అముష్య హి దేహే సమాలింగనచుంబనపరివర్తన నవీనతరదలారవిందపదాని కుసుమానీవ దృశ్యంతే
ఇతని శరీరంపై ఆలింగనం, ముద్దులు, ఆటపాటల痕లు కొత్తగా పూసిన తామర పువ్వుల వలె కనిపిస్తున్నాయి.
ఏతత్సమానవర్ణవయా ఏతాదృశః సుభగః పరమప్రీతివర్ద్ధనోనామ పుత్రో భల్లూకభక్షితోమృతఃస్మృతిపథం ప్రాప్యాపి మాం రక్షయితుమిచ్ఛతీవ మమ హృదయమన్యథా కరోతి ఇతి మనసా వితర్క్యాతిబాలకం గ్రహీతుమారభత్
ఇతని వయస్సు, రంగు నా కొడుకుతో సమానంగా ఉంది. పరమప్రీతివర్ధనుడు అనే నా కొడుకు, ఒక భల్లూకం తినేసి మరణించాడు. అతన్ని గుర్తు చేసుకుంటే ఇప్పటికీ నా మనసు అతడే నన్ను కాపాడుతున్నట్టు అనిపిస్తుంది. ఇలా ఆలోచిస్తూ, ఆ చిన్నవాడిని పట్టుకోవడానికి ముందుకు వెళ్లాడు.
స చ సాధ్యోపి పరాధీనో బభూవ
ఆ సాధ్యుడు కూడా మరొకరికి ఆధీనంగా మారిపోయాడు.
స చ కుమారేణ సహ పరాజయ ఖేదమపి మత్వా సుఖమధ్యువాస చ
ఆయన కుమారునితో కలిసి ఓటమి బాధను గుర్తు చేసుకుంటూ అక్కడ ఆనందంగా జీవించారు.
దశరథోఽపి తత్ర మాసం స్థిత్వా తత్పుత్రసందర్శనసుఖమవలోక్యాచింతయత్
దశరథుడు అక్కడ నెలరోజులు ఉండి తన కుమారుని దర్శనం వల్ల కలిగిన ఆనందాన్ని చూసి ఆలోచించాడు.
అహో సర్వదుఃఖాపనోదనక్షమమేతన్ముఖావలోకనం పుత్రసంవర్ద్ధనంనామ సర్వరాష్ట్రికో మమ జయః పుత్రవియోగమనుస్మరతో దుఃఖాయ కేవలం భవతి
అయ్యో! కుమారుని ముఖాన్ని చూడడం, అంటే కుమారుని పెంచడం, అన్ని బాధలను తొలగించగలదు. నేను గెలిచిన రాజ్యాలన్నీ కూడా కుమారుని వేరుపాటు గుర్తొస్తే కేవలం బాధకే కారణమవుతాయి.
తదస్య పృచ్ఛాం కరోమి కథమీదృశో జాయతే పుత్ర ఇతి వితర్క్య తమపృచ్ఛత్
అందుకే, ఇలాంటి కుమారుడు ఎలా కలుగుతాడో అడగాలి అని తలచి అతడిని అడిగాడు.
సాధ్యోఽపి సకలమోక్షమార్గం క్షితీశాయాదిశత్
ఆ సాధ్యుడు రాజుకు ముక్తి మార్గాన్ని పూర్తిగా వివరించాడు.
తథా వ్రతాని విచిత్రాణి నారాయణప్రీణనాయ కుర్య్యాత్
ఇలా నారాయణుని సంతోషపెట్టేందుకు色色 వ్రతాలు చేయాలి.
ప్రసన్నో భగవాన్మునిరీప్సితం పుత్రం యచ్ఛతి తదముమారాధయస్వేతి దశరథముక్తవాన్
ప్రభువు సంతోషపడ్డప్పుడు కోరిన కుమారుని ప్రసాదిస్తాడు. అందుకే ఆయనను పూజించు అని సాధ్యుడు దశరథునికి చెప్పాడు.
స చాపి సాధ్యం తత్ర స్థాప్య గత్వాయోధ్యాం తథా సర్వం కృతవాన్
అతడు అక్కడ సాధ్యుణ్ని ఉంచి, అయోధ్యకు వెళ్లి అన్నీ అలాగే చేసాడు.
అథ పుత్రకామేష్టౌ సమాప్తాయామాహవనీయాద్యజ్ఞమూర్తిః శంఖచక్రగదాపాణిరుదతిష్ఠత్ । రాజానం చ వరం వృణీష్వేత్యుక్తవాన్
తర్వాత పుత్రకామేశ్టి యజ్ఞం పూర్తయ్యాక, అహవనీయాగ్నిలో నుండి శంఖం, చక్రం, గదా ధరించిన యజ్ఞమూర్తి ప్రత్యక్షమై, రాజుని చూచి, 'వరం కోరుకో' అని అన్నాడు.
స చ రాజా వవ్రే పుత్రానతిధార్మ్మికాన్దీర్ఘాయుషశ్చతురోలోకోపకారకాన్దేహీతి
రాజు, 'నాకు ధార్మికులు, దీర్ఘాయుష్కులు, చతురులు, లోకానికి ఉపకారకులు అయిన కుమారులు కలగాలి' అని కోరాడు.
అథ రాజమహిష్యశ్చతస్రః కౌశల్యా సుమిత్రా సురూపా సువేషా చేతి
అప్పుడా నాలుగు రాజమహిషులు — కౌశల్య, సుమిత్ర, సురూప, సువేషా —
రాజానమబ్రువన్దేవ ప్రతియోషమేకేన పుత్రేణ భవితవ్యమ్
రాజును చూచి, 'మాకు ఒక్కొక్కరికి ఒక్కొక్క కుమారుడు కలగాలి' అని చెప్పారు.
అథ కౌశల్యోవాచ ఏష యది ప్రసన్నో దేవస్తదాయముత్పద్యతాం మమ
అప్పుడు కౌశల్యా, 'ప్రభువు సంతోషిస్తే, ఈ కుమారుడు నాకు కలగాలి' అని చెప్పింది.
రాజోవాచ- మమ యదిష్టం తదయం ప్రార్థ్యతే హరిః । విష్ణోప్రసీదదేవేశ కమలాపతే శంఖచక్రగదాధరవిభీషణసృష్టిసమస్తలోకపాలాదిపూజిత పాదయుగలశాశ్వతహరే నమస్తే నమస్తే ఏవం స్తుతో భగవానథ రాజానమాహ
రాజు ఇలా అన్నాడు: 'ఇది నా కోరిక అయితే, ఇదే నేను కోరేది. హరి! దేవతల అధిపతి! కమలలోచన! శంఖచక్రగదాధారి! విభీషణుడు సృష్టించిన లోకాల రక్షకులందరూ పూజించే పవిత్ర పాదాలయైన శాశ్వత హరే! నీకు నమస్కారం, నమస్కారం.' ఇలా స్తుతించగా, భగవంతుడు రాజుతో మాట్లాడాడు.
మాధవ ఉవాచ- తవ పుత్రో భవిష్యామి కౌశల్యాయామ్ । అథ చరుం ప్రావిశద్ధరిః । తం చరుం హి చతుర్ధా విభజ్య భార్య్యాభ్యో దత్తవాన్
మాధవుడు ఇలా అన్నాడు: 'నేను కౌశల్యకు పుట్టే నీ కుమారుడిని అవుతాను.' అప్పుడు హరి ఆ చరువులో ప్రవేశించి, దాన్ని నాలుగు భాగాలుగా చేసి తన భార్యలకు ఇచ్చాడు.
అథ కౌశల్యాయాం రామో లక్ష్మణః సుమిత్రాయాం సురూపాయాం భరతః సువేషాయాం శత్రుఘ్నో జజ్ఞే ఖాత్పుష్పవృష్టిశ్చ పపాత
తర్వాత కౌశల్యకు రాముడు, సుమిత్రకు లక్ష్మణుడు, సురూపకు భరతుడు, సువేషాకు శత్రుఘ్నుడు జన్మించారు. ఆకాశం నుండి పుష్పవృష్టి కురిసింది.
అథ చతురాననః స్వయముపేత్య జాతకర్మాదికాః క్రియాశ్చక్రే
అప్పుడు నాలుగు ముఖాలు కలిగిన బ్రహ్మ స్వయంగా వచ్చి, జనన సంస్కారాలు మొదలైన అన్ని శుభకార్యాలు నిర్వహించాడు.
అథ కుమారోపి పార్శ్వేనాస్యాంకమారోప్య కలకలితలోచనో యత్కించిదువాచ
ఆ చిన్నవాడు కూడా తన తండ్రి పక్కన ఒడిలోకి ఎక్కి, కళ్లలో చంచలతతో కొంతమంది మాటలు చెప్పాడు.
యాచమానమితస్తతో వీక్షమాణః తాత గచ్ఛేశయే తాత క్రీడామి తాతేత్యాదిపుత్రసుఖమనుభూయానుభూయ నిర్వృతిం యయౌ
ఇదిగో, అటు ఇటు చూస్తూ, 'నాన్నా, వెళ్ళాలా?', 'నాన్నా, పడుకోనా?', 'నాన్నా, ఆడుకుందామా?' అని అడుగుతూ, కుమారుని ఆనందాన్ని అనుభవిస్తూ రాజు పరవశంగా సంతోషించాడు.
అథ కదాచిద్భోక్తుమాగతే రాజని రామచంద్రో బాలక్రీడాసక్తహృదయో బహుక్రీడనకరకమల ఉత్ప్లుత్య ధావమానో నరపతిపురఃస్థితమణిఖచితసువర్ణభాజనస్థమన్నం వామకరేణ గృహీత్వా రాజని చిక్షేప ఇదమపి రాజా సుఖాయ మేనే । ఏతాదృశాన్యన్యాని చకార రామచంద్రః
ఒకసారి రాజు భోజనం చేయడానికి వచ్చినప్పుడు, బాల్యక్రీడలో మునిగిపోయిన హృదయంతో రామచంద్రుడు తన చిన్నచేతులతో పరుగెత్తి, రాజు ఎదుట ఉన్న రత్నాలతో అలంకరించిన బంగారు పాత్రలోని అన్నాన్ని ఎడమచేతితో తీసుకుని రాజుపై వేసాడు. రాజు దీనిని కూడా ఆనందంగా భావించాడు. ఇలాంటి ఎన్నో చేష్టలు రామచంద్రుడు చేశాడు.
అథ కదాచిత్క్రీడమానే రామే వాత్యా రామమపాతయద్రామశ్చ రుదన్నపతత్
ఒకసారి రాముడు ఆడుకుంటున్నప్పుడు, ఒక్కసారిగా వచ్చిన గాలి అతన్ని కింద పడేసింది. రాముడు ఏడుస్తూ నేలపై పడిపోయాడు.
ఏతస్మిన్నంతరే బ్రహ్మరాక్షసో రామమగృహ్ణాద్రామశ్చ మూర్చ్ఛామాప
అంతలోనే ఒక బ్రహ్మరాక్షసుడు రాముణ్ణి పట్టుకున్నాడు. రాముడు అపస్మారంలో పడిపోయాడు.
అథ సహచరో బాల ఇతస్తతో రోరూయమాణో రామం తథావిధం రాజ్ఞే వ్యజ్ఞాపయత్
ఆ సమయంలో అతని తోడుడు బాలుడు అటు ఇటు ఏడుస్తూ, రాముడు ఆ స్థితిలో ఉన్నాడని రాజుకి తెలియజేశాడు.
అథ రాజా రామమాదాయ వసిష్ఠమాహ కిమిదం రామస్యేతి పప్రచ్ఛ
అప్పుడు రాజు రాముణ్ణి తీసుకుని, 'ఇది రామునికి ఏమైంది?' అని వసిష్ఠుని అడిగాడు.
హరీశానౌ సహారాధ్య సర్వైకాదశీరుపోష్య ద్వాదశీషు బ్రాహ్మణానారాధ్య తత్తత్కాలభవం ఫలపూర్వమన్నాద్యం వ్యంజనం పుష్పం చ న్యాయేన సంపాద్య కపిలాఘృతేన కేశవం స్నాపయిత్వా ముద్గచూర్ణేన సంలిప్య స్వాదూదకేన స్నాపయిత్వా సురభిపాటీరం స్వయముద్ఘృష్టం మృగనాభ్యాగురుసారేణ వాసమేతం దేవాంగం సర్వముపలిప్య తులసీదలైర్యూథికాకరవీరనీలోత్పలకమల కోకనదద్రో ణకుసుమ మరువదమనక గిరికర్ణికాకేతకీదలపూర్వైర్యథాసంభవమభ్యర్చ్య ద్వాదశాక్షరేణ పురుషసూక్తేన వా నామ్నా షోడశోపచారేణ వారాధ్య ప్రణమ్య నృత్యం కృత్వా దేవం క్షమాపయేత్
హరిను, ఈశానుని కలిసి పూజించి, అన్ని ఏకాదశి వ్రతాలు ఆచరించి, ద్వాదశి రోజుల్లో బ్రాహ్మణులను అన్నం, వంటలు, పువ్వులు సమయానుసారంగా సత్కరించి, కపిలా నెయ్యితో కేశవుని స్నానం చేయించి, పెసరపిండి రాసి, తీపి నీటితో మళ్లీ స్నానం చేయించి, మృగనాభి, అగరు, మధురమైన వాసనలతో వస్త్రాలు అలంకరించి, తులసి, యూతిక, కరవీర, నీలోత్పల, కమల, కోకనద, ద్రోణపుష్పం, మరువ, మదనక, కొండ కర్ణిక, కేతకీ ఆకులు లభించినంతవరకు సమర్పించి, ద్వాదశాక్షర మంత్రంతో లేదా పురుషసూక్తంతో లేదా నామంతో, షోడశోపచారాలతో పూజించి, నమస్కరించి, నృత్యం చేసి, దేవుని క్షమించమని ప్రార్థించాలి.
త్రిభువనాభిరామతయా రామ ఇతి నామ చక్రే రూపశౌర్య్యాదిలక్ష్మీయోగ్యతయా లక్ష్మణ ఇత్యపరస్య భువం భారాత్తారయతీతి భరతః శత్రూన్హంతీతి శత్రుఘ్న ఇతి నామాని కృత్వా బ్రహ్మా స్వభవనం జగామ శిశవశ్చ వృద్ధిమీయుః
మూడు లోకాలకూ ఆనందాన్ని ఇచ్చాడని అతనికి 'రాముడు' అనే పేరు పెట్టాడు; రూపం, ధైర్యం, ఇతర శుభగుణాలకు తగినవాడని రెండవవాడికి 'లక్ష్మణుడు' అని పేరు పెట్టాడు; భూమిపై భారాన్ని తీయబోతున్నాడని మూడవవాడికి 'భరతుడు' అని, శత్రువులను సంహరించబోతున్నాడని నాలుగవవాడికి 'శత్రుఘ్నుడు' అని పేరు పెట్టాడు. ఇలా పేర్లు పెట్టిన బ్రహ్మ తన లోకానికి వెళ్లిపోయాడు. ఆ పిల్లలు పెరుగుతూ పోయారు.
అథ పాదసంచారిణం బాలచంద్ర సంకాశదర్శనం బింబాధరమున్నతతిలప్రసూననాసం పురశ్చూలికాలంబమాన-రత్నపత్రకం శ్రవణలోలలంబమానకుండలం వక్షఃస్థలవిచలిత స్థూలముక్తాహారం విలసత్కార్తస్వరో బ-హ్వలయం సింజన్మణికంకణరత్నాంగులీయకం హేమమణిరచితశ్రోణిసూత్రం సింజన్ననూపురోపశోభితపాదమంగులీయోపశోభితపాదమధ్యాంగులీయకం వజ్రాంకుశసరోజలాంఛనశోభితోరుపాదతలం తూణీరసదృశ జంఘం కరికరసదృశోరుం విస్తృతజఘనం సూక్ష్మమధ్యంవర్తులావర్తకం గంభీరనాభిమింద్రనీలశిలావిశా-ల వక్షఃస్థలం కంబుగ్రీవంచంద్రబింబసదృశవదనమర్ద్ధచంద్ర సదృశలలాటం నీలకుటిలకుంతలం క్రోడాసక్తంధూలిభిరాపాండురం ఫుల్లపద్మదలారక్తవిలోలలోచనం మహేశ్వరమివోద్ధూలితభూతిం మహేశ్వరమివ దిగంబరం రామం కుమారం రాజా దశరథో దృష్ట్వా హర్షపరిపూర్ణహృదయః పుత్రమాలింగ్య చుంబిత్వా వక్షస్యాలిలింగ దృఢమ్
తర్వాత, నడక నేర్చుకుంటున్న చిన్నారిని, చంద్రబింబంలా ముఖాన్ని, బింబపండు వలె ఎర్రని పెదాలను, ఎత్తైన నాసికను, రత్నాల తలపట్టుతో అలంకరించబడిన నుదిటిని, వేలాడే కుండలాలు ఉన్న చెవులను, ముత్యాల హారం మెరిసే ఛాతిని, చేతులకు వాలయాలు, మణికంకణాలు, ఉంగరాలు, బంగారు నడిబెల్టుతో అలంకరించబడిన నడిని, పాదాలకు నూపురాలు, ఉంగరాలు, మధ్యవేలు ఉంగరాలు, పాదతలంలో వజ్రం, అంకుశం, పద్మం గుర్తులు, అరటి కాండంలా తొడలు, విస్తారమైన నితంబాలు, సన్నని నడుం, లోతైన నాభి, ఇంద్రనీల మణిలా విస్తారమైన ఛాతి, శంఖంలా మెడ, చంద్రబింబంలా ముఖం, అర్ధచంద్రంలా నుదిటి, నల్లని వంకర జుట్టు, ఒడిలో ముదురు ధూళితో తెల్లబడిన శరీరం, వికసించిన పద్మదళంలా ఎర్రని కళ్లతో, భస్మతో అలంకరించబడిన మహేశ్వరుడిలా, దిక్కులతో వస్త్రంగా ఉన్న మహేశ్వరుడిలా ఉన్న రాముని చూసి, రాజు దశరథుడు పరమానందంతో తన కుమారుడిని ఆలింగనం చేసి ముద్దిచ్చి గట్టిగా హృదయానికి హత్తుకున్నాడు.