వైశ్రంభకే సురవనే నందనే పుష్పభద్రకే । మానసే చైత్రరథ్యే చ సరే మే రామయా రతః
వైశ్రంభక వనంలో, నందనంలో, పుష్పభద్రకంలో, మానస సరస్సులో, చైత్రరథ వనంలో రామతో కలిసి ఆనందంగా విహరించాడు.
సుమతిరువాచ। ఏవం తయా క్రీడమానః సర్వత్ర ధరణీతలే । నాబుధ్యత గతానబ్దాఞ్ఛతసంఖ్యా పరీమితాన్
సుమతి ఇలా అన్నాడు: ఈ విధంగా ఆమెతో భూమి మీద ఎక్కడైనా విహరిస్తూ, వందల సంవత్సరాలు ఎలా గడిచిపోయాయో అతనికి తెలియలేదు.
తతో జ్ఞాత్వాథవ తద్విప్రః స్వకాలపరివర్తినీమ్ । మనోరథైశ్చ సంపూర్ణాం స్వస్యప్రియతమాం వరామ్
అప్పుడు ఆ ముని తన కాలం మారినదని, తన మనసులోని కోరిక తీరినదని గ్రహించాడు.
న్యవర్తతాశ్రమం శ్రేష్ఠం పయోష్ణీతీరసంస్థితమ్ । నిర్వైరజం తు జనతాసంకులం మృగసేవితమ్
తర్వాత అతడు పయోష్ణీ నది తీరంలో ఉన్న తన శ్రేష్ఠమైన ఆశ్రమానికి తిరిగి వచ్చాడు. అక్కడ శత్రుత్వం లేకుండా, జనంతో నిండిపోయి, మృగాలు సంచరించేలా ఉంది.
తత్రావసత్స సుతపాః శిష్యైర్వేదసమన్వితైః । సేవితాంఘ్రియుగో నిత్యం తతాప పరమం తపః
అక్కడ ఆ తపస్వి వేదాలు నేర్చుకున్న శిష్యులతో కలిసి నివసిస్తూ, వారంతా సేవ చేస్తుండగా, పరమ తపస్సు ఆచరించాడు.
కదాచిదథ శర్యాతిర్యష్టుమైచ్ఛత దేవతాః । తదా చ్యవనమానేతుం ప్రేషయామాస సేవకాన్
ఒకసారి శర్యాతి అనే రాజు దేవతలకు యజ్ఞం చేయాలని కోరుకున్నాడు. అప్పుడు చ్యవనుని తీసుకురావాలని సేవకులను పంపించాడు.
తైరాహూతో ద్విజవరస్తత్రాగచ్ఛన్మహాతపాః । సుకన్యయా ధర్మపత్న్యా స్వాచార పరినిష్ఠయా
వారు పిలవగానే, మహాతపస్వి అయిన ద్విజుడు, తన ధర్మపత్నిగా, సద్గుణాలుతో నడిచే సుకన్యతో కలిసి అక్కడికి వచ్చాడు.
ఆగతం తం మునివరం పత్న్యా పుత్ర్యా మహాయశాః । దదర్శ దుహితుః పార్శ్వే పురుషం సూర్యవర్చసమ్
ఆ మహా కీర్తి కలిగిన రాజు, తన భార్య, కుమార్తెతో వచ్చిన ఆ మునిని చూశాడు. కుమార్తె పక్కన సూర్యుడిలా ప్రకాశించే ఒక పురుషుడు ఉన్నాడు.
రాజా దుహితరం ప్రాహ కృతపాదాభివందనామ్ । ఆశిషో న ప్రయుంజానో నాతిప్రీతమనా ఇవ
ఆ రాజు తన కుమార్తె పాదాలకు నమస్కరించిన తరువాత, ఆశీర్వాదం ఇవ్వకుండా, అంతగా సంతోషపడని మనసుతో మాట్లాడాడు.
చికీర్షితం తే కిమిదం పతిస్త్వయా । ప్రలంభితో లోకనమస్కృతో మునిః । త్వయా జరాగ్రస్తమసంమతం పతిం । విహాయ జారం భజసేఽముమధ్వగమ్
నీవు భర్త కోసం చేసిన పని ఏమిటి? లోకానికి గౌరవం పొందిన మునిని మోసం చేసి, వృద్ధుడైన, పెద్దలందరికీ ఇష్టమైన భర్తను వదిలేసి, ఈ పరాయివాడిని, తిరుగాడిని ఎంచుకున్నావు.
కథం మతిస్తేఽవగతాన్యథాసతాం కులప్రసూతేః కులదూషణం త్విదమ్ । బిభర్షి జారం యదపత్రపాకులం పితుః స్వభర్తుశ్చ నయస్యధస్తమామ్
నీవు మంచి కుటుంబంలో పుట్టినవాడివి, అయినా ఇలాంటి అపకీర్తిని ఎలా ఒప్పుకున్నావు? నీవు ఈ నిర్లజ్జుడైన పరాయివాడిని తీసుకోవడం వల్ల, నీ తండ్రికీ, భర్తకీ అవమానం కలిగించావు.
ఏవం బ్రువాణం పితరం స్మయమానా శుచిస్మితా । ఉవాచ తాత జామాతా తవైష భృగునందనః
తండ్రి ఇలా అన్నప్పుడు, శుచిస్మితా మృదువుగా నవ్వుతూ, "తండ్రీ, ఈ భృగునందనుడు మీ అల్లుడు" అని చెప్పింది.
శశంస పిత్రే తత్సర్వం వయోరూపాభిలంభనమ్ । విస్మితః పరమప్రీతస్తనయాం పరిషస్వజే
ఆమె తన తండ్రికి వయస్సు, రూపం మారిన సంగతులన్నీ వివరంగా చెప్పింది. రాజు ఆశ్చర్యపడి, ఎంతో ఆనందంతో తన కుమార్తెను ఆలింగనం చేశాడు.
సోమేనాయాజయద్వీరం గ్రహం సోమస్య చాగ్రహీత్ । అసోమపోరప్యశ్వినోశ్చ్యవనః స్వేన తేజసా
సోముడు ఆదేశించగా, వీరుడు యజ్ఞం చేసి సోమపానాన్ని పొందాడు. కాని, చ్యవనుడు తన తపస్సు బలంతో అశ్వినులకు వాటా అందించాడు.
గ్రహం తు గ్రాహయామాస తపోబలసమన్వితః । వజ్రం గృహీత్వా శక్రస్తు హంతుం బ్రాహ్మణసత్తమమ్
తపస్సు బలంతో కూడిన చ్యవనుడు అశ్వినులకు వాటా అందజేశాడు. అప్పుడు ఇంద్రుడు వజ్రాయుధాన్ని పట్టుకుని, ఆ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడిని సంహరించడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
అపంక్తిపావనౌ దేవౌ కుర్వాణం పంక్తిగోచరౌ । శక్రం వజ్రధరం దృష్ట్వా మునిః స్వహననోద్యతమ్
అశ్వినులు అపవిత్రులను పవిత్రం చేసే దేవతలు, యజ్ఞంలో భాగం పొందారు. వజ్రాయుధాన్ని పట్టుకున్న ఇంద్రుడు మునిని కొట్టేందుకు చేయి పైకి ఎత్తినప్పుడు—
హుంకారమకరోద్ధీమాన్స్తంభయామాస తద్భుజమ్ । ఇంద్రః స్తబ్ధభుజస్తత్ర దృష్టః సర్వైశ్చ మానవైః
ఆ మేధావి ముని 'హుం' అని శబ్దం చేసి, ఇంద్రుని చేయిని స్థంభింపజేశాడు. అక్కడ అందరూ మనుషులు ఇంద్రుని చేయి కదలకుండా ఉన్నదాన్ని చూశారు.
కోపేన శ్వసమానోఽహిర్యథా మంత్రనియంత్రితః । తుష్టావ స మునిం శక్రః స్తబ్ధబాహుస్తపోనిధిమ్
కోపంతో ఊపిరాడుతూ, మంత్రబద్ధమైన పాము లా ఉన్న ఇంద్రుడు, తన చేయి కదలకుండా ఉండగా, తపస్సులో నిధిగా ఉన్న మునిని స్తుతించసాగాడు.
అశ్విభ్యాం భాగదానం చ కుర్వంతం నిర్భయాంతరమ్ । కథయామాస భోః స్వామిన్దీయతామశ్వినోర్బలి
అశ్వినులు నిర్భయంగా తమ వాటా స్వీకరించడాన్ని చూసి, "ప్రభూ, అశ్వినులకు బలి ఇవ్వండి" అని చెప్పాడు.
మయా న వార్యతే తాత క్షమస్వాఘం మహత్కృతమ్ । ఇత్యుక్తః స మునిః కోపం జహౌ తూర్ణం కృపానిధిః
"నాన్నా, నేను దీనిని నిరోధించను. చేసిన పెద్ద తప్పును క్షమించండి" అని చెప్పగా, దయామయుడైన ఆ ముని తన కోపాన్ని వెంటనే విడిచిపెట్టాడు.
ఇంద్రో ముక్తభుజోఽప్యాసీత్తదానీం పురుషర్షభ । ఏతద్వీక్ష్య జనాః సర్వే కౌతుకావిష్టమానసాః
అప్పుడు ఇంద్రుని చేయి మళ్లీ స్వేచ్ఛగా అయింది. ఇది చూసిన ప్రజలందరూ ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయారు.
శశంసుర్బ్రాహ్మణబలం తే తు దేవాదిదుర్ల్లభమ్ । తతో రాజా బహుధనం బ్రాహ్మణేభ్యోఽదదన్మహాన్
బ్రాహ్మణుని తపస్సు బలం దేవతలకు కూడా దుర్లభమని వారు చెప్పుకున్నారు. ఆ తరువాత మహారాజు బ్రాహ్మణులకు అపారమైన ధనం దానం చేశాడు.
చక్రే చావభృథస్నానం యాగాంతే శత్రుతాపనః । త్వయా పృష్టం యదాచక్ష్వ చ్యవనస్య మహోదయమ్
యజ్ఞం ముగిసిన తరువాత, శత్రువులను సంహరించే రాజు అవభృథస్నానం చేశాడు. ఇప్పుడు నీవు అడిగిన చ్యవనుని మహిమను చెప్పు.
స మయా కథితః సర్వస్తపోయోగసమన్వితః । నమస్కృత్వా తపోమూర్తిమిమం ప్రాప్య జయాశిషః
ఈ తపస్సు బలంతో కూడిన కథను నేను మొత్తం చెప్పాను. ఈ తపోమూర్తికి నమస్కరించి, విజయాశీర్వాదాలు పొందు.
ప్రేషయ త్వం సపత్నీకం రామయజ్ఞే మనోరమే । శేష ఉవాచ। ఏవం తు కుర్వతోర్వార్తాం హయః ప్రాపాశ్రమం ప్రతి
నీ భార్యలతో కలిసి, ఆ రామయజ్ఞానికి గుర్రాన్ని పంపించు. శేషుడు చెప్పాడు: వారు ఇలా మాట్లాడుతుండగా, ఆ గుర్రం ఆశ్రమానికి చేరింది.
విదధద్వాయువేగేన పృథ్వీం ఖురవిలక్షితామ్ । దూర్వాంకురాన్ముఖాగ్రేణ చరంస్తత్ర మహాశ్రమే
వాయువేగంతో పరిగెత్తుతూ, ఆ గుర్రం తన ఖురాలతో భూమిని గుర్తు పెట్టింది. ఆ మహాశ్రమంలో దుర్వా మొక్కలను నోటితో మెల్లగా మేయసాగింది.
మునయో యావదాదాయ దర్భాన్స్నాతుం గతా నదీమ్ । శత్రుఘ్నః శత్రుసేనాయాస్తాపనః శూరసంమతః
మునులు దర్భలు తీసుకుని స్నానం చేయడానికి నదికి వెళ్లగా, శత్రుఘ్నుడు శత్రు సేనలకు భయంకరుడిగా, వీరులందరిచే గౌరవింపబడుతూ అక్కడే మిగిలిపోయాడు.
తావత్ప్రాప మునేర్వాసం చ్యవనస్యాతిశోభితమ్ । గత్వా తదాశ్రమే వీరో దదర్శ చ్యవనం మునిమ్
అప్పటికి, శత్రుఘ్నుడు చ్యవన మహర్షి ఆశ్రమానికి చేరి, ఆ మహర్షి నివాసాన్ని చూసి, అక్కడికి వెళ్లి చ్యవనుడిని దర్శించాడు.
సుకన్యాయాః సమీపస్థం తపోమూర్తిమివస్థితమ్ । వవందే చరణౌ తస్య స్వాభిధాం సముదాహరన్
అతడు సుకన్యా దగ్గర కూర్చున్న, తపస్సు రూపంగా ఉన్న చ్యవన మహర్షిని చూసి, ఆయన పాదాలకు నమస్కరించి తన పేరును చెప్పాడు.
శత్రుఘ్నోహం రఘుపతేర్భ్రాతా వాహస్య పాలకః
నేను శత్రుఘ్నుడిని, రఘుపతి రాముని తమ్ముడిని, యజ్ఞ గుర్రాన్ని కాపాడుతున్నవాడిని.