దృష్ట్వాతద్రఘునాథస్య భ్రాతా దేవాలయం వరమ్ । పప్రచ్ఛ సుమతిం స్వీయం మంత్రిణం వదతాంవరమ్
ఆ రఘునాథుని సోదరుని అద్భుత ఆలయాన్ని చూసి, శత్రుఘ్నుడు తన జ్ఞానవంతుడైన మంత్రి, ఉత్తమ వక్తను అడిగాడు.
శత్రుఘ్న ఉవాచ। వదామాత్య వరేదం కిం కస్యదేవస్య కేతనమ్ । కా దేవతా పూజ్యతేఽత్ర కస్య హేతోః స్థితానఘ
శత్రుఘ్నుడు ఇలా అన్నాడు: ఓ ఉత్తమ మంత్రీ! ఇది ఎవరి ఆలయం? ఇక్కడ ఏ దేవతను పూజిస్తున్నారు? ఏ కారణంతో ఇది నిలిచిఉంది, పాపరహితుడా?
ఏవమాకర్ణ్య యథావదిహసర్వశః
ఇలా అడిగిన మాటలను, యథావిధిగా పూర్తిగా విన్నాడు.
కామాక్షాయాః పరం స్థానం విద్ధి విశ్వైకశర్మదమ్ । యస్యా దర్శనమాత్రేణ సర్వసిద్ధిః ప్రజాపతే
ఇది కామాక్షి దేవికి పరమ స్థానం, జగత్తుకు ఏకైక ఆనందదాయిని అని తెలుసుకో. ఆమెను ఒక్కసారి దర్శించడమే చాలు, ప్రభూ, అన్ని సిద్ధులు లభిస్తాయి.
దేవాసురాస్తు యాం స్తుత్వా నత్వా ప్రాప్తాఖిలాం శ్రియమ్ । ధర్మార్థకామమోక్షాణాం దాత్రీ భక్తానుకంపినీ
దేవతలు, అసురులు ఆమెను స్తుతించి, నమస్కరించి, సంపూర్ణ ఐశ్వర్యాన్ని పొందారు. ఆమె ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలను ప్రసాదించే, భక్తులపై దయ చూపే తల్లి.
యాచితా సుమదేనాత్రాహిచ్ఛత్రా పతినా పురా । స్థితా కరోతి సకలం భక్తానాం దుఃఖహారిణీ
ఒకసారి, అహిచ్ఛత్ర రాజైన సుమదుడి ప్రార్థనతో, ఆమె ఇక్కడ నిలిచి, భక్తుల కోరికలను తీరుస్తూ, వారి బాధలను తొలగిస్తోంది.
తాం నమస్కురు శత్రుఘ్న సర్వవీర శిరోమణే । నత్వాశు సిద్ధిం ప్రాప్నోషి ససురాసురదుర్ల్లభామ్
కాబట్టి, ఓ శత్రుఘ్నా! వీరులలో శిరోమణీ! ఆమెకు నమస్కరించు. నమస్కరించిన వెంటనే, దేవతలు, అసురులకు కూడా దుర్లభమైన సిద్ధిని నీవు పొందుతావు.
ఇతి శ్రుత్వాథ తద్వాక్యం శత్రుఘ్నః శత్రుతాపనః । పప్రచ్ఛ సకలాం వార్తాం భవాన్యాః పురుషర్షభః
ఆ మాటలు విని, శత్రుఘ్నుడు, శత్రువులను సంహరించేవాడు, మానవులలో ఉత్తముడు, భవానీ దేవి గురించి పూర్తిగా వివరంగా అడిగాడు.
శత్రుఘ్న ఉవాచ। కోఽహిచ్ఛత్రాపతీ రాజా సుమదః కిం తపః కృతమ్ । యేనేయం సర్వలోకానాం మాతా తుష్టాత్ర సంస్థితా
శత్రుఘ్నుడు ఇలా అడిగాడు: అహిచ్ఛత్ర రాజైన సుమదుడు ఎవరు? ఆయన ఏ తపస్సు చేశాడు? దాని వలన ఈ జగతికి తల్లి ఇక్కడ సంతుష్టిగా స్థిరపడింది?
వద సర్వం మహామాత్య నానార్థపరిబృంహితమ్ । యథావత్త్వం హి జానాసి తస్మాద్వద మహామతే
ఓ మహామంత్రీ! నీవు అన్నీ విషయాలు, వివిధ కోణాల్లో నాకు చెప్పు. నీవు యథావిధిగా తెలుసు కదా, అందువల్ల చెప్పు, మహామతుడా!
సుమతిరువాచ। హేమకూటో గిరిః పూతః సర్వదేవోపశోభితః । తత్రాస్తి తీర్థం విమలమృషివృందసుసేవితమ్
సుమతి ఇలా అన్నాడు: అక్కడ హేమకూట పర్వతం ఉంది, అది పవిత్రమైనది, అన్ని దేవతలతో అలంకరించబడింది. అక్కడ ఒక పవిత్ర తీర్థం ఉంది, ఋషుల సమూహం సేవించే స్థలం.
సుమదో హి తపస్తేపే హతమాతృపితృప్రజః । అరిభిః సర్వసామంతైర్జగామ తపసే హి తమ్
సుమదుడు తల్లి, తండ్రి, సంతానం లేని వాడై, శత్రువుల చేత అన్ని వైపులా బాధించబడి, అక్కడికి వెళ్లి తపస్సు చేశాడు.
వర్షాణి త్రీణి సపదా త్వేకేన మనసా స్మరన్ । జగతాం మాతరం దధ్యౌ నాసాగ్రస్తిమితేక్షణః
మూడు సంవత్సరాలు, మరో త్రైమాసికం పాటు, తన మనస్సు ఏ మాత్రం చలించకుండా, లోకాలకు తల్లి అయిన దేవిని, ముక్కు చివరను చూస్తూ, ధ్యానం చేశాడు.
వర్షాణి త్రీణి శుష్కాణాం పర్ణానాం భక్షణం చరన్ । చకార పరముగ్రం స తపః పరమదుశ్చరమ్
మూడు సంవత్సరాలు పొడవునా, ఎండిపోయిన ఆకులు మాత్రమే తింటూ, అతడు భయంకరమైన, చాలా కఠినమైన తపస్సు ఆచరించాడు.
అబ్దాని త్రీణి సలిలే శీతకాలే మమజ్జ సః । గ్రీష్మే చచార పంచాగ్నీన్ప్రావృట్సు జలదోన్ముఖః
మూడు సంవత్సరాలు, చలికాలంలో నీటిలో మునిగి ఉండేవాడు; వేసవిలో అయిదు అగ్నుల మధ్య తపస్సు చేసేవాడు; వర్షాకాలంలో మేఘాల వైపు చూస్తూ ఉండేవాడు.
త్రీణి వర్షాణి పవనం సంరుధ్య స్వాంతగోచరమ్ । భవానీం సంస్మరన్ధీరో న చ కించన పశ్యతి
మూడు సంవత్సరాలు, తన ఊపిరిని హృదయంలో నిలిపి, ధైర్యంగా భవానిని స్మరించేవాడు; ఇంకేమీ చూడడు.
వర్షే తు ద్వాదశేఽతీతే దృష్ట్వైతత్పరమం తపః । విభావ్య మనసాతీవ శక్రః పస్పర్ధ తం భయాత్
పన్నెండవ సంవత్సరం పూర్తయ్యాక, ఆ పరమ తపస్సును చూసి, మనసులో బాగా ఆలోచించిన ఇంద్రుడు భయంతో అతనితో పోటీకి దిగాడు.
ఆదిదేశ సకామం తు పరివారపరీవృతమ్ । అప్సరోభిః సుసంయుక్తం బ్రహ్మేంద్రాదిజయోద్యతమ్
అప్పుడు, తన పరివారంతో కూడిన కామదేవునికి, అందమైన అప్సరసలతో కలసి, బ్రహ్మ, ఇంద్రులనూ జయించగల శక్తితో, ఆజ్ఞాపించాడు.
గచ్ఛ కామసఖే మహ్యం ప్రియమాచర మోహన । సుమదస్య తపోవిఘ్నం సమాచర యథా భవేత్
కామదేవుడి మిత్రా, నన్ను సంతోషపెట్టే పని చేయి; సుమదుని తపస్సుకు ఆటంకం కలిగించు, అది భంగం కలగాలి.
ఇతి శ్రుత్వా మహద్వాక్యం తురాసాహః స్వయంప్రభుః । ఉవాచ విశ్వవిజయే ప్రౌఢగర్వో రఘూద్వహ
ఈ గొప్ప ఆజ్ఞ విని, తురాసాహుడు, తనకు తానే అధిపతి, విశ్వాన్ని జయించగల గర్వంతో, రఘువంశశ్రేష్ఠుడా, ఇలా అన్నాడు.
కామ ఉవాచ। స్వామిన్కోఽసౌ హి సుమదః కిం తపః స్వల్పకం పునః । బ్రహ్మాదీనాం తపోభంగం కరోమ్యస్య తు కా కథా
కామదేవుడు అన్నాడు: 'సుమదుడు నీ సేవకుడే కదా! ఈ తపస్సు అతనికి చిన్నదే. బ్రహ్మాదుల తపస్సును కూడా నేను భంగం చేశాను; ఇతనిదే మరెంత?'
మద్బాణబలనిర్భిన్నశ్చంద్రస్తారాం గతః పురా । త్వమప్యహల్యాం గతవాన్విశ్వామిత్రస్తు మేనికామ్
'నా బాణాల బలంతో, ఒకప్పుడు చంద్రుడు నక్షత్రాల దగ్గరకు వెళ్లాడు; నువ్వు అహల్యను దగ్గరకు వెళ్లావు, విశ్వామిత్రుడు మేనకను చేరాడు.'
చింతాం మా కురు దేవేంద్ర సేవకే మయి సంస్థితే । ఏష గచ్ఛామి సుమదం దేవాన్పాలయ మారిష
'ఇంద్రా, నేను నీ సేవకుడిగా ఉన్నప్పుడు నువ్వు ఆందోళన పడవద్దు; నేను సుమదుని దగ్గరకు వెళ్తాను, దేవతలను నువ్వు కాపాడు, శత్రువులను సంహరించువాడా.'
ఏవముక్త్వా కామదేవో హేమకూటం గిరిం యయౌ । వసంతేన యుతః సఖ్యా తథైవాప్సరసాంగణైః
అలా చెప్పి, కామదేవుడు, తన మిత్రుడు వసంతుడు, అప్సరసల గుంపుతో కలిసి, హేమకూట పర్వతానికి వెళ్లాడు.
వసంతస్తత్ర సకలాన్వృక్షాన్పుష్పఫలైర్యుతాన్ । కోకిలాన్షట్పదశ్రేణ్యా ఘుష్టానాశు చకార హ
అక్కడ వసంతుడు, అన్ని చెట్లను పుష్పాలు, పండ్లతో నింపాడు; కోయిలలు, తేనెటీగల గుంపులు మధురంగా అరవడం మొదలుపెట్టాయి.
వాయుః సుశీతలో వాతి దక్షిణాం దిశమాశ్రితః । కృతమాలాసరిత్తీర లవంగకుసుమాన్వితః
దక్షిణ దిశ నుంచి, కృతమాలా నది ఒడ్డున, లవంగ పువ్వుల సువాసనతో, చల్లని గాలి వీస్తోంది.
ఏవంవిధే వనే వృత్తే రంభానామాప్సరోవరా । సఖీభిః సంవృతా తత్ర జగామ సుమదాంతికమ్
అలాంటి అడవిలో, అప్సరసలలో శ్రేష్ఠురాలు రంభ, తన సఖులతో కలిసి, అక్కడికి వచ్చి సుమదుని దగ్గరకు చేరింది.
తత్రారభత గానం సా కిన్నరస్వరశోభనా । మృదంగపణవానేకవాద్యభేదవిశారదా
అక్కడ ఆమె, కిన్నర స్వరాలతో అలంకరించిన గొంతుతో, మృదంగం, పణవాది వాద్యాలలో నైపుణ్యంతో, పాటలు పాడడం ప్రారంభించింది.
తద్గానమాకర్ణ్య నరాధిపోఽసౌ । వసంతమాలోక్య మనోహరం చ । తథాన్యపుష్టారటితం మనోరమం । చకార చక్షుః పరివర్తనం బుధః
ఆ పాట విని, రాజు వసంతాన్ని, అందమైన దృశ్యాలను, ఇతర పక్షుల మధురమైన అరుపులను చూసి, ఆశ్చర్యంగా కన్నులు తిప్పాడు.
తం ప్రబుద్ధం నృపం వీక్ష్య కామః పుష్పాయుధస్త్వరన్ । చకార సత్వరం సజ్యం ధనుస్తత్పృష్ఠతోఽనఘ
ఆ రాజు మేల్కొన్నట్టు చూసి, పుష్పాయుధుడైన కామదేవుడు, వెంటనే తన విల్లు సిద్ధం చేసి, అతని వెనుక నిలబడ్డాడు, పాపరహితుడా.