శేష ఉవాచ। ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య జననీ రోషవిక్లవా । ఉవాచ పుత్రం విమనాః కించిన్నేత్రవికారిణీ
శేషుడు చెప్పాడు: ఈ మాటలు విని, తల్లి కోపంతో కలవరపడి, మనసు బాధతో, కళ్ళు కొంత మారిపోయి, కుమారుడితో ఇలా మాట్లాడింది.
రే పుత్ర శృణు మద్వాక్యం బహుశిక్షాసమన్వితమ్ । ఏతస్య జన్మకర్మాది విచారచతురాధికమ్
'నాయనా! నా మాట విను. ఇందులో ఎన్నో బోధనలు ఉన్నాయి. అతని జన్మ, కార్యాలు తెలుసుకోవడం చాలా ముఖ్యమైనది.'
సపత్న్యా మమ కుక్షిస్థం విధానం సముపస్థితమ్ । యేన స్వమాతుర్విమలం కులముజ్జ్వలితం మహత్
'నా సహపత్నిచేత, అతడు గర్భంలో ఉన్నపుడే విధి నిర్ణయించబడింది. దాంతో అతని తల్లి వంశం ఎంతో ప్రతిష్ట పొందింది.'
త్వం తు మత్కుక్షిజః కీటః పాపః స్వోదరపూరకః । యథా ఖరః స్వకం భారం జానాతి న చ తద్గుణమ్
'కానీ నువ్వు మాత్రం నా గర్భంలో పుట్టిన పురుగు, పాపి, నీ కడుపు నింపుకోవడమే తెలిసినవాడు. గాడిద తన భారాన్ని మాత్రమే తెలిసి, దాని విలువను గ్రహించనట్టు.'
తథా త్వం లక్ష్యసేఽజ్ఞానీ శయనాసనభోగవాన్ । సుప్తో గతః క్వచిద్భ్రష్ట ఇత్యేవ తవ సంభవః
'అలాగే నువ్వు కూడా అజ్ఞానిగా, మంచంలో, ఆసనంలో ఆనందిస్తూ, ఎక్కడో నిద్రలో పడిపోయినట్టు కనిపిస్తున్నావు. ఇదే నీ జన్మ స్వరూపం.'
అనేన తపసా లబ్ధం శివసంతోషకారిణా । లంకావాసో మనోవేగం విమానం రాజ్యసంపదః
'అతడు చేసిన తపస్సుతో, శివుడు సంతోషించి, లంక నివాసం, మనస్సు వేగంతో పయనించే విమానం, రాజ్య సంపద—all ఇవన్నీ పొందాడు.'
సుధన్యా జననీ త్వస్య సుభాగ్యా సుమహోదయా । యస్యాః పుత్రో నిజగుణైర్లబ్ధవాన్మహతాం పదమ్
'అతని తల్లి నిజంగా ధన్యురాలు, అదృష్టవంతురాలు, గొప్ప భాగ్యశాలి. ఎందుకంటే ఆమె కుమారుడు తన సొంత గుణాలతో ఉన్నత స్థానం పొందాడు.'
ఇతి క్రుధా భాషితమార్తయా తయా మాత్రా స్వయాఽకర్ణ్య దురాత్మసత్తమః । రోషం విధాయాత్మగతం పునర్వచో జగాద తాం నిశ్చయభృత్తపః ప్రతి
తన తల్లి కోపంతో చెప్పిన ఈ కఠినమైన మాటలు విని, ఆ దుర్మార్గుడైన కానీ ప్రముఖుడైన కుమారుడు, లోపల కోపాన్ని పెంచుకొని, తపస్సు విషయంలో ధృఢంగా తల్లి దగ్గర మళ్లీ ఇలా అన్నాడు.
రావణ ఉవాచ। జనన్యాకర్ణయ వచో మమ గర్వసమన్వితమ్ । రత్నగర్భా త్వమేవాసి యస్యాః పుత్రాస్త్రయో వయమ్
రావణుడు అన్నాడు: 'తల్లి! నా మాట విను. ఇందులో గర్వం ఉంది. మేము ముగ్గురు నీ కుమారులం కాబట్టి, నువ్వే రత్నాన్ని మోసినవాడివి.'
కోఽసౌ కీటః స ధనదః క్వ తపః స్వల్పకం పునః । కాలం కా కింతు తద్రాజ్యం స్వల్పసేవకసంయుతమ్
'ఆ పురుగు ఎవరు? ఆ ధనదుడు ఎవడు? అతని తపస్సు ఎంత చిన్నది? అతని కాలం ఏమిటి? అయినా ఆ రాజ్యం కొంతమంది సేవకులతో మాత్రమే ఉంది.'
మాతః శృణు మమోత్సాహాత్ప్రతిజ్ఞాం కరుణాన్వితే । న కేనాపి కృతాం కర్త్రా మహాభాగ్యే హి కైకసి
'తల్లి! నా ఉత్సాహంతో చేసే ప్రతిజ్ఞను విను, దయామయురాలా. ఓ మహాభాగ్యవంతురాలైన కైకసీ! ఇలాంటి ప్రతిజ్ఞను ఎవరూ చేయలేదు.'
యద్యహం భువనం సర్వం వశేన స్థాపయామి వై । తపోభిర్దుష్కృతైః కృత్వా బ్రహ్మసంతోషకారకైః
'నేను కఠినమైన తపస్సుతో, బ్రహ్మను సంతుష్టిపరచే కార్యాలు చేసి, ఈ భువనాన్ని అంతటిని నా ఆధీనంలోకి తేవగలిగితే—'
అన్నోదకే సదా త్యక్త్వా నిద్రాం క్రీడాం తథా పునః । చేత్తదా పితృలోకస్య ఘాతాత్పాపం భవేన్మమ
అన్నం, నీళ్లు ఉన్నప్పుడు నేను ఎప్పుడైనా నిద్రను లేదా ఆటను వదిలిపెడితే, అప్పుడే పితృలోకాన్ని నాశనం చేసిన పాపం నాపై పడాలి.
కుంభకర్ణోఽపి కృతవాన్విభీషణసమన్వితః । రావణేన సహభ్రాత్రేత్యుక్త్వాగాద్గిరికాననమ్
కుంభకర్ణుడు కూడా విభీషణుడితో కలిసి అలాగే చేశాడు. రావణుడికి వీడ్కోలు చెప్పి, అతడు కొండ అడవికి వెళ్లిపోయాడు.
అగస్త్య ఉవాచ। అథోగ్రం స తపో దైత్యో దశవర్షసహస్రకమ్ । చకార భానుమక్ష్ణా చ పశ్యన్నూర్ధ్వపదే స్థితః
అగస్త్యుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ దైత్యుడు భయంకరమైన తపస్సు చేసి, పదివేల సంవత్సరాలు మోకాలిపై నిలబడి, కన్ను మూయకుండా సూర్యుడిని చూస్తూ తపస్సు చేశాడు.
కుంభకర్ణోఽపి కృతవాంస్తపః పరమదుశ్చరమ్ । విభీషణస్తు ధర్మాత్మా చచార పరమం తపః
కుంభకర్ణుడు కూడా చాలా కఠినమైన తపస్సు చేశాడు. ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు అత్యుత్తమమైన తపస్సు చేశాడు.
తదా ప్రసన్నో భగవాన్దేవదేవః ప్రజాపతిః । దేవదానవయక్షాది ముకుటైః పరిసేవితః
అప్పుడు దేవతల దేవుడైన భగవంతుడు, దేవతలు, దానవులు, యక్షులు మొదలైనవారు కిరీటాలతో సేవ చేస్తున్న సమయంలో, సంతోషించాడు.
దదౌ రాజ్యం చ సుమహద్భువనత్రయభాస్వరమ్ । వపుశ్చ కృతవాన్రమ్యం దేవదానవసేవితమ్
ఆయన మూడు లోకాల్లో ప్రకాశించే గొప్ప రాజ్యాన్ని ఇచ్చాడు. దేవతలు, దానవులు సేవ చేసే అందమైన రూపాన్ని కూడా ప్రసాదించాడు.
తదా సంతాపితో భ్రాతా ధనదో ధర్మబుద్ధిమాన్ । విమానం తు తతో నీతం లంకా చ నగరీ హఠాత్
అప్పుడు ధనదుడైన సోదరుడు కుబేరుడు బాధతో, ధర్మబుద్ధితో ఉండగా, అతని విమానం మరియు లంక నగరాన్ని బలవంతంగా తీసుకున్నారు.
భువనం తాపితం సర్వం దేవాశ్చైవ దివో గతాః । హతవాన్బ్రాహ్మణకులం మునీనాం మూలకృంతనః
అంతా లోకమంతా బాధపోయింది. దేవతలు స్వర్గానికి వెళ్లిపోయారు. బ్రాహ్మణుల వంశాలను నాశనం చేసి, మునుల్ని పూర్తిగా నరికి వేసాడు.
తదాతిదుఃఖితా దేవాః సేంద్రా బ్రహ్మాణమాయయుః । స్తుతిం చక్రుర్మహాత్మానో దండవత్ప్రణతిం గతాః
అప్పుడు దేవతలు, ఇంద్రుడితో కలిసి, బ్రహ్మను ఆశ్రయించి, మహాత్ములు నమస్కరించి, కిందపడుతూ స్తుతించారు.
తే తుష్టువుః సురాః సర్వే వాగ్భిరర్థ్యాభిరాదృతాః । తతః ప్రసన్నో భగవాన్కింకరోమీతి చాబ్రవీత్
అందరు దేవతలు గౌరవంగా, మనస్ఫూర్తిగా వాక్యాలతో స్తుతించారు. అప్పుడు భగవంతుడు సంతోషించి, "ఏం చేయాలి?" అని అడిగాడు.
తతో నివేదయాంచక్రుర్బ్రహ్మణే విబుధాః పురః । దశగ్రీవాచ్చ సంకష్టం తథా నిజపరాభవమ్
అప్పుడు జ్ఞానులు బ్రహ్మ ముందు, దశముఖుడి వల్ల కలిగిన కష్టం, తమ ఓటమిని వివరంగా తెలియజేశారు.
క్షణం ధ్యాత్వా యయౌ బ్రహ్మా కైలాసం త్రిదశైః సహ । తస్య శైలస్య పార్శ్వే తు వైచిత్ర్యేణ సమాకులాః
ఒక క్షణం ధ్యానం చేసి, బ్రహ్మ దేవతలతో కలిసి కైలాసానికి వెళ్లాడు. ఆ పర్వతం ఒడ్డున అందరూ ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయారు.
స్థితాః సంతుష్టువుర్దేవాః శంభుం శక్రపురోగమాః । నమో భవాయ శర్వాయ నీలగ్రీవాయ తే నమః
అక్కడ ఇంద్రుడు ముందుండగా, దేవతలు శంభును స్తుతిస్తూ, "భవా! శర్వా! నీలకంఠా! నీకు నమస్కారం" అని పలికారు.
నమః స్థూలాయ సూక్ష్మాయ బహురూపాయ తే నమః । ఇతి సర్వముఖేనోక్తాం వాణీమాకర్ణ్య శంకరః
"స్థూలుడవు, సూక్ష్ముడవు, అనేక రూపాలవు, నీకు నమస్కారం" అని అందరూ కలసి పలికిన మాటలు శంకరుడు వినిపించాడు.
ప్రోవాచ నందినం దేవా నానయేతి మమాంతికమ్ । ఏతస్మిన్నంతరే దేవా ఆహూతా నందినా చ తే
శంకరుడు నందిని చూసి, "దేవతలను నాకు దగ్గరికి రానీయకు" అని అన్నాడు. అంతలో నంది దేవతలను పిలిచాడు.
ప్రవిశ్యాంతఃపురే దేవా దదృశుర్విస్మితేక్షణాః । బ్రహ్మాగత్య దదర్శాథ శంకరం లోకశంకరమ్
అంతఃపురంలోకి ప్రవేశించిన దేవతలు, ఆశ్చర్యంతో చూస్తూ, బ్రహ్మ వచ్చి, లోకాలకు శుభాన్ని కలిగించే శంకరుణ్ని చూశారు.
గణకోటిసహస్రైస్తు సేవితం మోదశాలిభిః । నగ్నైర్విరూపైః కుటిలైర్ధూసరైర్వికటైస్తథా
అయ్యనికి లక్షల కొద్దీ గణాలు ఆనందంగా, నగ్నంగా, వింతగా, వంకరగా, బూడిదతో, భయంకరమైన రూపాలతో సేవ చేసేవారు.
ప్రణిపత్యాగ్రతః స్థిత్వా సహ దేవైః పితామహః । ఉవాచ దేవదేవేశం పశ్యావస్థాం దివౌకసామ్
దేవతలతో కలిసి బ్రహ్మ ముందు వందనం చేసి నిలబడి, దేవతల అధిపతిని చూసి, "దివిలో నివసించే దేవతల స్థితిని చూడండి" అని అన్నాడు.