అతికాయమభాషత రామః
రాముడు అతికాయునితో మాట్లాడాడు.
రావణస్య మమ యుద్ధం బ్రూహి సచివానామన్యేషాం మహాభయానాం చ
రావణుడితో నా యుద్ధం గురించి, ఇతర మంత్రులతో పాటు భయంకరమైన వారిగురించి కూడా చెప్పు.
అతికాయ ఉవాచ- నిశ్చితమిదం పురాస్మాభిః కార్యం సేనాం విభాగశః కృత్వా విద్యున్మాలీనామ రాక్షసో మహాబలో విచిత్రయోధీ దర్శనాదర్శనయోధీ వానరైః సర్వైరేక ఏవ యుధ్యతే
అతికాయుడు ఇలా అన్నాడు: మేము ముందే ఇలా చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాం—సైన్యాన్ని విభజించి, బలవంతుడు అయిన విధ్యున్మాలి అనే రాక్షసుడు, అనేక విధాలుగా యుద్ధం చేయడంలో నిపుణుడు, కనిపిస్తూ కనిపించకపోతూ, వానరులందరితో ఒంటరిగా యుద్ధం చేస్తున్నాడు.
అపరే చ బలినో మహాంతః శిక్షితాస్త్రాశ్చాగతా ఆవాం చ యువాభ్యాం యుధ్యావో రావణః పుష్పకమారుహ్యాపరభాగేన త్వామేవ నిహనిష్యతి
ఇంకా ఇతర బలవంతులు, శస్త్రవిద్యలో నిపుణులు కూడా వచ్చారు. మేమిద్దరం మీ ఇద్దరితో యుద్ధం చేస్తాం. రావణుడు పుష్పకాన్ని ఎక్కి, వేరే మార్గంలో నిన్ను చంపతాడు.
అన్యే చ రాక్షసాః కుంభకర్ణముఖాశ్చాత్మరూపం కృత్వా త్వాం పరివార్య గృహీత్వా సీతాయై దర్శయిత్వా తత్సంనిధావేవ హనిష్యతి
ఇంకా రాక్షసులు, కుంభకర్ణుడు ముందుండి, నీ రూపం ధరించి, నిన్ను చుట్టుముట్టి, పట్టుకుని, సీతకు చూపించి, ఆమె ఎదుటే నిన్ను చంపతారు.
రామః ప్రాహ అహో బలవతాం కిమసాధ్యమేవం భవతి దైవగతిః కుటిలా సుగ్రీవోఽతికోపనః సక్రోధం దృష్ట్వా రామమువాచ
రాముడు అన్నాడు: ఓ బలవంతులారా, మీకు సాధ్యం కానిది ఏముంది? విధి మార్గం ఇంత వంకరగా ఉంటుంది. సుగ్రీవుడు తీవ్రమైన కోపంతో రాముని చూసి కోపంగా ఇలా అన్నాడు.
వధ్యావేతౌ న మోచనీయౌ
ఈ ఇద్దరిని చంపాలి, విడిచిపెట్టకూడదు.
రామః ప్రాహావధ్యౌ మోచనీయావేతౌ వసనాని భూషణాన్యానయేత్యుక్తమాత్రే హనూమతా తాన్యానీతాని రామస్తాభ్యాం దత్తవాన్
రాముడు అన్నాడు: వీరిని చంపకూడదు, విడిచిపెట్టాలి. వీళ్లకు వస్త్రాలు, ఆభరణాలు తీసుకొచ్చి ఇవ్వండి. అలా అన్న వెంటనే హనుమంతుడు వాటిని తీసుకొచ్చి, రాముడు ఆ ఇద్దరికి ఇచ్చాడు.
నత్వా యదేతల్లంకాద్వారే దృశ్యతే దారుపంచవక్త్రం శుక్రేణోక్తమేతేన చ్ఛిన్నేన రావణో హన్యతే
వందనం చేసి, ఇలా అన్నాడు: లంక ద్వారంలో కనబడే ఆ కలపతో చేసిన అయిదు ముఖాల విగ్రహాన్ని శుక్రుడు చెప్పినట్లు నరికితే రావణుడు చనిపోతాడు.
అథ చ దారుచ్ఛేదనసమనంతరం పాతాలం గంతవ్యమితి భార్గవభాషితం శాసనం లిఖితమ్
ఆ కలపను నరికిన వెంటనే పాతాళానికి వెళ్లాలని భార్గవుడు చెప్పిన ఆజ్ఞ రాసి ఉంది.
తస్మాత్త్వమిదం దార్వేకప్రయత్నైకబాణనిపాతేన పంచధాచ్ఛింధి తతస్తవ శక్తిం జ్ఞాత్వా యుద్ధమతిదృఢం కుర్వీమహి
అందువల్ల నీవు ఒకే బాణంతో ఆ కలపను అయిదు ముక్కలుగా నరికాలి. అప్పుడు నీ శక్తిని తెలుసుకుని మేము గట్టి యుద్ధం చేస్తాం.
అథ భార్గవవచోవిజ్ఞాయ రామః పూర్వకోట్యాం స్పర్శమాత్రేణ సజ్యం కృత్వా ధనుషి బాణం సంయోజ్య రక్షోభ్యాం హనూమతాశ్రావయన్నేవ బాణం ముమోచ
భార్గవుని మాటలు తెలుసుకుని, రాముడు తూర్పు ద్వారంలో, కేవలం స్పర్శతో ధనుస్సు ఎక్కించి, బాణాన్ని అమర్చి, హనుమంతుడు రాక్షసులకు వినిపించేలా చేసి, ఆ బాణాన్ని వదిలాడు.
బాణం ధనుషశ్చలితం తౌ రాక్షసౌ బాణమార్గం నిరీక్షమాణౌ దారు బాణేన పంచధా చ్ఛిన్నం నిరీక్ష్య రామం వ్యజ్ఞాపయతామావయోః శిశవో రక్షణీయాస్త్వయేతి తథేత్యాహ రామః రాక్షసౌ లంకాం ప్రవిష్టౌ
బాణం ధనుస్సు నుంచి వెళ్లగానే, ఆ ఇద్దరు రాక్షసులు దాని దారిని చూశారు. ఆ బాణంతో కలప అయిదు ముక్కలుగా నరికబడినదాన్ని చూసి, రాముని వద్దకు వచ్చి, 'మా పిల్లలను నీవు కాపాడాలి' అని ప్రార్థించారు. రాముడు 'అలా జరుగుతుంది' అన్నాడు. ఆ రాక్షసులు లంకలోకి వెళ్లారు.
అథ ప్రాకారయుద్ధం కర్తుం వానరా గత్వా సర్వతో వరణమాత్రం హి పార్ష్ణిభిః పాదైర్జానుభిః కరైః పృష్ఠైశ్చ తలసమం కృత్వా ద్వితీయప్రాకారం గతాస్తదా చ రావణః సమాగత్య సర్వానేవేషుభిర్ద్రావయిత్వా తదనుగచ్ఛన్రామమగాత్
తర్వాత వానరులు ప్రాకార యుద్ధానికి వెళ్లి, తమ మడమలు, పాదాలు, మోకాళ్లు, చేతులు, వెన్నతో నేలతో సమంగా చేసి, రెండవ ప్రాకారానికి చేరుకున్నారు. అప్పుడే రావణుడు వచ్చి, అందరిని బాణాలతో చితరచితార చేసి, వారిని వెంబడిస్తూ రాముని వైపు వెళ్లాడు.
అథ రామమపి పంచభిర్బాణైర్వివ్యాధ
తర్వాత రావణుడు రాముని ఐదు బాణాలతో గాయపరిచాడు.
అథ రామో దశభిర్బాణై రావణం సవ్రణం చకార
తర్వాత రాముడు పది బాణాలతో రావణుడిని గాయపరిచాడు.
అనయోరతిదారుణమన్యోన్యం యుద్ధం బభూవ
ఈ ఇద్దరి మధ్య భయంకరమైన యుద్ధం జరిగింది.
రావణో దశభిర్బాణైర్వివ్యాధ
రావణుడు పది బాణాలతో దాడి చేశాడు.
అథ రామబాణైశ్చ క్షతశరీరో రాక్షసః పలాయనపరోఽభవత్
తర్వాత రాముని బాణాల వల్ల గాయపడి ఆ రాక్షసుడు పారిపోవాలని చూసాడు.
వానరా లక్ష్మణశ్చ కోటికోటిరాక్షసానఘ్నన్
వానరులు, లక్ష్మణుడు కోటి కోటల రాక్షసులను సంహరించారు.
అథపరస్మిన్నహని విభీషణో రావణం విచార్యేదమువాచ
తర్వాత మరుసటి రోజు విభీషణుడు ఆలోచించి రావణునికి ఇలా చెప్పాడు.
తృతీయోపాయకాలోఽయం చతుర్థం న విచారయ । చతుర్థో విపరీతో న శస్తః శస్తార్థకారిణః
ఇది మూడవ మార్గాన్ని అనుసరించాల్సిన సమయం; నాలుగవదాన్ని ఆలోచించవద్దు. అది తప్పు మార్గం, మంచిని కోరేవారికి అనుకూలం కాదు.
పరస్య చాఽత్మనః శక్తిం విదిత్వా చాఽత్మనోఽధికామ్ । తదా యుద్ధం ప్రశస్తం స్యాద్విపరీతం వినాశకమ్
విపక్షి శక్తిని, తన శక్తిని తెలుసుకుని, తనదే ఎక్కువగా ఉంటే యుద్ధం చేయడం మంచిది. లేకపోతే అది నాశనానికి దారి తీస్తుంది.
రామేణ బలినానైవ యుద్ధం తే దుర్బలస్య చ । ఏకేషువాలిహన్తాఽసౌ వాలిర్జ్ఞాతస్త్వయా పురా
బలమైన రామునితో బలహీనుడు యుద్ధం చేయడం సరికాదు. ఒక్క బాణంతో వాలిని సంహరించినవాడే అని నీవు ముందే చూశావు.
మారీచమేకబాణేన భవానపి పలాయితః । నిహతా రాక్షసాః శూరా ఇన్ద్ర జిచ్చ సుతో హతః
మారీచుని ఒక్క బాణంతో చంపినప్పుడు నీవు కూడా పారిపోయావు. వీర రాక్షసులు చనిపోయారు, ఇంద్రజిత్ అనే నీ కుమారుడు కూడా హతమయ్యాడు.
వరేణ్యత్రితయం భగ్నం తేన యుద్ధం చ నైవ తే । దాసభావమథో వాఽపి దత్త్వా సీతామథాఽప్నుహి
ఆయన నీకు ఇచ్చిన మూడు వరాలు కూడా భంగమయ్యాయి, యుద్ధంలో నీవు గెలవలేదు. అందువల్ల దాసుడిగా మారు లేదా సీతను అప్పగించి శాంతిని పొందు.
గోపురస్థం తథా దారు పఞ్చవక్త్రమథేషుణా । చిచ్ఛేద పఞ్చధా తేన రామస్త్వాం మారయిష్యతి
గోపురంపై నిలబడి ఉన్న అయిదు తలల దారును రాముడు ఒక్క బాణంతో అయిదుగా చీల్చాడు. అలాంటి రాముడు నిన్ను కూడా సంహరిస్తాడు.
త్వదర్థం బహవో నష్టా నాశమేష్యంతి చాపరే । ఏకో న్యాయః సుఖార్థాయ న చ మౌఢ్యం సహోదర
నీ కోసం చాలామంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు, ఇంకొందరు నాశనమవుతారు. సుఖానికి ఒక్క న్యాయమైన మార్గమే ఉంది, మూర్ఖత్వం కాదు, సోదరా.
మానుషీం మృత్యుసంయుక్తామనిచ్ఛన్తీం పతివ్రతామ్ । పత్నీం బలవతశ్చాపి పూజయిత్వా విసర్జయ
మానవురాలైన, మరణంతో కూడిన, ఇష్టపడని, భర్తకు విధేయురాలైన భార్యను, నీవు ఎంత బలవంతుడైనా గౌరవించి తిరిగి పంపు.
అనిచ్ఛన్త్యాః సమాయోగే భవేద్దుఃఖపరంపరా । దుర్గన్ధమలసంయుక్తో నారీసఙ్గో జుగుప్సితః
ఇష్టపడని వ్యక్తితో కలయిక దుఃఖాల పరంపరను తెస్తుంది. దుర్గంధం, మలినతతో కూడిన స్త్రీతో సంబంధం కలిగి ఉండడం తగదు.