అగస్త్య ఉవాచ। హయమేధక్రతౌ యోగ్యాన్వాహాంస్తే బహుశః శుభాన్ । పశ్యతో నేత్రయోర్మేఽద్య తృప్తిర్నాస్తి రఘూత్తమ
అగస్త్యుడు ఇలా అన్నాడు: రఘువంశ శిరోమణీ! యాగానికి యోగ్యమైన ఎన్నో శుభ్రమైన గుర్రాలను నేను చూస్తున్నా, నా కళ్ళు ఇంకా తృప్తి చెందలేదు.
రామచంద్ర మహాభాగ సురాసురనమస్కృత । యజ్ఞం కురు మహారాజ హయమేధం సువిస్తరమ్
రామచంద్రుడు! నీకు అపారమైన అదృష్టం ఉంది. దేవతలు, దానవులు కూడా నిన్ను పూజిస్తారు. మహారాజా! విస్తృతంగా అశ్వమేధ యాగాన్ని నిర్వహించు.
సురపతిరివ సర్వాన్యజ్ఞసంఘాన్కరిష్యంస్తపన ఇవ సుపర్వారాతితోయం విశోష్యన్ । హతరిపుగణముఖ్యం సాంపరాయం విజిత్య క్షితితలసుఖభోగం కుర్విదం భూరిభాగ
దేవేంద్రుడు అన్ని యాగాలు చేసే విధంగా, సూర్యుడు ఋతువు చివర నీటిని ఎండబెట్టేలా, నీవు శత్రు సమూహాలను జయించి, భూమిపై సుఖంగా ఆనందించు, మహారాజా! నీకు అపారమైన భాగ్యం కలదు.
ఇత్యేవం వాక్యవాదేన పరితుష్టాఖిలేంద్రియః । సర్వాన్వై యజ్ఞసంభారానాజహార మనోహరాన్
ఈ మాటలు విని, అతని అన్ని ఇంద్రియాలు సంతృప్తిగా మారాయి. వెంటనే యాగానికి కావలసిన అందమైన సామగ్రిని సమకూర్చాడు.
మున్యన్వితో మహారాజః సరయూతీరమాగతః । సువర్ణలాంగలైర్భూమిం విచకర్ష మహీయసీమ్
మహారాజు మునులతో కలిసి సరయూ నది తీరానికి వచ్చి, బంగారు లাঙ্গళ్లతో భూమిని దున్నాడు.
విలిఖ్య భూమిం బహుశశ్చతుర్యోజనసంమితామ్ । మండపాన్రచయామాస యజ్ఞార్థం స నరోత్తమః
నాలుగు యోజనాల మేర భూమిని ఎన్నోసార్లు కొలిచి, ఆ ఉత్తముడు యాగానికి కావలసిన మండపాలను నిర్మించాడు.
కుండం తు విధివత్కృత్వా యోనిమేఖలయాన్వితమ్ । అనేకరత్నరచితం సర్వశోభాసమన్వితమ్
విధి ప్రకారం యజ్ఞకుండాన్ని నిర్మించి, యోని, మేఖలతో అలంకరించి, అనేక రత్నాలతో, అన్ని రకాల కాంతులతో అందంగా తీర్చిదిద్దాడు.
మునీశ్వరో మహాభాగో వసిష్ఠః సుమహాతపాః । సర్వం తత్కారయామాస వేదశాస్త్రవిధిశ్రితమ్
మహా తపస్సుతో ఉన్న వసిష్ఠ మహర్షి, వేదశాస్త్ర నియమాలకు అనుగుణంగా అన్నింటినీ నిర్వహింపజేశాడు.
ప్రేషితాస్తేన మునినా శిష్యా మునివరాశ్రమాన్ । కథయామాసురుద్యుక్తం హయమేధే రఘూత్తమమ్
ఆ ముని తన శిష్యులను మహర్షుల ఆశ్రమాలకు పంపి, రఘువంశ శ్రేష్ఠుడైన రామునికి అశ్వమేధ యాగం సిద్ధమవుతోందని తెలియజెప్పించారు.
ఆకారితాస్తదా సర్వే ఋషయస్తపతాం వరాః । ఆజగ్ముః పరమేశస్య దర్శనే త్వతిలాలసాః
అప్పుడు తపస్సులో ప్రథములైన అన్ని ఋషులు పిలవబడి, పరమేశ్వరుని దర్శనం కోసం అపారమైన ఆసక్తితో అక్కడికి వచ్చారు.
నారదోసితనామా చ పర్వతః కపిలో మునిః । జాతూకర్ణ్యోంఽగిరా వ్యాస ఆర్ష్టిషేణోఽత్రిరాసురిః
నారదుడు, ఓసితుడు, నాముడు, పర్వతుడు, కపిలమహర్షి, జాతూకర్ణ్యుడు, అంగిరసుడు, వ్యాసుడు, ఆర్ష్టిషేణుడు, అత్రి, ఆసురి—ఇవాళ్లంతా అక్కడ ఉన్నారు.
హారీతో యాజ్ఞవల్క్యశ్చ సంవర్తః శుకసంజ్ఞితః । ఇత్యేవమాదయో రామ హయమేధవరం యయుః
హారీతుడు, యాజ్ఞవల్క్యుడు, సంవర్తుడు, శుకుడు—రామా! వీరితో పాటు మరికొందరు కూడా ఆ గొప్ప అశ్వమేధయాగానికి వచ్చారు.
తాన్సర్వాన్పూజయామాస రఘురాజో మహామనాః । ప్రత్యుత్థానాభివాదాభ్యామర్ఘ్యవిష్టరకాదిభిః
రఘువంశరాజు మహాత్ముడు, వారందరినీ గౌరవంగా నిలబడి, నమస్కరించి, అరఘ్యం ఇచ్చి, ఆసనాలు వేసి, మరెన్నో విధాలుగా సత్కరించాడు.
గాం హిరణ్యం దదౌ తేభ్యః ప్రాయశో దృష్టవిక్రమః । మహద్భాగ్యం త్వద్యమేఽస్తి యద్యూయం దర్శనం గతాః
అతడు వారికి గోవులు, బంగారం యథావిధిగా ఇచ్చి, 'మీరు దర్శనానికి వచ్చారు కాబట్టి ఈ రోజు నాకు గొప్ప అదృష్టం కలిగింది' అని అన్నాడు.
శేష ఉవాచ। ఏవం సమాకులే బ్రహ్మన్నృషివర్య సమాగమే । ధర్మవార్తా బభూవాహో వర్ణాశ్రమసుసంమతా
శేషుడు ఇలా అన్నాడు—బ్రాహ్మణా! ఆ మహర్షుల సమూహం కూడినప్పుడు, అన్ని వర్ణాశ్రమాలకు ఆదరణ కలిగిన ధర్మసంభాషణ అక్కడ జరిగింది.
వాత్స్యాయన ఉవాచ। కా ధర్మవార్తా తత్రాసీత్కిం వా కథితమద్భుతమ్ । సాధవః సర్వలోకానాం కారుణ్యాత్కిముతాబ్రువన్
వాత్స్యాయనుడు అడిగాడు—అక్కడ ఏ ధర్మసంభాషణ జరిగింది? ఏ ఆశ్చర్యకరమైన విషయాలు చెప్పబడ్డాయి? అన్ని లోకాల పట్ల దయతో ఆ మహానుభావులు ఏమి చెప్పారు?
శేష ఉవాచ। తాన్సమేతాన్మునీన్దృష్ట్వా రామో దాశరథిర్మహాన్ । పప్రచ్ఛ సర్వధర్మాంశ్చ సర్వవర్ణాశ్రమోచితాన్
శేషుడు ఇలా అన్నాడు—అందరు మహర్షులు అక్కడ కూడినప్పుడు, దశరథుని కుమారుడు రాముడు వారిని చూసి, అన్ని వర్ణాశ్రమాలకు సంబంధించిన ధర్మాలను అడిగాడు.
తే తు పృష్టా హి రామేణ ధర్మాన్ప్రోచుర్మహాగుణాన్ । తాన్ప్రవక్ష్యామి తే సర్వాన్యథావిధి శృణుష్వ తాన్
రాముడు అడిగినప్పుడు, ఆ మహర్షులు ధర్మానికి సంబంధించిన గొప్ప గుణాలను వివరించారు. వాటిని నేను నీకు క్రమంగా చెబుతాను—విను.
ఋషయ ఊచుః। బ్రాహ్మణేన సదా కార్యం యజనాధ్యయనాదికమ్ । వేదాన్పఠిత్వా విరజో నైవ గార్హస్థ్యమావిశేత్
మహర్షులు ఇలా చెప్పారు—బ్రాహ్మణుడు ఎప్పుడూ యజ్ఞాలు చేయాలి, వేదాలు చదవాలి, ఇలాంటి పనులు చేయాలి. వేదాలు నేర్చుకుని పవిత్రుడైన తర్వాత, అతడు గృహస్థాశ్రమంలోకి ప్రవేశించకూడదు.
బ్రాహ్మణేన సదా త్యాజ్యం నీచసేవానుజీవనమ్ । ఆపద్గతోఽపి జీవేత న శ్వవృత్త్యా కదాచన
బ్రాహ్మణుడు ఎప్పుడూ నీచుల సేవ ద్వారా జీవనం పొందడాన్ని వదలాలి. ఎంతటి కష్టంలో ఉన్నా, ఎప్పుడూ కుక్కలా జీవించకూడదు.
ఋతుకాలాభిగమనం ధర్మోఽయం గృహిణః పరః । స్త్రీణాం వరమనుస్మృత్యాఽపత్యకామోథవా భవేత్
గృహస్థునికి, భార్యను ఋతుకాలంలో సమీపించడం గొప్ప ధర్మం. స్త్రీలకు వరాన్ని గుర్తు చేసుకుంటూ, సంతానార్ధమో లేక కోరికతోనో కలవాలి.
దివాభిగమనం పుంసామనాయుష్యకరం మతమ్ । శ్రాద్ధాహః సర్వపర్వాణి యతస్త్యాజ్యాని ధీమతా
పగలు కలవడం పురుషునికి ఆయుష్షు తగ్గించేదిగా భావిస్తారు. శ్రాద్ధం, పర్వదినాలు వంటి నిషిద్ధ దినాల్లో కలయికను బుద్ధిమంతుడు ఎప్పుడూ నివారించాలి.
తత్ర గచ్ఛేత్స్త్రియం మోహాద్ధర్మాత్ప్రచ్యవతే పరాత్ । ఋతుకాలాభిగామీ యః స్వదారనిరతశ్చ యః
మోహంతో, అనుచితకాలంలో స్త్రీను కలిసినవాడు ధర్మాన్ని కోల్పోతాడు. కాని, ఋతుకాలంలో తన భార్యతో మాత్రమే ఉండే వాడిని ప్రశంసిస్తారు.
సర్వదా బ్రహ్మచారీ హ విజ్ఞేయః స గృహాశ్రమీ । ఋతుః షోడశయామిన్యశ్చతస్రస్తా సుగర్హితాః
ఇలాంటి గృహస్థుడు ఎప్పుడూ బ్రహ్మచారి అని గుర్తించాలి. ఒక్కో ఋతువులో పదహారు రాత్రులు ఉంటాయి, వాటిలో నాలుగు రాత్రులు విశేషంగా శ్రేష్ఠమైనవి.
పుత్రదాస్తాసు యా యుగ్మా అయుగ్మాః కన్యకాప్రదాః । త్యక్త్వా చంద్రమసం దుష్టం మఘాం మూలం విహాయ చ
వాటిలో జంటగా ఉన్న రాత్రులు కుమారులను ఇస్తాయి; జంటకాని రాత్రులు కుమార్తెలను ఇస్తాయి. చంద్రమాసంలో కలుషితమైన రాత్రిని, మఘా, మూల నక్షత్రాలను తప్పించాలి.
శుచిః సన్నిర్విశేత్పత్నీం పుంనామర్క్షే విశేషతః । శుచిం పుత్రం ప్రసూయేత పురుషార్థప్రసాధనమ్
పురుషుడు పవిత్రంగా ఉండి, ముఖ్యంగా పురుష నక్షత్రంలో భార్యను కలవాలి. అప్పుడు ఆమె పవిత్రమైన కుమారుడిని ప్రసవిస్తుంది, అతడు పురుషార్థాలను సాధించేవాడు అవుతాడు.
ఆర్షే వివాహే గోద్వంద్వం యదుక్తం తత్ప్రశస్యతే । శుల్కమణ్వపి కన్యాయాః కన్యాక్రేతుస్తు పాపకృత్
ఋషుల వివాహంలో, రెండు గోవులను వరదక్షిణగా ఇవ్వడాన్ని ప్రశంసిస్తారు. కాని, కన్యాశుల్కంగా ఎంత చిన్నదైనా ధర తీసుకోవడం పాపకార్యం.
వాణిజ్యం నృపతేః సేవా వేదానధ్యయనం తథా । కువివాహః క్రియాలోపః కులపాతనహేతవః
వ్యాపారం, రాజు సేవ, వేదాలు చదవడం, అనుచితమైన వివాహం, కర్మలలో నిర్లక్ష్యం—ఇవి అన్నీ వంశానికి నాశనం కలిగిస్తాయి.
అన్నోదక పయో మూలఫలైర్వాపి గృహాశ్రమీ । గోదానేన తు యత్పుణ్యం పాత్రాయ విధిపూర్వకమ్
ఇల్లు పట్టుకున్నవాడు మంచి పాత్రుడికి అన్నం, నీళ్లు, పాలూ, మూలికలు, పండ్లు లేదా ఆవును నియమానుసారం ఇచ్చినప్పుడు, ఆ దానాల వల్ల గొప్ప పుణ్యం కలుగుతుంది.
అనర్చితోఽతిథిర్గేహాద్భగ్నాశో యస్య గచ్ఛతి । ఆజన్మసంచితాత్పుణ్యాత్క్షణాత్స హి బహిర్భవేత్
అతిథిని గౌరవించకుండా, అతను నిరాశతో ఇంటిని విడిచిపోతే, ఆ ఇంటి యజమానుడు జన్మాంతరాలుగా కూడబెట్టిన పుణ్యాన్ని ఒక్క క్షణంలో కోల్పోతాడు.