వేధో యత్ర సురత్నేషు శూలం మూర్తికరేషు వై । కంపః సాత్వికభావోత్థో న భయాత్క్వాపి కస్యచిత్
రత్నాల్లో లోపం ఉంటే అది రత్నంలోనే ఉంటుంది. విగ్రహాల్లో నొప్పి ఉంటే అది విగ్రహంలోనే ఉంటుంది. భయంతో కాకుండా, మంచి భావనతో కలిగే కంపు ఎక్కడైనా, ఎవరికైనా రావచ్చు.
సంజ్వరః కామజో యత్ర దారిద్ర్యకలుషస్య చ । దుర్ల్లభత్వం సదైవస్య సుకృతేన చ వస్తునః
కామంతో కలిగే జ్వరం, దారిద్ర్యపు మలినత వల్ల వచ్చే జ్వరం అక్కడ కనిపిస్తాయి. మంచి వస్తువు దొరకడం ఎప్పుడూ చాలా కష్టం.
ఇభా ఏవ ప్రమత్తా వై యుద్ధే వీచ్యో జలాశయే । దానహానిర్గజేష్వేవ తీక్ష్ణా ఏవ హి కంటకాః
యుద్ధంలో నిర్లక్ష్యంగా ఉండేవి ఏనుగులే. నీటిలోనే అలలు ఉంటాయి. దానం తగ్గిపోవడం ఏనుగుల దగ్గరే. ముల్లు ఎప్పుడూ గట్టిగానే ఉంటుంది.
బాణేషు గుణవిశ్లేషో బంధోక్తిః పుస్తకే దృఢా । స్నేహత్యాగః ఖలేష్వేవ న చ వై స్వజనే జనే
బాణాల్లో ధనుస్సు విడిపోవడం కనిపిస్తుంది. బంధనం గురించి పుస్తకాల్లోనే బలంగా చెప్పబడుతుంది. ప్రేమను వదిలిపెట్టడం దుష్టుల్లోనే ఉంటుంది, తనవాళ్లలో కాదు.
తం దేశం పాలయామాస లాలయఁల్లాలితాః ప్రజాః । ధర్మం సంస్థాపయన్దేశే దుష్టే దండధరోపమః
ఆ రాజు ఆ దేశాన్ని పాలిస్తూ, ప్రజలను ప్రేమగా చూసుకుంటూ, దేశంలో ధర్మాన్ని స్థాపించాడు. దుష్టులపై శిక్ష విధించేవాడిలా ఉండేవాడు.
ఏవం పాలయతో దేశం ధర్మేణ ధరణీతలమ్ । సహస్రం చ వ్యతీయుర్వై వర్షాణ్యేకాదశ ప్రభోః
అలా ఆ ప్రభువు ధర్మంతో భూమిని పాలిస్తూ, వెయ్యి పదకొండు సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి.
తత్ర నీచజనాచ్ఛ్రుత్వా సీతాయా అపమానతామ్ । స్వాం చ నిందాం రజకతస్తాం తత్యాజ రఘూద్వహః
అక్కడ, ఒక నీచుని మాట విని, సీతకు అవమానం జరిగింది అని, తన మీద రాజకారుని నింద వచ్చింది అని తెలుసుకొని, రఘువంశుడైన వాడు ఆమెను విడిచిపెట్టాడు.
పృథ్వీం పాలయమానస్య ధర్మేణ నృపతేస్తదా । సీతాం విరహితామేకాం నిదేశేన సురక్షితామ్
ఆ సమయంలో, రాజు ధర్మంతో భూమిని పాలిస్తున్నప్పుడు, సీత ఒంటరిగా విడిపోయి, ఆజ్ఞతో రక్షించబడింది.
కదాచిత్సంసదో మధ్యే హ్యాసీనస్య మహామతేః । ఆజగామ మునిశ్రేష్ఠః కుంభోత్పత్తిర్మునిర్మహాన్
ఒకసారి, సభ మధ్యలో ఆ మహాత్ముడు కూర్చున్నప్పుడు, కుంభంలో పుట్టిన గొప్ప ముని, మునులలో శ్రేష్ఠుడు, అక్కడికి వచ్చాడు.
గృహీత్వార్ఘ్యం సముత్తస్థౌ వసిష్ఠేన సమన్వితః । జనతాభిర్మహారాజో వార్ధిశోషకమాగతమ్
అతడికి అర్ఘ్యం ఇచ్చి, వసిష్ఠుడితో కలిసి లేచి నిలబడ్డాడు. జనంతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్న మహారాజు, సముద్రాన్ని ఎండబెట్టిన మునిని ఆహ్వానించాడు.
స్వాగతేన సుసంభావ్య పప్రచ్ఛ తమనామయమ్ । సుఖోపవిష్టం విశ్రాంతం బభాషే రఘునందనః
సుస్వాగతంతో సత్కరించి, అతని ఆరోగ్యం గురించి అడిగాడు. ముని సుఖంగా కూర్చుని విశ్రాంతి తీసుకుంటుండగా, రఘునందనుడు మాట్లాడాడు.
శేష ఉవాచ। ఇత్థం స్వాగతసంతుష్టం బ్రహ్మచర్యతపోనిధిమ్ । ఉవాచ మతిమాన్వీరః సర్వలోకగురుర్మునిమ్
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ మహర్షి, సుస్వాగతంతో సంతృప్తి చెందిన, బ్రహ్మచర్యం, తపస్సులో నిధిగా ఉన్న వానికి, సమస్త లోకాలకు గురువైన ఆ మేధావి వీరుడు ఇలా చెప్పాడు.
స్వాగతం తే మహాభాగ కుంభయోనే తపోనిధే । త్వద్దర్శనేన సర్వే వై పావితాః సకుటుంబకాః
మహాభాగుడా, కుంభలో పుట్టిన వాడా, తపస్సులో నిధివై ఉన్న వాడా! నీ దర్శనంతో అందరూ, కుటుంబాలతో సహా పవిత్రులయ్యారు. నీకు స్వాగతం.
కచ్చిన్మతిస్తే వేదేషు శాస్త్రేషు పరివర్తతే । త్వత్తపోవిఘ్నకర్తా వై నాస్తి భూమండలే క్వచిత్
నీ మనస్సు వేదాల్లో, శాస్త్రాల్లో నిమగ్నమై ఉందా? నీ తపస్సుకు భూమిపై ఎక్కడా ఎవరూ అడ్డుపడే వారు లేరు.
లోపాముద్రా మహాభాగ యా చ తే ధర్మచారిణీ । యస్యాః పతివ్రతా ధర్మాత్సర్వం భవతి శోభనమ్
మహాభాగుడా, నీ ధర్మమార్గంలో నడిచే భార్య లోపాముద్ర, ఆమె పతివ్రత ధర్మంతో అన్నీ మేలు జరుగుతాయి.
అపి శంస మహాభాగ ధర్మమూర్తే కృపానిధే । అలోలుపస్య కిం కార్యం కరవాణి మునీశ్వర
మహాభాగుడా, ధర్మమూర్తి, కరుణా సముద్రా! ఏదైనా నీకోసం చేయమంటావా? మునీశ్వరా, కోరికలేని నీకేమి చేయాలి చెప్పు.
త్వత్తపోయోగతః సర్వం భవతి స్వేచ్ఛయా బహు । తథాపి మయి కృత్వైవ కృపాం శంశ మునీశ్వరః
మీ తపస్సు, యోగబలంతో అన్నీ నీ ఇష్టానుసారం జరుగుతున్నాయి. అయినా, మునిశ్రేష్ఠా, నాపై దయచూపించి కృప చేయుము.
శేష ఉవాచ। ఇత్యుక్తో లోకగురుణా రాజరాజేన ధీమతా । ఉవాచ రామం లోకేశం వినీతతరభాషయా
శేషుడు ఇలా చెప్పెను: లోకగురువు అయిన రాజరాజు ఇలా అడిగినప్పుడు, ఆ లోకేశ్వరుడు రామునికి వినయపూర్వకంగా సమాధానం చెప్పెను.
అగస్త్య ఉవాచ। స్వామింస్తవ సుదుర్దర్శం దర్శనం దైవతైరపి । మత్వా సమాగతం విద్ధి రాజరాజ కృపానిధే
అగస్త్యుడు ఇలా చెప్పెను: ప్రభూ, నీ దర్శనం దేవతలకు కూడ చాలా అరుదైనది. రాజరాజా, నీవు కృపాసముద్రుడవు కనుకనే నేను ఇక్కడికి వచ్చాను అని తెలుసుకో.
హతస్త్వయా రావణాఖ్యస్త్వసురో లోకకంటకః । దిష్ట్యాద్య దేవాః సుఖినో దిష్ట్యా రాజా బిభీషణః
లోకానికి బాధగా ఉన్న రావణుడు అనే రాక్షసుడు నీ చేతిలో హతమయ్యాడు. ఈ అదృష్టంతో దేవతలు సంతోషంగా ఉన్నారు; అలాగే బిభీషణుడు రాజు అయ్యాడు.
రామ త్వద్దర్శనాన్మేఽద్య గతం వై దుష్కృతం కిల । సంపూర్ణో మే మనఃకోశ ఆనందేన సురోత్తమ
రామా, నిన్ను దర్శించటం వల్ల నాకున్న పాపాలన్నీ పోయాయి. నా మనస్సు ఆనందంతో నిండిపోయింది, దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా.
ఇత్యుక్త్వా స బభూవాశు తూష్ణీం కుంభసముద్భవః । రామసందర్శనాహ్లాదవిహ్వలీకృతమానసః
ఇలా చెప్పి, కుంభసంభవుడైన అగస్త్యుడు వెంటనే మౌనంగా ఉండిపోయాడు. రాముని దర్శనానందంతో అతని మనసు ఉల్లాసంతో నిండిపోయింది.
రామః పప్రచ్ఛ తం భూయో మునిం జ్ఞానవిశారదమ్ । లోకాతీతం భవద్భావి సర్వం జానాసి సర్వతః
రాముడు మళ్లీ ఆ జ్ఞానపండితుడైన మునిని అడిగాడు: నీవు లోకానికి అతీతమైనదీ, భవిష్యత్తులో జరిగేదీ అన్నీ పూర్తిగా తెలుసు.
మునే కథయ మే సర్వం పృచ్ఛతో హి సువిస్తరమ్ । కోఽసౌ మయా హతో యో హి రావణో విబుధార్దనః
మహర్షీ, నేను అడిగినదానికి విస్తృతంగా అన్నీ చెప్పు. నేను సంహరించిన రావణుడు ఎవరు? దేవతలకు శత్రువైన అతడు ఎవరో వివరంగా చెప్పు.
కుంభకర్ణోఽపి కస్త్వేష కా జాతిర్వై దురాత్మనః । దేవో దైత్యః పిశాచో వా రాక్షసో వా మహామునే
ఈ కుంభకర్ణుడు ఎవరు? ఈ దుర్మార్గుడి వంశం ఏమిటి? మహామునీ, ఇతడు దేవుడా, దైత్యుడా, పిశాచుడా, లేక రాక్షసుడా?
సర్వమాఖ్యాహి సర్వజ్ఞ సర్వం జానాసి విస్తరాత్ । అతః కథయ మే సర్వం కృపాం కృత్వా మమోపరి
సర్వజ్ఞుడా, నీవు అన్నీ విస్తారంగా తెలుసు. కాబట్టి నాపై కృపచూపి, అన్నీ వివరంగా చెప్పు.
ఇతి శ్రుత్వా తతో వాక్యం కుంభజన్మా తపోనిధిః । యత్పృష్టం రఘురాజేన ప్రవక్తుం తత్ప్రచక్రమే
రఘువంశరాజు అడిగిన మాటలు విని, కుంభసంభవుడైన తపస్సులో నిధి, చెప్పటానికి సిద్ధమయ్యాడు.
రాజన్సృష్టికరో బ్రహ్మా పులస్త్యస్తత్సుతోఽభవత్ । తతస్తు విశ్రవా జజ్ఞే వేదవిద్యావిశారదః
రాజా, సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మకు పులస్త్యుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు. ఆ తరువాత వేదవిద్యలో నిపుణుడైన విశ్రవుడు పుట్టాడు.
తస్య పత్నీద్వయం జాతం పాతివ్రత్యచరిత్రభృత్ । ఏకా మందాకినీ నామ్నీ ద్వితీయా కైకసీ స్మృతా
ఆ విశ్రవునికి ఇద్దరు భార్యలు ఉన్నారు. వారు పతివ్రతా ధర్మాన్ని పాటించేవారు. ఒకరు మందాకినీ, మరొకరు కైకసీ అని పిలవబడేవారు.
పూర్వస్యాం ధనదో జజ్ఞే లోకపాలవిలాసభృత్ । యోఽసౌ శివప్రసాదేన లంకావాసమచీకరత్
ముందటి భార్య నుండి ధనదుడు అయిన కుబేరుడు జన్మించాడు. అతడు లోకపాలుడిగా ఆనందిస్తూ, శివుని కృపతో లంకను తన నివాసంగా చేసుకున్నాడు.