రామ త్వద్దర్శనాన్మేఽద్య గతం వై దుష్కృతం కిల । సంపూర్ణో మే మనఃకోశ ఆనందేన సురోత్తమ
రామా, నిన్ను దర్శించటం వల్ల నాకున్న పాపాలన్నీ పోయాయి. నా మనస్సు ఆనందంతో నిండిపోయింది, దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా.
ఇత్యుక్త్వా స బభూవాశు తూష్ణీం కుంభసముద్భవః । రామసందర్శనాహ్లాదవిహ్వలీకృతమానసః
ఇలా చెప్పి, కుంభసంభవుడైన అగస్త్యుడు వెంటనే మౌనంగా ఉండిపోయాడు. రాముని దర్శనానందంతో అతని మనసు ఉల్లాసంతో నిండిపోయింది.
రామః పప్రచ్ఛ తం భూయో మునిం జ్ఞానవిశారదమ్ । లోకాతీతం భవద్భావి సర్వం జానాసి సర్వతః
రాముడు మళ్లీ ఆ జ్ఞానపండితుడైన మునిని అడిగాడు: నీవు లోకానికి అతీతమైనదీ, భవిష్యత్తులో జరిగేదీ అన్నీ పూర్తిగా తెలుసు.
మునే కథయ మే సర్వం పృచ్ఛతో హి సువిస్తరమ్ । కోఽసౌ మయా హతో యో హి రావణో విబుధార్దనః
మహర్షీ, నేను అడిగినదానికి విస్తృతంగా అన్నీ చెప్పు. నేను సంహరించిన రావణుడు ఎవరు? దేవతలకు శత్రువైన అతడు ఎవరో వివరంగా చెప్పు.
కుంభకర్ణోఽపి కస్త్వేష కా జాతిర్వై దురాత్మనః । దేవో దైత్యః పిశాచో వా రాక్షసో వా మహామునే
ఈ కుంభకర్ణుడు ఎవరు? ఈ దుర్మార్గుడి వంశం ఏమిటి? మహామునీ, ఇతడు దేవుడా, దైత్యుడా, పిశాచుడా, లేక రాక్షసుడా?
సర్వమాఖ్యాహి సర్వజ్ఞ సర్వం జానాసి విస్తరాత్ । అతః కథయ మే సర్వం కృపాం కృత్వా మమోపరి
సర్వజ్ఞుడా, నీవు అన్నీ విస్తారంగా తెలుసు. కాబట్టి నాపై కృపచూపి, అన్నీ వివరంగా చెప్పు.
ఇతి శ్రుత్వా తతో వాక్యం కుంభజన్మా తపోనిధిః । యత్పృష్టం రఘురాజేన ప్రవక్తుం తత్ప్రచక్రమే
రఘువంశరాజు అడిగిన మాటలు విని, కుంభసంభవుడైన తపస్సులో నిధి, చెప్పటానికి సిద్ధమయ్యాడు.
రాజన్సృష్టికరో బ్రహ్మా పులస్త్యస్తత్సుతోఽభవత్ । తతస్తు విశ్రవా జజ్ఞే వేదవిద్యావిశారదః
రాజా, సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మకు పులస్త్యుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు. ఆ తరువాత వేదవిద్యలో నిపుణుడైన విశ్రవుడు పుట్టాడు.
తస్య పత్నీద్వయం జాతం పాతివ్రత్యచరిత్రభృత్ । ఏకా మందాకినీ నామ్నీ ద్వితీయా కైకసీ స్మృతా
ఆ విశ్రవునికి ఇద్దరు భార్యలు ఉన్నారు. వారు పతివ్రతా ధర్మాన్ని పాటించేవారు. ఒకరు మందాకినీ, మరొకరు కైకసీ అని పిలవబడేవారు.
పూర్వస్యాం ధనదో జజ్ఞే లోకపాలవిలాసభృత్ । యోఽసౌ శివప్రసాదేన లంకావాసమచీకరత్
ముందటి భార్య నుండి ధనదుడు అయిన కుబేరుడు జన్మించాడు. అతడు లోకపాలుడిగా ఆనందిస్తూ, శివుని కృపతో లంకను తన నివాసంగా చేసుకున్నాడు.
విద్యున్మాలిసుతాయాం తు పుత్రత్రయమభూన్మహత్ । రావణః కుంభకర్ణశ్చ తథా పుణ్యో బిభీషణః
విద్యున్మాలి నుండి మూడు గొప్ప కుమారులు పుట్టారు. వారు రావణుడు, కుంభకర్ణుడు, మరియు ధర్మశీలుడైన బిభీషణుడు.
రాక్షస్యుదరజన్మత్వాత్సంధ్యాసమయసంభవాత్ । ద్వయోరధర్మనిపుణా మతిరాసీన్మహామతే
రాక్షస స్త్రీ గర్భంలో, సంధ్యాకాలంలో జన్మించినందువల్ల, వారిలో ఇద్దరికి అధర్మంలో నైపుణ్యమైన మనస్సు ఏర్పడింది, ఓ మహామతీ.
ఏకదా తు విమానేన పుష్పకేణ సుశోభినా । కాంచనీయోపకల్పేన కింకిణీజాలమాలినా
ఒకసారి, పుష్పకవిమానంలో, బంగారు అలంకరణలతో, గంటల హారాలతో అలంకరించబడి, అద్భుతంగా మెరిసిపోతూ,
ఆరుహ్య పితరౌ ద్రష్టుం ప్రాయాచ్ఛోభాసమన్వితః । స్వగణైః సంస్తుతో భూత్వా నానారత్నవిభూషణైః
తన గణాలతో కలిసి, రకరకాల రత్నాలతో అలంకరించబడి, కీర్తితో మెరిసిపోతూ, తల్లిదండ్రులను దర్శించడానికి పైకి ఎక్కాడు.
ఆగత్య పిత్రోశ్చరణే పతిత్వా చిరమాత్మజః । హర్షవిహ్వలితాత్మా చ రోమాంచితతనూరుహః
వచ్చి, కుమారుడు తల్లిదండ్రుల పాదాలకు నమస్కరించి, చాలా సేపు అక్కడే ఉండిపోయాడు. ఆనందంతో హృదయం ఉప్పొంగి, ఒంటిపై రోమాలు నిక్కబొడిచాయి.
ఉవాచ మేఽద్య సుదినం మహాభాగ్యఫలోదయః । యన్మే యుష్మత్పదౌ దృష్టౌ మహాపుణ్యదదర్శనౌ
అతడు ఇలా అన్నాడు: 'నేడు నాకు నిజంగా శుభదినం, గొప్ప అదృష్ట ఫలితం. ఎందుకంటే మీ పాదాలను నేను దర్శించాను. ఇవి మహా పుణ్యమయమైన దృశ్యం.'
ఇత్యాదిభిః స్తుతిపదైః స్తుత్వాగాన్మందిరం స్వకమ్ । పితరావపి సంహృష్టౌ పుత్రస్నేహాద్బభూవతుః
ఇలా ప్రశంసా పదాలతో స్తుతించి, తన ఇంటికి వెళ్లిపోయాడు. తల్లిదండ్రులు కూడా కుమారుడిపై ఉన్న ప్రేమతో ఆనందించారు.
తం దృష్ట్వా రావణో ధీమాఞ్జగాద నిజమాతరమ్ । కోఽయం పుమాన్సురో వాథ యక్షో వాథ నరోత్తమః
అతన్ని చూసి, ధీమంతుడు రావణుడు తన తల్లిని అడిగాడు: 'ఈ మనిషి ఎవరు? దేవుడా, యక్షుడా, లేక ఉత్తమ పురుషుడా?'
యోఽసౌ మమ పితుఃపాదౌ సన్నిషేవ్య గతః పునః । మహాభాగ్యనిధిః స్వీయైర్గణైః సుపరివారితః
'ఇతడు నా తండ్రి పాదాలను గౌరవంగా సేవించి, తన అనుచరులతో చుట్టుముట్టబడి, మళ్లీ వెళ్లిపోయాడు. ఇతడు గొప్ప అదృష్టాన్ని సంపాదించినవాడు.'
కేనేదం తపసా లబ్ధం విమానం వాయువేగధృక్ । ఉద్యానారామలీలాది విలాసస్థానముత్తమమ్
'ఏ తపస్సుతో ఈ గగనమార్గంలో పయనించే విమానం, తోటలు, ఉద్యానవనాలు, వినోదాలకు అనువైన ఈ అద్భుత స్థానం పొందాడు?'
శేష ఉవాచ। ఇతి వాక్యం సమాకర్ణ్య జననీ రోషవిక్లవా । ఉవాచ పుత్రం విమనాః కించిన్నేత్రవికారిణీ
శేషుడు చెప్పాడు: ఈ మాటలు విని, తల్లి కోపంతో కలవరపడి, మనసు బాధతో, కళ్ళు కొంత మారిపోయి, కుమారుడితో ఇలా మాట్లాడింది.
రే పుత్ర శృణు మద్వాక్యం బహుశిక్షాసమన్వితమ్ । ఏతస్య జన్మకర్మాది విచారచతురాధికమ్
'నాయనా! నా మాట విను. ఇందులో ఎన్నో బోధనలు ఉన్నాయి. అతని జన్మ, కార్యాలు తెలుసుకోవడం చాలా ముఖ్యమైనది.'
సపత్న్యా మమ కుక్షిస్థం విధానం సముపస్థితమ్ । యేన స్వమాతుర్విమలం కులముజ్జ్వలితం మహత్
'నా సహపత్నిచేత, అతడు గర్భంలో ఉన్నపుడే విధి నిర్ణయించబడింది. దాంతో అతని తల్లి వంశం ఎంతో ప్రతిష్ట పొందింది.'
త్వం తు మత్కుక్షిజః కీటః పాపః స్వోదరపూరకః । యథా ఖరః స్వకం భారం జానాతి న చ తద్గుణమ్
'కానీ నువ్వు మాత్రం నా గర్భంలో పుట్టిన పురుగు, పాపి, నీ కడుపు నింపుకోవడమే తెలిసినవాడు. గాడిద తన భారాన్ని మాత్రమే తెలిసి, దాని విలువను గ్రహించనట్టు.'
తథా త్వం లక్ష్యసేఽజ్ఞానీ శయనాసనభోగవాన్ । సుప్తో గతః క్వచిద్భ్రష్ట ఇత్యేవ తవ సంభవః
'అలాగే నువ్వు కూడా అజ్ఞానిగా, మంచంలో, ఆసనంలో ఆనందిస్తూ, ఎక్కడో నిద్రలో పడిపోయినట్టు కనిపిస్తున్నావు. ఇదే నీ జన్మ స్వరూపం.'
అనేన తపసా లబ్ధం శివసంతోషకారిణా । లంకావాసో మనోవేగం విమానం రాజ్యసంపదః
'అతడు చేసిన తపస్సుతో, శివుడు సంతోషించి, లంక నివాసం, మనస్సు వేగంతో పయనించే విమానం, రాజ్య సంపద—all ఇవన్నీ పొందాడు.'
సుధన్యా జననీ త్వస్య సుభాగ్యా సుమహోదయా । యస్యాః పుత్రో నిజగుణైర్లబ్ధవాన్మహతాం పదమ్
'అతని తల్లి నిజంగా ధన్యురాలు, అదృష్టవంతురాలు, గొప్ప భాగ్యశాలి. ఎందుకంటే ఆమె కుమారుడు తన సొంత గుణాలతో ఉన్నత స్థానం పొందాడు.'
ఇతి క్రుధా భాషితమార్తయా తయా మాత్రా స్వయాఽకర్ణ్య దురాత్మసత్తమః । రోషం విధాయాత్మగతం పునర్వచో జగాద తాం నిశ్చయభృత్తపః ప్రతి
తన తల్లి కోపంతో చెప్పిన ఈ కఠినమైన మాటలు విని, ఆ దుర్మార్గుడైన కానీ ప్రముఖుడైన కుమారుడు, లోపల కోపాన్ని పెంచుకొని, తపస్సు విషయంలో ధృఢంగా తల్లి దగ్గర మళ్లీ ఇలా అన్నాడు.
రావణ ఉవాచ। జనన్యాకర్ణయ వచో మమ గర్వసమన్వితమ్ । రత్నగర్భా త్వమేవాసి యస్యాః పుత్రాస్త్రయో వయమ్
రావణుడు అన్నాడు: 'తల్లి! నా మాట విను. ఇందులో గర్వం ఉంది. మేము ముగ్గురు నీ కుమారులం కాబట్టి, నువ్వే రత్నాన్ని మోసినవాడివి.'
కోఽసౌ కీటః స ధనదః క్వ తపః స్వల్పకం పునః । కాలం కా కింతు తద్రాజ్యం స్వల్పసేవకసంయుతమ్
'ఆ పురుగు ఎవరు? ఆ ధనదుడు ఎవడు? అతని తపస్సు ఎంత చిన్నది? అతని కాలం ఏమిటి? అయినా ఆ రాజ్యం కొంతమంది సేవకులతో మాత్రమే ఉంది.'