ఇత్యుక్త్వా ప్రయయౌ వీరో రామం స మఖమండపే । ఆసీనం మునివర్యాగ్ర్యైర్యజ్ఞవేషధరం వరమ్
ఇలా చెప్పి, ఆ వీరుడు యజ్ఞమంటపంలో కూర్చున్న, మునిశ్రేష్ఠులతో కూడిన, యజ్ఞవేషధారి రాముని వద్దకు వెళ్లాడు.
ఉవాచ మతిమాన్వీరః సర్వశోభాసమన్వితః । రామాజ్ఞాపయ రక్షార్థం హయస్యానుజ్ఞయా తవ
అన్ని శోభలతో అలంకరించబడిన, మేధావి వీరుడు ఇలా అన్నాడు: 'రామా! నీ అనుమతితో గుర్రాన్ని కాపాడటానికి ఆజ్ఞాపించు.'
రఘునాథోఽపి తచ్ఛ్రుత్వా భద్రమస్త్వితి చాబ్రవీత్ । బాలం స్త్రియం ప్రమత్తం త్వం మా హన్యాః శస్త్రవర్జితమ్
రఘునాథుడు ఆ మాటలు విని, "శుభముగా ఉండాలి" అని చెప్పాడు. తరువాత, "బాలుడిని, స్త్రీని, మత్తులో ఉన్నవారిని, ఆయుధం లేని వారిని నీవు చంపకూడదు" అని అన్నారు.
తదా లక్ష్మీనిధిర్భ్రాతా జానక్యా జనకాత్మజః । ప్రహస్య కించిన్నయనే నర్తయన్రామమబ్రవీత్
అప్పుడు లక్ష్మీనిధి, జనకాత్మజ అయిన సీతమ్మ కుమారుని సోదరుడు, చిరునవ్వుతో కళ్లతో సంకేతం చేస్తూ రామునితో ఇలా అన్నాడు.
లక్ష్మీనిధిరువాచ। రామచంద్ర మహాబాహో సర్వధర్మపరాయణ । శత్రుఘ్నం శిక్షయ తథా యథా లోకోత్తరో భవేత్
లక్ష్మీనిధి ఇలా అన్నాడు: "ఓ రామచంద్రా, మహాబాహువా, అన్ని ధర్మాలలో నిష్ణాతుడవు. శత్రుఘ్నుడిని అలా బోధించు, అతడు మనుషుల్లో అద్భుతుడిగా మారాలని."
కులోచితం కర్మ కుర్వన్నగ్రజాచరితం తథా । గచ్ఛేత్స పరమం ధామ తేజోబలసమన్వితమ్
తన వంశానికి తగిన పనులు చేస్తూ, అన్నయ్య నడిచిన మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ, అతడు పరమ పదాన్ని, తేజస్సు, బలంతో కూడిన స్థలాన్ని పొందుతాడు.
త్వయా ప్రోక్తం మహారాజ బ్రాహ్మణం నావమానయేత్ । పిత్రా తవ హతో విప్రః పితృభక్తిపరాయణః
నీవు చెప్పినట్లుగా, మహారాజా, బ్రాహ్మణుడిని అవమానించకూడదు. నీ తండ్రి, తండ్రిపట్ల భక్తితో ఉన్నవాడు, ఒక బ్రాహ్మణుడిని చంపాడు.
త్వయాపి సుమహత్కర్మ కృతం లోకవిగర్హితమ్ । అవధ్యాం మహిలాం యస్త్వం హతవాన్నియతం తతః
నీవు కూడా గొప్ప కార్యం చేసావు, అయినా అది లోకంలో నిందించబడింది. చంపకూడని ఒక స్త్రీని నిశ్చయంగా నీవు చంపావు.
అగ్రజోఽస్య మహారాజ కృతవాన్యం పరాక్రమమ్ । సనకేన కృతః పూర్వం రాక్షస్యాః కర్ణకర్తనమ్
మహారాజా, నీ అన్నయ్య కూడా మరో పరాక్రమాన్ని చేశాడు. సనకుని ఆజ్ఞతో రాక్షసిని చెవిని కత్తిరించాడు.
ఏవం కరిష్యతి నృపః శత్రుఘ్నః శిక్షయా తవ । యది నాయం తథా కుర్యాత్కులస్యాసదృశం భవేత్
ఇలా నీ బోధనతో రాజు శత్రుఘ్నుడు కూడా అలాగే చేస్తాడు. అతడు అలా చేయకపోతే, వంశానికి తగినవాడిగా ఉండడు.
ఇత్యుక్తవంతం తం రామః ప్రత్యువాచ హసన్నివ । మేఘగంభీరయా వాచా సర్వవాక్యవిశారదః
అలా అన్న తరువాత, రాముడు అన్ని మాటల్లో నిపుణుడు, మేఘంలా గంభీరమైన స్వరంతో, చిరునవ్వుతో సమాధానం ఇచ్చాడు.
శృణ్వంతు యోగినః శాంతాః సమదుఃఖసుఖాః పునః । జానంత్యపారసంసారనిస్తారతరణాదికమ్
శాంతమైన యోగులు, సుఖదుఃఖాలలో సమంగా ఉండేవారు, మళ్లీ వినండి. వారు అపారమైన సంసారసాగరాన్ని దాటి పోవడానికి మార్గాన్ని తెలుసుకుంటారు.
యే శూరాః సమహేష్వాసాః సర్వశస్త్రాస్త్రకోవిదాః । తే చ జానంతి యుద్ధస్య వార్త్తాం న తు భవాదృశాః
వీరులు, గొప్ప విలువిదులు, అన్ని ఆయుధాలలో నైపుణ్యం ఉన్నవారు మాత్రమే యుద్ధం యొక్క వాస్తవాన్ని తెలుసుకుంటారు; మీలాంటి వారు కాదు.
పరోపతాపినో యే వై యే చోత్పథవిసారిణః । తే హంతవ్యా నృపైః సర్వైః సర్వలోకహితైషిభిః
ఇతరులకు హాని చేసే వారు, తప్పు మార్గంలో నడిచేవారు — వారిని అన్ని రాజులు, లోకహితాన్ని కోరే వారు చంపాలి.
ఇత్యుక్తమాకర్ణ్య సభాసదస్తే సర్వే స్మితం చక్రురరిందమస్య । కుంభోద్భవః పూజితమేనమశ్వం విమోచయామాస సుశోభితం హి
అలా అన్న మాటలు విని, సభలోని అందరూ శత్రువులను జయించిన వానిని చూసి చిరునవ్వు చిందించారు. సముద్రంలో జన్మించిన వాడు, ఆ గుర్రాన్ని గౌరవించి, అందంగా ఉన్నదని విడిపెట్టాడు.
ఇమం మంత్రం సముచ్చార్య వసిష్ఠః కలశోద్భవః । కరాగ్రేణ స్పృశన్నశ్వం ముమోచ జయకాంక్షయా
ఈ మంత్రాన్ని ఉచ్చరించి, కుంభంలో జన్మించిన వసిష్ఠుడు, తన చేతితో గుర్రాన్ని తాకి, విజయాన్ని కోరుతూ విడిపెట్టాడు.
వాజిన్గచ్ఛ యథాలీలం సర్వత్ర ధరణీతలే । యాగార్థే మోచితో యేన పునరాగచ్ఛ సత్వరః
"ఓ గుర్రా, నీవు ఇష్టమైనట్లు భూమి మీద ఎక్కడైనా తిరుగు. యాగార్థం కోసం నిన్ను విడిపెట్టారు. నిన్ను విడిపెట్టినవాడి వద్దకు త్వరగా తిరిగి రా" అని అన్నారు.
అశ్వస్తు మోచితః సర్వైర్భటైః శస్త్రాస్త్రకోవిదైః । పరీతః ప్రయయౌ ప్రాచీం దిశం వాయుజవాన్వితః
అన్ని ఆయుధాలలో నైపుణ్యం ఉన్న యోధులు గుర్రాన్ని విడిపెట్టగా, ఆ గుర్రం వారితో కలిసి, గాలి వేగంతో తూర్పు దిశగా ప్రయాణమైంది.
ప్రచచార బలం సర్వం కంపయద్ధరణీతలమ్ । శేషోఽపి కించిన్న తయా ఫణయా ధృతవాన్భువమ్
అంతా సైన్యం ముందుకు కదిలింది, భూమిని కంపింపజేసింది. ఆ సమయంలో శేషుడు కూడా తన ఫణంతో భూమిని పట్టుకోలేదు.
దిశః ప్రసేదుః పరితః క్ష్మాతలం శోభయాన్వితమ్ । వాయవస్తం తు శత్రుఘ్నం పృష్ఠతో మందగామినః
చుట్టూ దిశలు ప్రకాశించాయి, భూమి అందంగా అలంకరించబడింది. శత్రుఘ్నుడు నెమ్మదిగా వెళ్ళుతుండగా, గాలులు అతని వెనుక అనుసరించాయి.
శత్రుఘ్నస్య ప్రయాణాయాభ్యుద్య తస్య భుజోఽస్ఫురత్ । దక్షిణః శుభమాశంసీ జయాయ చ బభూవ హ
శత్రుఘ్నుడు ప్రయాణానికి సిద్ధమయ్యే వేళ, అతని కుడి చేయి కొద్దిగా కంపించిందట. ఇది శుభ సూచకంగా, విజయానికి సంకేతంగా కనిపించింది.
పుష్కలః స్వగృహం రమ్యం ప్రవివేశ సమృద్ధిమత్ । వితర్దిభిర్వలక్షాభిః శోభితం రత్నవేదికమ్
పుష్కలుడు తన సొంత ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు. ఆ ఇల్లు ఎంతో అందంగా, ఐశ్వర్యంగా, పలకలు, మణులు, రత్నాలతో అలంకరించబడి, రత్నవేదికలు మెరిసిపోతున్నాయి.
తత్రాపశ్యన్నిజాం భార్యాం పతివ్రతపరాయణామ్ । కించిత్స్వదర్శనాద్ధృష్టాం భర్తృదర్శనలాలసామ్
అక్కడ అతను తన భార్యను చూశాడు. ఆమె భర్తకు అంకితమై, స్వామిని చూసిన ఆనందంతో కొంత ధైర్యంగా, భర్తను చూడాలనే తపనతో ఉంది.
ముఖారవిందేన చ నాగవల్లీదలం సుకర్పూరయుతం చ చర్వతీ । నాసాఫలం తోయభవం మహాధనం బాహ్వోర్మృణాలీసదృశోః సుకంకణే
ఆమె ముఖం పద్మపుష్పంలా ప్రకాశించేది. ఆమె నాగవల్లి దళాలను, మంచి కర్పూరంతో కలిపి నములుతూ ఉంది. ముక్కుపుడక నీటిలో పుట్టిన విలువైన రత్నంతో తయారై ఉంది. చేతులకు కమల కాడల వలె నాజూకైన కంకణాలు మెరిసిపోతున్నాయి.
కుచౌ తు మాలూరఫలోపమౌ వరౌ నితంబబింబం వరనీవి శోభితమ్ । పాదౌ తులాకోటిధరౌ సుకోమలౌ దధత్యహో ఏక్షత సత్పతిం స్వకమ్
ఆమె వక్షోజాలు మాలూరఫలాల వలె ఆకర్షణీయంగా ఉన్నాయి. నడుము మంచి నీవితో అలంకరించబడి ఉంది. పాదాలు తులాబారపు చివరల వలె మృదువుగా, అందమైన గజ్జెలతో అలంకరించబడి ఉన్నాయి. ఆమె తన ప్రియమైన భర్తను ప్రేమగా చూస్తోంది.
పరిరభ్య ప్రియాం ధీరో గద్గదస్వరభాషిణీమ్ । తదురోజపరీరంభనిర్భరీకృతదేహకామ్
ధైర్యవంతుడు తన ప్రియమైన భార్యను హత్తుకుని, ఆమె భావోద్వేగంతో కొంచెం కంపించిన స్వరంతో మాట్లాడుతున్నది. అతను ఆమెను తన ఛాతీకి హత్తుకుని, ఆమె దేహాన్ని పూర్తిగా తనలో కలిపేసుకున్నాడు.
ఉవాచ భద్రే గచ్ఛామి శత్రుఘ్నపృష్ఠరక్షకః । రామాజ్ఞయా యాజ్ఞమశ్వం పాలయన్రథసంయుతః
అతను ఇలా అన్నాడు: 'ప్రియమైనవాడా, నేను శత్రుఘ్నుని వెనుక రక్షకుడిగా, రాముని ఆజ్ఞతో, రథాలతో కలిసి, యజ్ఞానికి గుర్రాన్ని కాపాడేందుకు వెళ్తున్నాను.'
త్వయా మే మాతరః పూజ్యాః పాదసంవాహనాదిమిః । తదుచ్ఛిష్టం హి భుంజానా తత్కర్మకరణాదరా
'నీవు నా తల్లులను గౌరవంగా, వారి పాదాలను మర్దించటం వంటి సేవలు చేయాలి. వారు తిన్న తరువాత మిగిలినదానిని మాత్రమే భోజనం చేయాలి. ఈ విధంగా విధులను శ్రద్ధగా నిర్వర్తించాలి.'
సర్వాః పతివ్రతా నార్యో లోపాముద్రాదికాః శుభాః । నావమాన్యాస్త్వయా భీరు స్వతపోబలశోభితాః
'లోపముద్ర మొదలైన అన్ని పతివ్రతా స్త్రీలను నీవు ఎప్పుడూ గౌరవించాలి, భయపడే వాడా. వారు తమ తపస్సు వలన ప్రకాశిస్తున్నారు.'
శేష ఉవాచ। ఇత్యుక్తవంతం స్వపతిం వీక్ష్య ప్రేమ్ణా సునిర్భరమ్ । ప్రత్యువాచ హసంతీవ కించిద్గద్గదభాషిణీ
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: భర్త ఈ మాటలు చెప్పిన తరువాత, ఆమె ఎంతో ప్రేమతో, స్వల్పంగా నవ్వుతూ, కొంత కంపించిన స్వరంతో సమాధానం చెప్పింది.