
సహస్రేణ చ సంయుక్తః శత్రుఘ్నం ప్రతి జగ్మివాన్ । శత్రుఘ్నం స నమస్కృత్య సర్వాన్ప్రాప్తాన్మహారథాన్
వెయ్యి మంది తోడుగా తీసుకొని, శత్రుఘ్నుని దగ్గరకు వెళ్లాడు. శత్రుఘ్నునికి నమస్కరించి, వచ్చిన మహారథులను కూడా అభివాదం చేశాడు.
వసుకోశం ధనం సర్వం రాజ్యం తస్మై నివేద్య చ । కిం కరోమీతి రాజా తం జగాద పురతః స్థితః
రాజు తన వద్ద ఉన్న సంపద, ధనం, రాజ్యాన్ని సమర్పించి, ముందుగా నిలబడి, 'నేను ఏమి చేయాలి?' అని అడిగాడు.
రాజాపి తం స్వీయపదే ప్రణమ్రం । దోర్భ్యాం దృఢం సంపరిషస్వజే మహాన్ । జగామ సాకం తనయే స్వరాజ్యం । నిక్షిప్య సర్వం బహుధన్విభిర్వృతః
రాజు తన స్థానంలో నమస్కరించి, రెండు చేతులతో గట్టిగా ఆలింగనం చేశాడు. తన కుమారుడితో కలిసి, ధనవంతులైన ధనుర్దారులతో చుట్టుముట్టబడి, తన రాజ్యానికి వెళ్లాడు.
రామచంద్రాభిధాం శ్రుత్వా సర్వశ్రుతిమనోహరామ్ । సర్వే ప్రణమ్య తం వాహం దదుర్వసుమహాధనమ్
రామచంద్రుడు అనే అందరికీ హర్షాన్ని కలిగించే ఆ పేరును విని, అందరూ నమస్కరించి, అతనికి గొప్ప ధనాన్ని, నిధులను సమర్పించారు.
రాజానం పూజయిత్వా తు శత్రుఘ్నః పరయా ముదా । సేనయా సహితోఽగచ్ఛద్వాజినః పృష్ఠతస్తదా
రాజును గౌరవించి, శత్రుఘ్నుడు ఎంతో ఆనందంతో తన సేనతో కలిసి బయలుదేరాడు. అప్పటికి అశ్వాలు వెనుక నుంచి అనుసరించాయి.
ఏవం స గచ్ఛంస్తన్మార్గే పర్వతాగ్ర్యం దదర్శ హ । స్ఫాటికైః కానకై రౌప్యై రాజితం ప్రస్థరాజిభిః
అలా ఆ మార్గంలో ప్రయాణిస్తూ, అతడు ఒక గొప్ప పర్వతాన్ని చూశాడు. ఆ పర్వతం స్ఫటికం, బంగారం, వెండి వంటి పదార్థాలతో అలంకరించబడి, విశాలమైన మైదానాలతో మెరిసిపోతుంది.
జలనిర్ఝరసంహ్రాదం నానాధాతుకభూతలమ్ । గైరికాదికసద్ధాతు లాక్షారంగవిరాజితమ్
ఆ పర్వతం జలపాతాల శబ్దంతో, వివిధ ఖనిజాలతో కూడిన నేలతో, గైరికాది రంగులతో, లక్షారంగు మెరుపులతో అలంకరించబడి ఉంది.
యత్ర సిద్ధాంగనాః సిద్ధైః సంక్రీడంత్యకుతోభయాః । గంధర్వాప్సరసో నాగా యత్ర క్రీడంతి లీలయా
అక్కడ సిద్ధాంగనలు సిద్ధులతో భయమేమీ లేకుండా ఆడుకుంటారు. గంధర్వులు, అప్సరసలు, నాగులు కూడా అక్కడ ఆనందంగా విహరిస్తారు.
గంగాతరంగసంస్పర్శ శీతవాయునిషేవితమ్ । వీణారణద్ధంసశుకక్వణసుందరశోభితమ్
ఆ పర్వతాన్ని గంగానది తరంగాలు తాకుతూ, చల్లని గాలులు అలముకుంటూ ఉన్నాయి. వీణ, హంస, శుకపక్షుల మధురమైన ధ్వనులతో అది మరింత అందంగా కనిపిస్తోంది.
పర్వతం వీక్ష్య శత్రుఘ్న ఉవాచ సుమతిం త్విదమ్ । తద్దర్శనసముద్భూత విస్మయావిష్టమానసః
ఆ పర్వతాన్ని చూసిన శత్రుఘ్నుడు, దాన్ని చూసి కలిగిన ఆశ్చర్యంతో మనసు నిండిపోయి, సుమతిని ఇలా అడిగాడు.
కోఽయం మహాగిరివరో విస్మాపయతి మే మనః । మహారజతసత్ప్రస్థో మార్గే రాజతి మేఽద్భుతః
ఈ గొప్ప పర్వతం ఏది? నా మనసును ఎంత ఆశ్చర్యపరుస్తోంది! ఈ మార్గంలో మహా వెండితో మెరిసే మైదానం ఎంత అద్భుతంగా ఉంది!
అత్ర కిం దేవతావాసో దేవానాం క్రీడనస్థలమ్ । యదేతన్మనసః క్షోభం కరోతి శ్రీసముచ్చయైః
ఇది దేవతల నివాసమా? దేవతలు ఆడుకునే స్థలమా? దీని వైభవం నా మనసును ఆనందంతో కదిలిస్తోంది.
ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య జగాద సుమతిస్తదా । వక్ష్యమాణగుణాగార రామచంద్ర పదాబ్జధీః
అలా శత్రుఘ్నుడు అడిగిన మాటలు విని, రామచంద్రుని పదపద్మాలకు భక్తితో ఉన్న, వివరణకు అర్హమైన గుణాల నిలయమైన సుమతి ఇలా చెప్పాడు.
నీలోఽయం పర్వతో రాజన్పురతో భాతి భూమిప । మనోహరైర్మహాశృఙ్గైః స్ఫాటికాగ్రైః సమంతతః
ఓ రాజా! నీ ముందున్న ఈ పర్వతం నీలవర్ణంతో మెరిసిపోతూ, చుట్టూ ఆకర్షణీయమైన గొప్ప శిఖరాలు, స్ఫటికపు అగ్రభాగాలతో అలంకరించబడి ఉంది.
ఏనం పశ్యంతి నో పాపాః పరదారరతా నరాః । విష్ణోర్గుణగణాన్యే వై న మన్యంతే నరాధమాః
ఇలాంటి పర్వతాన్ని పాపులు, పరస్త్రీలో ఆసక్తి ఉన్నవారు చూడలేరు. విష్ణువు గుణాలను గౌరవించని దుర్మార్గులు కూడా దీనిని చూడరు.
శ్రుతిస్మృతిసముత్థం యే ధర్మం సద్భిః సుసాధితమ్ । న మన్యంతే స్వబుద్ధిస్థ హేతువాదవిచారణాః
వేదాలు, స్మృతులు చెప్పిన ధర్మాన్ని మంచివారు పాటించినా, తమ స్వంత బుద్ధి, తర్కాల మీద ఆధారపడి దాన్ని అంగీకరించని వారు—
నీలీవిక్రయకర్తారో లాక్షావిక్రయకారకాః । యో బ్రాహ్మణో ఘృతాదీని విక్రీణాతి సురాపకః
నీలి, లక్క వంటి వస్తువులు అమ్మేవారు, బ్రాహ్మణుడు నెయ్యి మొదలైనవి అమ్మినా, మద్యం తయారు చేసినా—
కన్యాం రూపేణ సంపన్నాం న దద్యాత్కులశీలినే । విక్రీణాతి ద్రవ్యలోభాత్పితా పాపేన మోహితః
ధనలోభంతో మోసపోయి, మంచి వంశం, మంచి స్వభావం ఉన్న తన కుమార్తెను అనర్హుడికి అమ్మినట్టు ఇచ్చే తండ్రి—
పత్నీం దూషయతే యస్తు కులశీలవతీం నరః । స్వయమేవాత్తి మధురం బంధుభ్యో న దదాతి యః
మంచి వంశం, మంచి స్వభావం ఉన్న భార్యను అపహరించేవాడు, లేదా తీయదానిని తానే తిని బంధువులకు ఇవ్వని వాడు—
భోజనే బ్రాహ్మణార్థే చ పాకభేదం కరోతి యః । కృసరం పాయసం వాపి నార్థినం దాపయేత్కుధీః
భోజనంలో లేదా బ్రాహ్మణుల కోసం వంటలో తేడా చూపేవాడు, లేదా చెడ్డ మనసుతో కృషరము, పాయసం అడిగినవారికి ఇవ్వని వాడు—
అతిథీనవమన్యంతే సూర్యతాపాదితాపితాన్ । అంతరిక్షభుజో యే చ యే చ విశ్వాసఘాతకాః
సూర్యుడి వేడికి బాధపడుతున్న అతిథులను అవమానించే వారు, చేతులు పైకి ఎత్తి గగనాన్ని ఉద్దేశించే వారు, విశ్వాసాన్ని ద్రోహించే వారు—
న పశ్యంతి మహారాజ రఘునాథ పరాఙ్ముఖాః । అసౌ పుణ్యో గిరివరః పురుషోత్తమ శోభితః
ఓ మహారాజ రఘునాథా, వీరు ముఖం తిప్పినవారు ఈ పవిత్రమైన, పురుషోత్తముని అలంకరించిన ఈ గొప్ప కొండను చూడరు—
పవిత్రయతి సర్వాన్నో దర్శనేన మనోహరః । అత్ర తిష్ఠతి దేవానాం ముకుటైరర్చితాంఘ్రికః
దీనిని చూడటంతో అందరికీ పవిత్రత కలుగుతుంది; ఇక్కడ దేవతల కిరీటాలతో పాదాలు పూజించబడే వాడు నిలిచివున్నాడు—
పుణ్యవద్భిర్దర్శనార్హః పుణ్యదః పురుషోత్తమః । శ్రుతయో నేతినేతీతి బ్రువాణా న విదంతి యమ్
పుణ్యులు దర్శించదగినవాడు, పుణ్యాన్ని ప్రసాదించేవాడు ఆ పురుషోత్తముడు; 'ఇది కాదు, అది కాదు' అని వేదాలు చెప్పేవారు ఆయనను తెలుసుకోరు—
యత్పాదరజ ఇంద్రాదిదేవైర్మృగ్యం సుదుర్ల్లభమ్ । వేదాంతాదిభిరన్యూనైర్వాక్యైర్విదంతి యం బుధాః
ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు కూడా పొందలేని ఆయన పాదధూళిని కోరుతారు; వేదాంతాది నిస్సందేహమైన వాక్యాల ద్వారా పండితులు ఆయనను తెలుసుకుంటారు—