వైశ్యా ధనసమృద్ధాశ్చ ముద్రాశోభితపాణయః । శుభ్రవస్త్రపరీధానా అభిజగ్ముర్నరేశ్వరమ్
ధనంతో సమృద్ధిగా ఉన్న వేశ్యులు, చేతుల్లో నాణేలు మెరిసేలా అలంకరించుకొని, తెల్లటి వస్త్రాలు ధరించి, రాజును దర్శించడానికి వచ్చారు.
శూద్రా ద్విజేషు యే భక్తాః స్వీయాచారసునిష్ఠితాః । వేదాచారరతా యే వై తేఽపిజగ్ముః పురీపతిమ్
తమ ఆచారాన్ని బాగా పాటిస్తూ, ద్విజులకు భక్తిగా ఉండే శూద్రులు, వేదాచారంలో ఆనందించే వారు కూడా పట్టణాధిపతిని దర్శించడానికి వెళ్లారు.
యే యే వృత్తికరా లోకాః స్వే స్వే కర్మణ్యధిష్ఠితాః । స్వకం వస్తు సమాదాయ యయుః శ్రీరామభూపతిమ్
ప్రతి ఒక్కరు తాము చేసే పనుల్లో నిమగ్నమై, తమ తమ వస్తువులు తీసుకొని, శ్రీరామభూపతిని దర్శించడానికి బయలుదేరారు.
ఇత్థం భూపతిసందేశాత్ప్రమోదాప్లవసంయుతాః । నానా కౌతుకసంయుక్తా ఆజగ్ముర్మనుజేశ్వరమ్
ఇలా రాజు ఆజ్ఞతో, హర్షంతో నిండిన వారు,色色 వినోదాలతో కూడినవారు, మానవుల అధిపతిని దర్శించడానికి వచ్చారు.
శేష ఉవాచ। రఘునాథోఽపి సకలైర్దైవతైః స్వస్వయానగైః । పరీతః ప్రవివేశోచ్చైః పురీం రచితమోహనామ్
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: అన్ని దేవతలు తమ తమ వాహనాలతో చుట్టూ ఉండగా, రఘునాథుడు మోహనంగా నిర్మించిన ఆ మహా నగరంలోకి ప్రవేశించాడు.
ప్లవంగాః ప్లవనైర్యుక్తా ఆకాశపథచారిణః । స్వస్వశోభాపరీతాంగాశ్చానుజగ్ముః పురోత్తమమ్
పరుగు వేయడంలో నైపుణ్యం కలిగిన వానరులు, ఆకాశమార్గంలో సంచరిస్తూ, తమ అందంతో మెరిసిపోతూ, ఆ అగ్రనగరాన్ని అనుసరించారు.
పుష్పకాదవరుహ్యాశు నరయానమథారుహత్ । సీతయా సహితో రామః పరివారసమావృతః
పుష్పక విమానం నుండి త్వరగా దిగిన రాముడు, సీతతో పాటు తన అనుచరులతో కలిసి, మానవ రథంపై ఎక్కాడు.
అయోధ్యాం ప్రవివేశాథ కృతకౌతుకతోరణామ్ । హృష్టపుష్టజనాకీర్ణాముత్సవైః పరీభూషితామ్
తర్వాత రాముడు ఉత్సవపు తోరణాలతో అలంకరించబడిన, ఆనందంగా, సంపన్నంగా ఉన్న ప్రజలతో నిండిన, పండుగలతో ముస్తాబైన అయోధ్యలోకి ప్రవేశించాడు.
వీణాపణవభేర్యాదివాదిత్రైరాహతైర్భృశమ్ । శోభమానః స్తూయమానః సూతమాగధబందిభిః
వీణలు, పణవాలు, భేర్యాదుల వాద్యాల ధ్వనులతో, సూతులు, మాగధులు, బందులు స్తుతిస్తూ, రాముడు మహిమాన్వితుడై కనిపించాడు.
జయ రాఘవరామేతి జయ సూర్యకులాంగద । జయ దాశరథే దేవ జయతాల్లోకనాయకః
జయ రాఘవ రామా! జయ సూర్యవంశ రత్నా! జయ దశరథ కుమారా దేవా! జయ లోకనాయకా!
ఇతి శృణ్వఞ్ఛుభాం వాచం పౌరాణాం హర్షితాంగినామ్ । రామదర్శనసంజాత పులకోద్భేద శోభినామ్
ఇలా ఆనందంతో నిండిన నగరవాసుల శుభవాక్యాలను, రాముని దర్శనంతో ఉల్లాసంగా ఉన్న వారి శరీరాలు రోమాంచితంగా మెరిసిపోతుండగా, రాముడు విన్నాడు.
ప్రవివేశ వరం మార్గం రథ్యాచత్వరభూషితమ్ । చందనోదకసంసిక్తం పుష్పపల్లవసంయుతమ్
అతడు అలంకరించబడిన వీధులు, చౌరస్తాలతో కూడిన, చందనపు నీరు చల్లబడిన, పుష్పపల్లవాలతో అలంకరించిన ఆ శోభాయమానమైన మార్గంలోకి ప్రవేశించాడు.
తదా పౌరాంగనాః కాశ్చిద్గవాక్షబిలమాశ్రితాః । రఘునాథస్వరూపేక్షా జాతకామా అథాబ్రువన్
అప్పుడు నగర స్త్రీలు కొందరు, గవాక్షాల వద్ద నిలబడి, రఘునాథుని స్వరూపాన్ని చూడాలని ఆకాంక్షతో ఇలా మాట్లాడారు.
పౌరాంగనా ఊచుః। ధన్యా అభూవన్బత భిల్లకన్యా వనేషు యా రామముఖారవిందమ్ । స్వలోచనేందీవరకైరథాపిబన్స్వభాగ్యసంజాతమహోదయా ఇమాః
పౌరాంగనలు అన్నారు: అరణ్యంలో నివసించే భిల్లకన్యలు ఎంత అదృష్టవంతులయ్యారో! తమ కనులనేండీవరాలతో రాముని ముఖారవిందాన్ని తిలకించి, తమ భాగ్యంతో గొప్ప ఆనందాన్ని పొందారు.
ధన్యం ముఖం పశ్యత వీరధామ్నః శ్రీరామదేవస్య సరోజనేత్రమ్ । యద్దర్శనం ధాతృముఖాః సురా అపి ప్రాపుర్మహద్భాగ్యయుతా వయంత్వహో
వీరధాముడైన శ్రీరామదేవుని పద్మాకార కళ్లతో కూడిన ఆ ముఖాన్ని చూడండి! దాన్ని దర్శించిన దేవతలు, సృష్టికర్తలు కూడా గొప్ప భాగ్యాన్ని పొందారు. అలాంటి మనం ఎంత అదృష్టవంతులమో!
ఏతన్ముఖం పశ్యత చారుహాసం కిరీటసంశోభినిజోత్తమాంగమ్ । బంధూకధిక్కారలసచ్ఛవిప్రదం దంతచ్ఛదం బిభ్రతముచ్చనాసమ్
ఈ ముద్దు నవ్వుతో, కిరీటంతో అలంకరించబడిన, బంధూక పువ్వును మించిపోయే కాంతిని ప్రసరించే, మెరిసే పళ్లతో, ఎత్తైన ముక్కుతో ఉన్న ఆ ముఖాన్ని చూడండి.
ఇతి గదితవతీస్తాః స్నేహభారేణ రామా నలినదలసదృక్షైర్నేత్రపాతైర్నిరీక్ష్య । నిఖిలగురురనూనప్రేమభారం నృలోకం జననిగృహమియేష ప్రోషితాంగేన హృష్టః
అలా ప్రేమతో నిండిన మాటలు చెప్పి, కమలదళాల్లాంటి కళ్లతో రాముని తిలకిస్తూ, అపారమైన ప్రేమతో నిండిన ఈ లోకాన్ని, ప్రతి ఇంటిని చూసి, ఉల్లాసంతో హర్షభరితంగా ఆనందించారు.
వాత్స్యాయన ఉవాచ। భుజగాధీశ్వరేశాన ధరాభారధరక్షమ । శృణ్వేకం సంశయం మహ్యం కృపయా కథయస్వ తమ్
వాత్స్యాయనుడు అన్నాడు: నాగాధీశ్వరా! భూమిని మోయగల శక్తివంతుడా! నా సందేహాన్ని విను. దయచేసి దాని జవాబు చెప్పు.
రఘునాథస్య గమనం వనం ప్రతి యదా హ్యభూత్ । తదా ప్రభృతి దేహేన స్థితా శూన్యేన చేతసా
రఘునాథుడు అరణ్యంలోకి వెళ్లినప్పటి నుంచీ, ఆమె శరీరంతో ఉన్నా, మనసు మాత్రం ఖాళీగా ఉండిపోయింది.
తద్విప్రయోగవిధురా కృశదేహాతిదుఃఖితా । సుముఖాన్మంత్రిణః శ్రుత్వా రఘునాథం సమాగతమ్
విడిపోవడం వల్ల బాధతో, శరీరం క్షీణించి, తీవ్ర దుఃఖంలో మునిగిపోయిన ఆమె, మంత్రివర్యుడు సుముఖుడు రఘునాథుడు తిరిగి వచ్చాడని చెప్పినప్పుడు విన్నది.
కథం జహర్ష కిమభూత్కీదృశం తత్ర చిహ్నితమ్ । రామచంద్రస్య సందేశహర్తారం కిమువాచ సా
ఆమె ఎలా ఆనందించింది? ఏమి జరిగింది? అక్కడ ఏమి సంకేతాలు కనిపించాయి? రామచంద్రుని వార్త తీసుకొచ్చిన దూతను ఆమె ఏమని అడిగింది?
ఏతన్మే సంశయం ఛింధి రఘునాథగుణోదయమ్ । యథావచ్ఛృణ్వతే మహ్యం కథయస్వ ప్రసాదతః
ఈ సందేహాన్ని నాకు తీర్చు. రఘునాథుని మహిమలను నేను వినేటట్లు, దయతో పూర్తిగా వివరించు.
శేష ఉవాచ । సాధుపృష్టం మహాభాగ ద్విజవర్యపురస్కృత । తన్మే నిగదతః సాక్షాచ్ఛృణుష్వైకమనాః కిల
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: 'భాగ్యశాలి! నీవు గొప్ప బ్రాహ్మణుల సమక్షంలో మంచి ప్రశ్న అడిగావు. నేను చెప్పేది నీవు ఏకాగ్రంగా విను.'
సా వై తద్వదనాంభోజ చ్యుతం రామాగమామృతమ్ । పీత్వా పీత్వా బభూవాహో స్థగితాంగేన విహ్వలా
ఆమె, దూత నోట నుండి రాముని రాక గురించి వచ్చిన మధురమైన వార్తను మళ్లీ మళ్లీ ఆస్వాదిస్తూ, ఆనందంతో శరీరం కదలకుండా నిలిచిపోయింది.
కిం మే స్వప్నో విమూఢాయాః కిం వా భ్రమకరం వచః । మమవై మందభాగ్యాయాః కథం రామేక్షణం పునః
నా మనసు మాయలో పడిపోయిందా? ఇది కలలా? లేక మోసం చేసే మాటలా? నేను ఇలా దురదృష్టవంతురాలిగా ఉండి, రాముని మళ్లీ ఎలా చూస్తాను?
బహునా తపసా కృత్వా ప్రాప్తోఽయం వై సుతః శిశుః । కేనచిన్మమ పాపేన విప్రయోగం గతః పునః
ఎంతో తపస్సు చేసి ఈ కుమారుణ్ని పొందాను. కానీ నా పాపం వల్ల మళ్లీ అతను నన్ను విడిచిపోయాడు.
సుమంత్రిన్కుశలీ రామః సీతాలక్ష్మణసంయుతః । కథం మాం స్మరతే వీరో వనచారీ సుదుఃఖితామ్
సుమంతుడు క్షేమంగా ఉన్నాడా? రాముడు సీత, లక్ష్మణులతో కలిసి సురక్షితంగా ఉన్నాడా? అరణ్యంలో ఉండే ఆ వీరుడు, ఈ బాధతో ఉన్న నన్ను ఎలా గుర్తు చేసుకుంటున్నాడు?
ఇతి సా విలలాపోచ్చై రఘునాథస్మృతిం గతా । న నివేద నిజం కించిత్పరకీయం విమోహితా । సుముఖోఽపి తథా దృష్ట్వా దుఃఖితాం మాతరం భృశమ్
ఇలా రఘునాథుని జ్ఞాపకంతో ఆమె గొప్పగా విలపిస్తూ, తన బాధను గానీ, ఇతరుల విషయాన్ని గానీ చెప్పలేక, మతి తప్పిపోయింది. ఆమెను అలా చూసి, సుముఖుడు కూడా తల్లిని చాలా బాధగా చూశాడు.
వీజయామాస వాసోగ్రైః సంజ్ఞామాప చ సా పునః । ఉవాచ జననీం సౌమ్యం వచోహర్షకరం ముహుః
ఆమెకు చక్కటి వస్త్రాలతో గాలి వేస్తూ, తిరిగి ఆమెకు స్పృహ వచ్చేటట్లు చేశాడు. మళ్లీ మళ్లీ తల్లికి మధురమైన, ఆనందదాయకమైన మాటలు చెప్పాడు.
రఘునాథాగమస్మార హృష్టాం తాం వ్యదధాత్పునః । మాతర్విద్ధి గృహం ప్రాప్తం రఘునాథం సలక్ష్మణమ్
రఘునాథుని రాకను గుర్తు చేస్తూ, ఆమెను మళ్లీ ఆనందంతో నింపాడు: 'తల్లి! రఘునాథుడు లక్ష్మణుడితో కలిసి ఇంటికి వచ్చాడు' అని చెప్పాడు.