వాజినశ్చిత్రితా భూయః సుశోభంతు మనోజవాః । యద్వేగవీక్షణాదేవ గర్వం త్యజతి స్వర్హయః
వేగంగా పరుగెత్తే అందమైన గుర్రాలు మరింత అందంగా అలంకరించాలి. వాటి వేగాన్ని చూసి, ఇతర గుర్రాలు కూడా తమ గర్వాన్ని వదిలేయాలి.
కన్యాః సహస్రశో రమ్యాః సర్వాభరణభూషితాః । గజోపరి సమారూఢా ముక్తాభిర్వికిరంతు చ
వెయ్యాది అందమైన యువతులు, అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించి, ఏనుగులపై ఎక్కి, ముత్యాలు చల్లాలి.
బ్రాహ్మణ్యః పాత్రహస్తాశ్చ దూర్వాహారిద్రసంయుతాః । సువాసిన్యో మహారాజం రామం నీరాజయంతు తాః
బ్రాహ్మణ మహిళలు, చేతిలో దర్భలు, పసుపు కలిపిన పాత్రలు పట్టుకొని, మహారాజు రామునికి హారతి ఇవ్వాలి.
కౌసల్యాపుత్రసంయోగసందేశ విధురా సతీ । హర్షం ప్రాప్నోతు సుకృశా తదీక్షణసులాలసా
కౌసల్యా కుమారుడి వियोग వార్తతో దుఃఖించిన, నిబద్ధత కలిగిన, సన్నగా ఉన్న రాణి, ఇప్పుడు అతడిని చూసి పరమానందంతో నిండిపోవాలి.
ఇత్యేవమాదిరచనాః పురశోభావిధాయికాః । కరోతు జనతా హృష్టా రామస్యాగమనం ప్రతి
ఇలా ఇంకా మరెన్నో విధాలుగా, ప్రజలు ఆనందంతో రాముని రాక కోసం నగరాన్ని అందంగా అలంకరించాలి.
శేష ఉవాచ। ఇతి శ్రుత్వా తతో వాక్యం సుముఖో మంత్రవిత్తమః । ప్రయయౌ నగరీం కర్తుం కృతకౌతుకతోరణామ్
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: ఈ మాటలు విని, మంత్రివరుడు సుముఖుడు, ఉత్సవపు తలుపులు ఏర్పాటు చేయడానికి నగరానికి వెళ్లాడు.
గత్వాథ నగరీం తాం వై మంత్రీ తు సుముఖాభిధః । ఖ్యాపయామాస లోకానాం రామాగమమహోత్సవమ్
ఆ తరువాత, సుముఖుడు అనే మంత్రి ఆ నగరానికి వెళ్లి, రాముని రాక కోసం మహోత్సవం జరుగుతుందని ప్రజలకు ప్రకటించాడు.
లోకాః శ్రుత్వా పురీం ప్రాప్తం రఘునాథం సుహర్షితాః । పూర్వం తదీయ విరహత్యక్తభోగసుఖాదయః
రఘునాథుడు నగరానికి వచ్చాడని విని, అతని వियोगంలో సుఖాలు, ఆనందాలు వదిలేసిన ప్రజలు, అపారమైన ఆనందంతో నిండిపోయారు.
బ్రాహ్మణా వేదసంపన్నాః పవిత్రా దర్భపాణయః । ధౌతోత్తరీయవలితా జగ్ముః శ్రీరఘునాయకమ్
వేదాలు నేర్చుకున్న పవిత్రమైన బ్రాహ్మణులు, చేతిలో దర్భలు పట్టుకుని, శుభ్రమైన ఉత్తరీయాలు ధరించి, మహిమాన్వితుడైన రఘునాయకుని కలిసేందుకు వెళ్లారు.
క్షత్రియా యే శూరతమా ధనుర్బాణధరా వరాః । సంగ్రామే బహుశో వీరా జేతారో యయురప్యముమ్
ధనుస్సు, బాణాలు పట్టే, యుద్ధాల్లో ఎన్నోసార్లు విజయం సాధించిన, అత్యంత వీరమైన క్షత్రియులు కూడా ఆయనను కలవడానికి వెళ్లారు.
వైశ్యా ధనసమృద్ధాశ్చ ముద్రాశోభితపాణయః । శుభ్రవస్త్రపరీధానా అభిజగ్ముర్నరేశ్వరమ్
ధనంతో సమృద్ధిగా ఉన్న వేశ్యులు, చేతుల్లో నాణేలు మెరిసేలా అలంకరించుకొని, తెల్లటి వస్త్రాలు ధరించి, రాజును దర్శించడానికి వచ్చారు.
శూద్రా ద్విజేషు యే భక్తాః స్వీయాచారసునిష్ఠితాః । వేదాచారరతా యే వై తేఽపిజగ్ముః పురీపతిమ్
తమ ఆచారాన్ని బాగా పాటిస్తూ, ద్విజులకు భక్తిగా ఉండే శూద్రులు, వేదాచారంలో ఆనందించే వారు కూడా పట్టణాధిపతిని దర్శించడానికి వెళ్లారు.
యే యే వృత్తికరా లోకాః స్వే స్వే కర్మణ్యధిష్ఠితాః । స్వకం వస్తు సమాదాయ యయుః శ్రీరామభూపతిమ్
ప్రతి ఒక్కరు తాము చేసే పనుల్లో నిమగ్నమై, తమ తమ వస్తువులు తీసుకొని, శ్రీరామభూపతిని దర్శించడానికి బయలుదేరారు.
ఇత్థం భూపతిసందేశాత్ప్రమోదాప్లవసంయుతాః । నానా కౌతుకసంయుక్తా ఆజగ్ముర్మనుజేశ్వరమ్
ఇలా రాజు ఆజ్ఞతో, హర్షంతో నిండిన వారు,色色 వినోదాలతో కూడినవారు, మానవుల అధిపతిని దర్శించడానికి వచ్చారు.
శేష ఉవాచ। రఘునాథోఽపి సకలైర్దైవతైః స్వస్వయానగైః । పరీతః ప్రవివేశోచ్చైః పురీం రచితమోహనామ్
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: అన్ని దేవతలు తమ తమ వాహనాలతో చుట్టూ ఉండగా, రఘునాథుడు మోహనంగా నిర్మించిన ఆ మహా నగరంలోకి ప్రవేశించాడు.
ప్లవంగాః ప్లవనైర్యుక్తా ఆకాశపథచారిణః । స్వస్వశోభాపరీతాంగాశ్చానుజగ్ముః పురోత్తమమ్
పరుగు వేయడంలో నైపుణ్యం కలిగిన వానరులు, ఆకాశమార్గంలో సంచరిస్తూ, తమ అందంతో మెరిసిపోతూ, ఆ అగ్రనగరాన్ని అనుసరించారు.
పుష్పకాదవరుహ్యాశు నరయానమథారుహత్ । సీతయా సహితో రామః పరివారసమావృతః
పుష్పక విమానం నుండి త్వరగా దిగిన రాముడు, సీతతో పాటు తన అనుచరులతో కలిసి, మానవ రథంపై ఎక్కాడు.
అయోధ్యాం ప్రవివేశాథ కృతకౌతుకతోరణామ్ । హృష్టపుష్టజనాకీర్ణాముత్సవైః పరీభూషితామ్
తర్వాత రాముడు ఉత్సవపు తోరణాలతో అలంకరించబడిన, ఆనందంగా, సంపన్నంగా ఉన్న ప్రజలతో నిండిన, పండుగలతో ముస్తాబైన అయోధ్యలోకి ప్రవేశించాడు.
వీణాపణవభేర్యాదివాదిత్రైరాహతైర్భృశమ్ । శోభమానః స్తూయమానః సూతమాగధబందిభిః
వీణలు, పణవాలు, భేర్యాదుల వాద్యాల ధ్వనులతో, సూతులు, మాగధులు, బందులు స్తుతిస్తూ, రాముడు మహిమాన్వితుడై కనిపించాడు.
జయ రాఘవరామేతి జయ సూర్యకులాంగద । జయ దాశరథే దేవ జయతాల్లోకనాయకః
జయ రాఘవ రామా! జయ సూర్యవంశ రత్నా! జయ దశరథ కుమారా దేవా! జయ లోకనాయకా!
ఇతి శృణ్వఞ్ఛుభాం వాచం పౌరాణాం హర్షితాంగినామ్ । రామదర్శనసంజాత పులకోద్భేద శోభినామ్
ఇలా ఆనందంతో నిండిన నగరవాసుల శుభవాక్యాలను, రాముని దర్శనంతో ఉల్లాసంగా ఉన్న వారి శరీరాలు రోమాంచితంగా మెరిసిపోతుండగా, రాముడు విన్నాడు.
ప్రవివేశ వరం మార్గం రథ్యాచత్వరభూషితమ్ । చందనోదకసంసిక్తం పుష్పపల్లవసంయుతమ్
అతడు అలంకరించబడిన వీధులు, చౌరస్తాలతో కూడిన, చందనపు నీరు చల్లబడిన, పుష్పపల్లవాలతో అలంకరించిన ఆ శోభాయమానమైన మార్గంలోకి ప్రవేశించాడు.
తదా పౌరాంగనాః కాశ్చిద్గవాక్షబిలమాశ్రితాః । రఘునాథస్వరూపేక్షా జాతకామా అథాబ్రువన్
అప్పుడు నగర స్త్రీలు కొందరు, గవాక్షాల వద్ద నిలబడి, రఘునాథుని స్వరూపాన్ని చూడాలని ఆకాంక్షతో ఇలా మాట్లాడారు.
పౌరాంగనా ఊచుః। ధన్యా అభూవన్బత భిల్లకన్యా వనేషు యా రామముఖారవిందమ్ । స్వలోచనేందీవరకైరథాపిబన్స్వభాగ్యసంజాతమహోదయా ఇమాః
పౌరాంగనలు అన్నారు: అరణ్యంలో నివసించే భిల్లకన్యలు ఎంత అదృష్టవంతులయ్యారో! తమ కనులనేండీవరాలతో రాముని ముఖారవిందాన్ని తిలకించి, తమ భాగ్యంతో గొప్ప ఆనందాన్ని పొందారు.
ధన్యం ముఖం పశ్యత వీరధామ్నః శ్రీరామదేవస్య సరోజనేత్రమ్ । యద్దర్శనం ధాతృముఖాః సురా అపి ప్రాపుర్మహద్భాగ్యయుతా వయంత్వహో
వీరధాముడైన శ్రీరామదేవుని పద్మాకార కళ్లతో కూడిన ఆ ముఖాన్ని చూడండి! దాన్ని దర్శించిన దేవతలు, సృష్టికర్తలు కూడా గొప్ప భాగ్యాన్ని పొందారు. అలాంటి మనం ఎంత అదృష్టవంతులమో!
ఏతన్ముఖం పశ్యత చారుహాసం కిరీటసంశోభినిజోత్తమాంగమ్ । బంధూకధిక్కారలసచ్ఛవిప్రదం దంతచ్ఛదం బిభ్రతముచ్చనాసమ్
ఈ ముద్దు నవ్వుతో, కిరీటంతో అలంకరించబడిన, బంధూక పువ్వును మించిపోయే కాంతిని ప్రసరించే, మెరిసే పళ్లతో, ఎత్తైన ముక్కుతో ఉన్న ఆ ముఖాన్ని చూడండి.
ఇతి గదితవతీస్తాః స్నేహభారేణ రామా నలినదలసదృక్షైర్నేత్రపాతైర్నిరీక్ష్య । నిఖిలగురురనూనప్రేమభారం నృలోకం జననిగృహమియేష ప్రోషితాంగేన హృష్టః
అలా ప్రేమతో నిండిన మాటలు చెప్పి, కమలదళాల్లాంటి కళ్లతో రాముని తిలకిస్తూ, అపారమైన ప్రేమతో నిండిన ఈ లోకాన్ని, ప్రతి ఇంటిని చూసి, ఉల్లాసంతో హర్షభరితంగా ఆనందించారు.
వాత్స్యాయన ఉవాచ। భుజగాధీశ్వరేశాన ధరాభారధరక్షమ । శృణ్వేకం సంశయం మహ్యం కృపయా కథయస్వ తమ్
వాత్స్యాయనుడు అన్నాడు: నాగాధీశ్వరా! భూమిని మోయగల శక్తివంతుడా! నా సందేహాన్ని విను. దయచేసి దాని జవాబు చెప్పు.
రఘునాథస్య గమనం వనం ప్రతి యదా హ్యభూత్ । తదా ప్రభృతి దేహేన స్థితా శూన్యేన చేతసా
రఘునాథుడు అరణ్యంలోకి వెళ్లినప్పటి నుంచీ, ఆమె శరీరంతో ఉన్నా, మనసు మాత్రం ఖాళీగా ఉండిపోయింది.
తద్విప్రయోగవిధురా కృశదేహాతిదుఃఖితా । సుముఖాన్మంత్రిణః శ్రుత్వా రఘునాథం సమాగతమ్
విడిపోవడం వల్ల బాధతో, శరీరం క్షీణించి, తీవ్ర దుఃఖంలో మునిగిపోయిన ఆమె, మంత్రివర్యుడు సుముఖుడు రఘునాథుడు తిరిగి వచ్చాడని చెప్పినప్పుడు విన్నది.