గర్తశాయీ బ్రహ్మచారీ జటావల్కలసంయుతః । కృశాంగయష్టిర్దుఃఖార్తః కుర్వన్రామకథాం ముహుః
భరతుడు నేలపై పడుకుని, బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటిస్తూ, జటలు వేసుకుని, వల్కలాలు ధరించి, క్షీణించిన దేహంతో, బాధతో కృంగి, రాముని కథలను పదేపదే చెప్పేవాడు.
యవాన్నమపి నో భుంక్తే జలం పిబతి నో ముహుః । ఉద్యంతం సవితారం యో నమస్కృత్య బ్రవీతి చ
వాడు యవపండ్లు కూడా తినడు, నీళ్లు కూడా తరచూ తాగడు. ఉదయాన్నే సూర్యుని నమస్కరించి ఇలా అంటాడు.
జగన్నేత్రసురస్వామిన్హర మే దుష్కృతం మహత్ । మదర్థే రామచంద్రోఽపి జగత్పూజ్యో వనం యయౌ
ప్రపంచానికి కంటైన దేవతల అధిపతీ, నా గొప్ప పాపాన్ని తొలగించు. నా కోసం ప్రపంచమంతా పూజించే రామచంద్రుడే అరణ్యంలోకి వెళ్లాడు.
సీతయా సుకుమారాంగ్యా సేవ్యమానోఽటవీం గతః । యా సీతా పుష్పపర్యంకే వృంతమాసాద్య దుఃఖితా
సీతా దేవి, మృదువైన అవయవాలతో రాముని సేవ చేస్తూ అడవిలోకి వెళ్లింది. పుష్పాలపై పడుకున్న ఆ సీతా అక్కడ బాధతో ఉన్నది.
యా సీతా రవిసంతాపం కదాపి ప్రాప నో సతీ । మదర్థే జానకీ సా చ ప్రత్యరణ్యం భ్రమత్యహో
సూర్యుని వేడి ఎప్పుడూ అనుభవించని సీతా, నా వల్ల ఇప్పుడు అడవుల్లో తిరుగుతూ బాధపడుతోంది. హాయ్, ఆ జనకాత్మజే!
యా సీతా రాజవృందైశ్చ న దృష్టా నయనైః కదా । సా సీతా దృశ్యతే నూనం కిరాతైః కాలరూపిభిః
రాజసభలోని వారు కన్నీటితో చూడలేని సీతను, ఇప్పుడు ఖచ్చితంగా వేటగాళ్లు, మరణమూర్తులవంటి వారు చూస్తున్నారు.
యా సీతా మధురం త్వన్నం భోజితా న బుభుక్షతి । సా సీతాద్య వనస్థాని ఫలాని ప్రార్థయత్యహో
మధురమైన ఆహారం తిని ఎప్పుడూ ఆకలిని అనుభవించని సీత, ఇప్పుడు అడవిలో దొరికే పండ్లను కోరుకుంటోంది, హాయ్!
ఇత్యేవమన్వహం సూర్యముపస్థాయ వదత్యదః । ప్రాతఃప్రాతర్మహారాజో భరతో రామవల్లభః
ఇలా ప్రతి ఉదయం సూర్యుని ప్రార్థించి, రాముని ప్రియుడైన మహారాజు భరతుడు ఈ మాటలు పలుకుతుంటాడు.
యశ్చోచ్యమానః సచివైః సమదుఃఖసుఖైర్బుధైః । నీతిజ్ఞైః శాస్త్రనిపుణైరితి ప్రోవాచ తాన్నృపః
సుఖదుఃఖాలలో సమంగా ఉండే, నైపుణ్యం కలిగిన, శాస్త్రజ్ఞులైన మంత్రులు భరతుని ఉద్దేశించి మాట్లాడినప్పుడు, రాజు వారికి ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
అమాత్యా దుర్భగం మాం కిం ప్రబ్రూత పురుషాధమమ్ । మదర్థే మేఽగ్రజో రామో వనం ప్రాప్యావసీదతి
ఓ మంత్రులారా, దురదృష్టవంతుడైన నన్ను, మానవులలో అతి నీచుడైన నన్ను ఎందుకు ఉద్దేశించి మాట్లాడుతున్నారు? నా వల్ల నా అన్నయ్య రాముడు అడవిలోకి వెళ్లి బాధపడుతున్నాడు.
దుర్భగస్య మమ ప్రస్వాః పాపమార్జనమాదరాత్ । కరోమి రామచంద్రాంఘ్రిం స్మారం స్మారం సుమంత్రిణః
దురదృష్టవంతుడైన నాకున్న నిద్ర కూడా పాపాన్ని శుద్ధి చేయడానికే. రామచంద్రుని పాదాలను మళ్ళీ మళ్ళీ స్మరిస్తూ, ఓ సుమంత్రా, నేను నిద్రిస్తాను.
ధన్యా సుమిత్రా సుతరాం వీరసూః స్వపతిప్రియా । యస్యాస్తనూజో రామస్య చరణౌ సేవతేఽన్వహమ్
వీరపుత్రురాలైన, భర్తకు ప్రియమైన సుమిత్రా నిజంగా ధన్యురాలు. ఆమె కుమారుడు రోజూ రాముని పాదాలను సేవిస్తున్నాడు.
యత్ర గ్రామే స్థితో నూనం భరతో భ్రాతృవత్సలః । విలాపం ప్రకరోత్యుచ్చైస్తం గ్రామం స దదర్శ హ
ఆ గ్రామంలో ఖచ్చితంగా అన్నయ్యపై అపారమైన ప్రేమ కలిగిన భరతుడు ఉన్నాడు. అతడు గట్టిగా విలాపిస్తూ ఉంటాడు. ఆ గ్రామాన్ని రాముడు చూశాడు.
శేష ఉవాచ। అథ తద్దర్శనోత్కణ్ఠా విహ్వలీకృతచేతసా । పునః పునః స్మృతో భ్రాతా భరతో ధార్మికాగ్రణీః
శేషుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ కలయిక కోసం తపిస్తూ, మనసు కలవరపడి, ధర్మంలో అగ్రగామి అయిన భరతుడు తన అన్నయ్యను మళ్ళీ మళ్ళీ స్మరించాడు.
ఉవాచ చ హనూమంతం బలవంతం సమీరజమ్ । ప్రస్ఫురద్దశనవ్యాజ చన్ద్రకాంతిహతాంధకః
ఆ తర్వాత, బలవంతుడైన వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడిని చూసి, అతని మెరిసే పళ్లతో, చంద్రమణి వెలుగు చీకటిని పోగొట్టినట్లుగా, భరతుడు ఇలా అన్నాడు.
శృణు వీర హనూమంస్త్వం మద్గిరం భ్రాతృనోదితామ్ । చిరంతనవియోగేన గద్గదీకృతవిహ్వలామ్
ఓ వీర హనుమంతా! నా అన్నయ్య చెప్పిన మాటలు, దీర్ఘకాల విడిపోవడం వల్ల కలిగిన భావోద్వేగంతో కంపించిపోతూ, నీవు విను.
గచ్ఛ తం భ్రాతరం వీర సమీరణతనూద్భవ । మద్వియోగకృశాం యష్టిం వపుషో బిభ్రతం హఠాత్
వాయుపుత్రుడా, నీవు నా సోదరుని వద్దకు వెళ్ళు. నా వियोगంతో అతని శరీరం బలహీనమై, ఒక సన్నని దండంలా మారింది.
యో వల్కలం పరీధత్తే జటాం ధత్తే శిరోరుహే । ఫలానాం భక్షణమపి న కుర్యాద్విరహాతురః
అతడు చెక్కబట్టలు ధరించి, తలపై జటలు వేసుకుని, నా వियोग బాధతో ఫలాలు కూడా తినడం మానేశాడు.
పరస్త్రీ యస్య మాతేవ లోష్టవత్కాంచనం పునః । ప్రజాః పుత్రానివోద్రక్షేద్బాంధవో మమ ధర్మవిత్
ఇతర మహిళను తల్లి లాగా, బంగారాన్ని మట్టిలా భావించే వాడు, తన ప్రజలను తన కుమారుల్లా కాపాడే వాడు — అటువంటి ధర్మజ్ఞుడు నా బంధువు.
మద్వియోగజదుఃఖాగ్నిజ్వాలాదగ్ధకలేవరమ్ । మదాగమనసందేశ పయోవృష్ట్యాశు సించతమ్
నా వियोग దుఃఖాగ్ని వలన కాలిన అతని శరీరాన్ని, నా రాక వార్త అనే ఆనంద వర్షంతో త్వరగా చల్లార్చాలి.
సీతయా సహితం రామం లక్ష్మణేన సమన్వితమ్ । సుగ్రీవాదికపీంద్రైశ్చ రక్షోభిః సబిభీషణైః
సీతతో పాటు రాముడు, లక్ష్మణుడితో కలిసి, సుగ్రీవుడు మరియు ఇతర వానర నాయకులతో, విభీషణుడు సహా రాక్షసులతో ఉన్నాడని చెప్పు.
ప్రాప్తం నివేదయ సుఖాత్పుష్పకాసనసంస్థితమ్ । యేన మే సోఽనుజః శీఘ్రం సుఖమేతి మదాగమాత్
పుష్పక విమానంలో ఆనందంగా కూర్చున్న రాముడు ఇక్కడికి వచ్చాడని తెలియజేయి. నా రాకతో నా తమ్ముడు త్వరలో సంతోషాన్ని పొందతాడు.
ఇతి శ్రుత్వా తతో వాక్యం రఘువీరస్య ధీమతః । జగామ భరతావాసం నందిగ్రామం నిదేశకృత్
రఘువంశ వీరుడు చెప్పిన మాటలు విని, ఆజ్ఞను పాటిస్తూ నందిగ్రామంలో ఉన్న భరతుని నివాసానికి వెళ్లాడు.
గత్వా స నందిగ్రామం తు మంత్రివృద్ధైః సుసంయతమ్ । భరతం భ్రాతృవిరహక్లిన్నం ధీమాన్దదర్శ హ
మంత్రివృద్ధులు బాగా పాలిస్తున్న నందిగ్రామానికి చేరుకుని, సోదర వियोगంతో మిగిలిన భరతుని చూశాడు.
కథయంతం మంత్రివృద్ధాన్రామచంద్రకథానకమ్ । తదీయ పదాపాథోజ మకరందసునిర్భరః
అతడు మంత్రివృద్ధులతో రామచంద్రుని కథలు చెబుతూ, రాముని పాదపద్మాలపై భక్తి పరిమళంతో నిండిన మాటలు పలుకుతున్న భరతుని చూశాడు.
నమశ్చకార భరతం ధర్మం మూర్తియుతం కిల । విధాత్రా సకలాంశేన సత్త్వేనైవ వినిర్మితమ్
ధర్మమూర్తిగా పేరుగాంచిన భరతునికి, సకల గుణాలతో సృష్టికర్త సృష్టించినవాడైన భరతునికి నమస్కరించాడు.
తం దృష్ట్వా భరతః శీఘ్రం ప్రత్యుత్థాయ కృతాంజలి । స్వాగతం చేతి హోవాచ రామస్య కుశలం వద
అతన్ని చూసిన భరతుడు వెంటనే లేచి, చేతులు జోడించి, 'స్వాగతం! రాముడు క్షేమంగా ఉన్నాడా?' అని అడిగాడు.
ఇత్యేవం వదతస్తస్య భుజో దక్షిణతోఽస్ఫురత్ । హృదయాచ్చ గతః శోకో హర్షాస్రైః పూరితాననః
అతడు ఇలా అడుగుతుండగా, భరతుని కుడి చేయి కంపించగా, హృదయంలోని దుఃఖం పోయి, ఆనందబాష్పాలతో ముఖం నిండిపోయింది.
విలోక్య తాదృశం భూపం ప్రత్యువాచ కపీశ్వరః । నికటే హి పురః ప్రాప్తం విద్ధి రామం సలక్ష్మణమ్
భరతుని ఆ స్థితిని చూసి వానరాధిపతి, 'రాముడు లక్ష్మణుడితో కలిసి దగ్గరికి వచ్చాడని తెలుసుకో' అని చెప్పాడు.
రామాగమనసందేశామృతసిక్తకలేవరః । ప్రాపయద్ధర్షపూరం హి సహస్రాస్యో న వేద్మ్యహమ్
రాముని రాక వార్త అనే అమృతంతో శరీరం తడిచిపోయి, ఆనందంతో నిండిపోయాడు. రావణుని సంగతి నాకు తెలియదు.