ఇత్యుక్తవంతం తం రామః ప్రత్యువాచ హసన్నివ । మేఘగంభీరయా వాచా సర్వవాక్యవిశారదః
అలా అన్న తరువాత, రాముడు అన్ని మాటల్లో నిపుణుడు, మేఘంలా గంభీరమైన స్వరంతో, చిరునవ్వుతో సమాధానం ఇచ్చాడు.
శృణ్వంతు యోగినః శాంతాః సమదుఃఖసుఖాః పునః । జానంత్యపారసంసారనిస్తారతరణాదికమ్
శాంతమైన యోగులు, సుఖదుఃఖాలలో సమంగా ఉండేవారు, మళ్లీ వినండి. వారు అపారమైన సంసారసాగరాన్ని దాటి పోవడానికి మార్గాన్ని తెలుసుకుంటారు.
యే శూరాః సమహేష్వాసాః సర్వశస్త్రాస్త్రకోవిదాః । తే చ జానంతి యుద్ధస్య వార్త్తాం న తు భవాదృశాః
వీరులు, గొప్ప విలువిదులు, అన్ని ఆయుధాలలో నైపుణ్యం ఉన్నవారు మాత్రమే యుద్ధం యొక్క వాస్తవాన్ని తెలుసుకుంటారు; మీలాంటి వారు కాదు.
పరోపతాపినో యే వై యే చోత్పథవిసారిణః । తే హంతవ్యా నృపైః సర్వైః సర్వలోకహితైషిభిః
ఇతరులకు హాని చేసే వారు, తప్పు మార్గంలో నడిచేవారు — వారిని అన్ని రాజులు, లోకహితాన్ని కోరే వారు చంపాలి.
ఇత్యుక్తమాకర్ణ్య సభాసదస్తే సర్వే స్మితం చక్రురరిందమస్య । కుంభోద్భవః పూజితమేనమశ్వం విమోచయామాస సుశోభితం హి
అలా అన్న మాటలు విని, సభలోని అందరూ శత్రువులను జయించిన వానిని చూసి చిరునవ్వు చిందించారు. సముద్రంలో జన్మించిన వాడు, ఆ గుర్రాన్ని గౌరవించి, అందంగా ఉన్నదని విడిపెట్టాడు.
ఇమం మంత్రం సముచ్చార్య వసిష్ఠః కలశోద్భవః । కరాగ్రేణ స్పృశన్నశ్వం ముమోచ జయకాంక్షయా
ఈ మంత్రాన్ని ఉచ్చరించి, కుంభంలో జన్మించిన వసిష్ఠుడు, తన చేతితో గుర్రాన్ని తాకి, విజయాన్ని కోరుతూ విడిపెట్టాడు.
వాజిన్గచ్ఛ యథాలీలం సర్వత్ర ధరణీతలే । యాగార్థే మోచితో యేన పునరాగచ్ఛ సత్వరః
"ఓ గుర్రా, నీవు ఇష్టమైనట్లు భూమి మీద ఎక్కడైనా తిరుగు. యాగార్థం కోసం నిన్ను విడిపెట్టారు. నిన్ను విడిపెట్టినవాడి వద్దకు త్వరగా తిరిగి రా" అని అన్నారు.
అశ్వస్తు మోచితః సర్వైర్భటైః శస్త్రాస్త్రకోవిదైః । పరీతః ప్రయయౌ ప్రాచీం దిశం వాయుజవాన్వితః
అన్ని ఆయుధాలలో నైపుణ్యం ఉన్న యోధులు గుర్రాన్ని విడిపెట్టగా, ఆ గుర్రం వారితో కలిసి, గాలి వేగంతో తూర్పు దిశగా ప్రయాణమైంది.
ప్రచచార బలం సర్వం కంపయద్ధరణీతలమ్ । శేషోఽపి కించిన్న తయా ఫణయా ధృతవాన్భువమ్
అంతా సైన్యం ముందుకు కదిలింది, భూమిని కంపింపజేసింది. ఆ సమయంలో శేషుడు కూడా తన ఫణంతో భూమిని పట్టుకోలేదు.
దిశః ప్రసేదుః పరితః క్ష్మాతలం శోభయాన్వితమ్ । వాయవస్తం తు శత్రుఘ్నం పృష్ఠతో మందగామినః
చుట్టూ దిశలు ప్రకాశించాయి, భూమి అందంగా అలంకరించబడింది. శత్రుఘ్నుడు నెమ్మదిగా వెళ్ళుతుండగా, గాలులు అతని వెనుక అనుసరించాయి.
శత్రుఘ్నస్య ప్రయాణాయాభ్యుద్య తస్య భుజోఽస్ఫురత్ । దక్షిణః శుభమాశంసీ జయాయ చ బభూవ హ
శత్రుఘ్నుడు ప్రయాణానికి సిద్ధమయ్యే వేళ, అతని కుడి చేయి కొద్దిగా కంపించిందట. ఇది శుభ సూచకంగా, విజయానికి సంకేతంగా కనిపించింది.
పుష్కలః స్వగృహం రమ్యం ప్రవివేశ సమృద్ధిమత్ । వితర్దిభిర్వలక్షాభిః శోభితం రత్నవేదికమ్
పుష్కలుడు తన సొంత ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు. ఆ ఇల్లు ఎంతో అందంగా, ఐశ్వర్యంగా, పలకలు, మణులు, రత్నాలతో అలంకరించబడి, రత్నవేదికలు మెరిసిపోతున్నాయి.
తత్రాపశ్యన్నిజాం భార్యాం పతివ్రతపరాయణామ్ । కించిత్స్వదర్శనాద్ధృష్టాం భర్తృదర్శనలాలసామ్
అక్కడ అతను తన భార్యను చూశాడు. ఆమె భర్తకు అంకితమై, స్వామిని చూసిన ఆనందంతో కొంత ధైర్యంగా, భర్తను చూడాలనే తపనతో ఉంది.
ముఖారవిందేన చ నాగవల్లీదలం సుకర్పూరయుతం చ చర్వతీ । నాసాఫలం తోయభవం మహాధనం బాహ్వోర్మృణాలీసదృశోః సుకంకణే
ఆమె ముఖం పద్మపుష్పంలా ప్రకాశించేది. ఆమె నాగవల్లి దళాలను, మంచి కర్పూరంతో కలిపి నములుతూ ఉంది. ముక్కుపుడక నీటిలో పుట్టిన విలువైన రత్నంతో తయారై ఉంది. చేతులకు కమల కాడల వలె నాజూకైన కంకణాలు మెరిసిపోతున్నాయి.
కుచౌ తు మాలూరఫలోపమౌ వరౌ నితంబబింబం వరనీవి శోభితమ్ । పాదౌ తులాకోటిధరౌ సుకోమలౌ దధత్యహో ఏక్షత సత్పతిం స్వకమ్
ఆమె వక్షోజాలు మాలూరఫలాల వలె ఆకర్షణీయంగా ఉన్నాయి. నడుము మంచి నీవితో అలంకరించబడి ఉంది. పాదాలు తులాబారపు చివరల వలె మృదువుగా, అందమైన గజ్జెలతో అలంకరించబడి ఉన్నాయి. ఆమె తన ప్రియమైన భర్తను ప్రేమగా చూస్తోంది.
పరిరభ్య ప్రియాం ధీరో గద్గదస్వరభాషిణీమ్ । తదురోజపరీరంభనిర్భరీకృతదేహకామ్
ధైర్యవంతుడు తన ప్రియమైన భార్యను హత్తుకుని, ఆమె భావోద్వేగంతో కొంచెం కంపించిన స్వరంతో మాట్లాడుతున్నది. అతను ఆమెను తన ఛాతీకి హత్తుకుని, ఆమె దేహాన్ని పూర్తిగా తనలో కలిపేసుకున్నాడు.
ఉవాచ భద్రే గచ్ఛామి శత్రుఘ్నపృష్ఠరక్షకః । రామాజ్ఞయా యాజ్ఞమశ్వం పాలయన్రథసంయుతః
అతను ఇలా అన్నాడు: 'ప్రియమైనవాడా, నేను శత్రుఘ్నుని వెనుక రక్షకుడిగా, రాముని ఆజ్ఞతో, రథాలతో కలిసి, యజ్ఞానికి గుర్రాన్ని కాపాడేందుకు వెళ్తున్నాను.'
త్వయా మే మాతరః పూజ్యాః పాదసంవాహనాదిమిః । తదుచ్ఛిష్టం హి భుంజానా తత్కర్మకరణాదరా
'నీవు నా తల్లులను గౌరవంగా, వారి పాదాలను మర్దించటం వంటి సేవలు చేయాలి. వారు తిన్న తరువాత మిగిలినదానిని మాత్రమే భోజనం చేయాలి. ఈ విధంగా విధులను శ్రద్ధగా నిర్వర్తించాలి.'
సర్వాః పతివ్రతా నార్యో లోపాముద్రాదికాః శుభాః । నావమాన్యాస్త్వయా భీరు స్వతపోబలశోభితాః
'లోపముద్ర మొదలైన అన్ని పతివ్రతా స్త్రీలను నీవు ఎప్పుడూ గౌరవించాలి, భయపడే వాడా. వారు తమ తపస్సు వలన ప్రకాశిస్తున్నారు.'
శేష ఉవాచ। ఇత్యుక్తవంతం స్వపతిం వీక్ష్య ప్రేమ్ణా సునిర్భరమ్ । ప్రత్యువాచ హసంతీవ కించిద్గద్గదభాషిణీ
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: భర్త ఈ మాటలు చెప్పిన తరువాత, ఆమె ఎంతో ప్రేమతో, స్వల్పంగా నవ్వుతూ, కొంత కంపించిన స్వరంతో సమాధానం చెప్పింది.
నాథ తే విజయోభూయాత్సర్వత్ర రణమండలే । శత్రుఘ్నాజ్ఞా ప్రకర్తవ్యా హయరక్షా యథా భవేత్
'నాథా, యుద్ధరంగంలో ఎక్కడైనా నీకు విజయమే కలగాలి. శత్రుఘ్నుని ఆజ్ఞ ప్రకారం గుర్రాన్ని రక్షించాలి.'
స్మరణీయా హి సర్వత్ర సేవికా త్వత్పదానుగా । కదాపి మానసం నాథ త్వత్తో నాన్యత్ర గచ్ఛతి
'నేను నీ సేవలో ఉండే దాసిని. నిత్యం నిన్ను గుర్తు చేసుకుంటాను. నా మనస్సు, నాథా, ఎప్పుడూ నీ నుండి వేరే దిశగా పోదు.'
పరమాయోధనే కాంత స్మర్తవ్యాహం న జాతుచిత్ । సత్యాం మయి తవ స్వాంతే యుద్ధే 3విజయసంశయః
'ప్రియమైనవాడా, ఎంతటి ఘోర యుద్ధంలోనైనా నన్ను గుర్తు పెట్టుకోవాలి. నేను నీ హృదయంలో నిజాయితీగా ఉన్నంత వరకు, యుద్ధంలో నీకు విజయంపై ఎలాంటి సందేహం ఉండదు.'
పద్మనేత్ర తథా కార్యమూర్మిలాద్యా యథా మమ । హాస్యం నైవ ప్రకుర్వంతి మాం వీక్ష్య కరతాడనైః
'పద్మనేత్రా, ఊర్మిళాదులు నాకు ఎలా ప్రవర్తిస్తారో అలాగే ప్రవర్తించాలి. వారు నన్ను చూసి నవ్వరు, చేతులతో కొట్టరు కూడా.'
ఇయం పత్నీ మహాభీరోః సంగ్రామే ప్రపలాయితుః । కాతరా యర్హి యుద్ధ్యంతి శూరాణాం సమయః కుతః
'ఒక గొప్ప వీరుని భార్య అయిన నేను, యుద్ధంలో పారిపోయే భయపడే వాడిని. ఇలాంటి స్త్రీలు యుద్ధం చేస్తే, ధైర్యవంతులకు యుద్ధ సమయం ఎక్కడుంటుంది?'
ఇత్యేవం న హసంత్యుచ్చైర్యథా మే దేవరాంగనాః । తథా కార్యం మహాబాహో రామస్య హయరక్షణే
'ఇలా, నా మీద ఇతర దేవరాళ్లు చేసేలా పెద్దగా నవ్వరు. మహాబాహువా, రాముని గుర్రాన్ని కాపాడడంలో కూడా ఇలాగే చేయాలి.'
యోద్ధా త్వమాదౌ సర్వత్ర పరే యే తవ పృష్ఠతః । ధనుష్టంకారబధిరాః క్రియంతాం బలినః పరే
'నీవు ఎక్కడైనా ముందుండి యుద్ధం చేయాలి. నీ వెనుక ఉన్నవారు కూడా అలాగే చేయాలి. నీ ధనుస్సు శబ్దంతో శత్రువులు చెవులు మూసుకునేలా చేయాలి.'
తవప్రోద్యత్కరాంభోజ కరవాలభియా బలమ్ । పరేషాం భవతాత్క్షిప్రమన్యోన్య భయవ్యాకులమ్
'నీవు యుద్ధంలో నీ పద్మపుష్పం వంటి చేయితో ఖడ్గాన్ని ఎత్తినప్పుడు, శత్రువుల సైన్యం వెంటనే పరస్పర భయంతో నిండిపోవాలి.'
కులం మహదలం కార్యం పరాన్విజయతా త్వయా । గచ్ఛ స్వామిన్మహాబాహో తవ శ్రేయో భవత్విహ
శత్రువులను జయించి, గొప్ప వంశాన్ని స్థాపించాలి. మహాబాహువైన ప్రభూ, నీవు వెళ్ళు. నీకు ఇక్కడ శుభం కలగాలి.
ఇదం ధనుర్గృహాణాశు మహద్గుణవిభూషితమ్ । యస్య గర్జితమాకర్ణ్య వైరివృందం భయాతురమ్
ఈ గొప్ప ధనుస్సును, అద్భుతమైన లక్షణాలతో అలంకరించబడినదాన్ని, త్వరగా ఎత్తుకో. దీని గర్జన శత్రు పంక్తుల్లో భయాన్ని కలిగిస్తుంది.